పార్వతీ పతి స్తుతి

Verse 1

పార్వతీపతిం ప్రభుం పినాకినం
మృత్యుమృత్యుమీశ్వరం వృషధ్వజం .
వ్యోమకేశమీశముగ్రదేహినం
నీలలోహితం జటాధరం భజే .

ఈ శ్లోకం పరమశివుని విశ్వాధిపత్యాన్ని మరియు ఆయన రక్షక స్వభావాన్ని అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. పార్వతీపతిం అని ప్రారంభించడం ద్వారా, శివుడు శక్తి స్వరూపిణి అయిన పార్వతీ దేవికి భర్త అని, వీరిద్దరి కలయిక వల్లే సృష్టి స్థితి లయలు సాధ్యమవుతాయని కవి తెలియజేస్తున్నారు. ప్రభుం అంటే సర్వలోకాలను పాలించే సమర్థుడని, పినాకినం అంటే పినాకము అనే ధనుస్సును ధరించిన వాడని అర్థం. త్రిపురాసుర సంహార సమయంలో శివుడు మేరు పర్వతాన్ని ధనుస్సుగా మార్చి రాక్షసులను అంతం చేశాడు, ఇది దుష్ట శిక్షణకు సంకేతం. మృత్యుమృత్యుం అనే పదం అత్యంత లోతైనది. దీని అర్థం మృత్యువుకే మృత్యువు అయినవాడు అని. మార్కండేయుని రక్షించడానికి శివుడు కాలయముని సంహరించిన సంఘటన దీనికి నిదర్శనం. భక్తులకు మరణభయాన్ని పోగొట్టి అమరత్వాన్ని లేదా మోక్షాన్ని ప్రసాదించేవాడు ఆయనేనని దీని అంతరార్థం.

ఈశ్వరం అనగా సకల చరాచర జగత్తును తన ఆధీనంలో ఉంచుకునేవాడు. వృషధ్వజం అంటే వృషభాన్ని అంటే నందిని తన జెండాపై చిహ్నంగా కలిగినవాడు అని అర్థం. ధర్మం నాలుగు పాదాల నడుస్తుందనడానికి వృషభం ప్రతీక, కాబట్టి శివుడు సాక్షాత్తు ధర్మ స్వరూపుడు. వ్యోమకేశం అంటే ఆకాశమే కేశములుగా కలిగినవాడు. ఇది శివుని విరాట్ రూపాన్ని సూచిస్తుంది; ఆయన అనంతమైనవాడు, దిక్కులే ఆయన వస్త్రాలు, విశాలమైన ఆకాశమే ఆయన జుట్టు. ఉగ్రదేహినం అంటే దుష్టుల పాలిట భయంకరమైన రూపం కలిగినవాడు అని, నీలలోహితం అంటే నీలం మరియు ఎరుపు రంగుల మిశ్రమం అని అర్థం. సముద్ర మథనంలో పుట్టిన హాలాహలాన్ని మింగినప్పుడు కంఠం నీలంగా మారింది, కానీ శివతత్త్వం ఎప్పుడూ తేజోవంతమైన ఎరుపు రంగులో ఉంటుంది, లేదా ఇది అర్ధనారీశ్వర తత్వానికి సంకేతం కావచ్చు. జటాధరం అంటే పవిత్రమైన గంగానదిని బంధించిన జటలను ధరించినవాడని అర్థం.

Verse 2

త్ర్యంబకం కపర్దినం మహేశ్వరం
శూలినం గిరీశమబ్జశేఖరం .
భానుకోటితుల్యమాదిశంకరం
సోమసూర్యవహ్నిలోచనం భజే .

ఈ శ్లోకంలో శివుని జ్ఞాన స్వరూపాన్ని మరియు తేజస్సును కీర్తించారు. త్ర్యంబకం అంటే మూడు కన్నులు గలవాడు. సూర్యుడు, చంద్రుడు మరియు అగ్ని ఆయన మూడు నేత్రాలు. మూడవ నేత్రం అంతర్జ్ఞానానికి, అజ్ఞాన నాశనానికి ప్రతీక. కపర్దినం అంటే జటాజూటాన్ని కిరీటంలా కలిగి ఉన్నవాడు. మహేశ్వరం అంటే బ్రహ్మ, విష్ణువు మొదలైన దేవతలకు కూడా అధిపతి అయిన గొప్ప దేవుడు. శూలినం అంటే త్రిశూలాన్ని ఆయుధంగా ధరించినవాడు. ఈ త్రిశూలంలోని మూడు కొనలు సత్వ, రజ, తమో గుణాలకు అతీతమైన శివుని స్థితిని, లేదా భూత భవిష్యత్ వర్తమాన కాలాల పై ఆయన ఆధిపత్యాన్ని సూచిస్తాయి. గిరీశం అంటే పర్వతాలకు ప్రభువు లేదా కైలాస పర్వతంపై నివసించేవాడు అని అర్థం. అబ్జశేఖరం అనగా చంద్రుని తలపై ఆభరణంగా ధరించినవాడు. చంద్రుడు మనసుకు కారకుడు, కనుక శివుడు చంచలమైన మనస్సును నిగ్రహించిన యోగి అని భావం.

భానుకోటితుల్యం అనే పదబంధం శివుని తేజస్సు కోటి సూర్యుల కాంతికి సమానమని వర్ణిస్తుంది. ఇది కేవలం భౌతిక కాంతి కాదు, ఆత్మజ్ఞానమనే దివ్య వెలుగు. ఆదిశంకరం అంటే సృష్టికి ఆరంభం నుండే ఉన్నవాడు మరియు అందరికీ శుభాలను అంటే శం కలిగించేవాడు. సోమసూర్యవహ్నిలోచనం అనే పదం మరొకసారి ఆయన నేత్రాల విశిష్టతను చెబుతుంది. చంద్రుడు అంటే సోమ చల్లదనాన్ని లేదా అమృతత్వాన్ని, సూర్యుడు ప్రకాశాన్ని, అగ్ని అంటే వహ్ని పాపాలను దహించే శక్తిని సూచిస్తాయి. శివుడు ఒకే సమయంలో శాంతమూర్తిగానూ మరియు ప్రళయకారకునిగానూ ఉంటాడు. తాత్వికంగా చూస్తే, మనలోని అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించి, జ్ఞానమనే వెలుగును నింపే గురువుగా ఇక్కడ శివుని ఆరాధించడం జరుగుతోంది.

Verse 3

ధూర్జటిం గుహాశయాంబరం వరం
సర్వమంగలేశ్వరం జగత్పతిం .
స్థాణుమంధకాంతకం కపాలినం
కృత్తివాససం హరం భవం భజే .

ఇక్కడ శివుని యోగి రూపం మరియు అజ్ఞాన సంహారకునిగా ఆయన పాత్ర వర్ణించబడింది. ధూర్జటిం అంటే భారమైన జటలు కలిగినవాడు. ఆకాశం నుండి దుముకుతున్న గంగానది వేగాన్ని భరించినప్పుడు ఆయన జటలు ఆ భారాన్ని మోశాయి, అందుకే ఆ పేరు వచ్చింది. గుహాశయం అంటే గుహలో నివసించేవాడు అని బాహ్యార్థం, కానీ వేదాంత పరంగా ప్రతి జీవి హృదయం అనే గుహలో అంతరాత్మగా నివసించేవాడు అని అర్థం. అంబరం అంటే వస్త్రం లేదా ఆకాశం. వరం అంటే అందరిలో శ్రేష్ఠుడైనవాడు. సర్వమంగలేశ్వరం అంటే సకల శుభాలకు నిలయమైన పార్వతీ దేవికి భర్త అని అర్థం. జగత్పతిం అనగా ఈ జగత్తుకు తండ్రి వంటివాడు. స్థాణుం అంటే చలనం లేనివాడు, స్థిరమైనవాడు లేదా స్తంభం వంటివాడు. ప్రపంచం నిత్యం మారుతున్నా, సత్యం మారనిది; ఆ మారని పరబ్రహ్మ స్వరూపమే శివుడు.

అంధకాంతకం అంటే అంధకాసురుడు అనే రాక్షసుడిని సంహరించినవాడు. పురాణాల ప్రకారం అంధకాసురుడు అంధకారానికి లేదా అజ్ఞానానికి ప్రతీక. శివుడు అజ్ఞానాన్ని నశింపజేసి జ్ఞానోదయం కలిగిస్తాడు. కపాలినం అంటే చేతిలో కపాలాన్ని అంటే పుర్రెను భిక్షాపాత్రగా ధరించినవాడు. ఇది బ్రహ్మ శిరస్సును ఖండించిన ఇతిహాసానికి సంబంధించినది మరియు మరణం అనివార్యమని గుర్తుచేసే వైరాగ్యానికి చిహ్నం. కృత్తివాససం అంటే ఏనుగు చర్మాన్ని లేదా పులి చర్మాన్ని వస్త్రంగా ధరించినవాడు. గజాసుర సంహారం తర్వాత అతని చర్మాన్ని శివుడు ధరించాడు, ఇది అహంకారాన్ని జయించడాన్ని సూచిస్తుంది. హరం అంటే పాపాలను హరించేవాడు, భవం అంటే ప్రపంచానికి మూలకారణమైనవాడు అని అర్థం.

Verse 4

చక్రపాణిశక్రధాతృవందితం
దందశూకభూషణం కృపాకరం .
నందివర్ద్ధనం జగద్వినాశకం
పాంశుచందనం మహానటం భజే .

ఈ శ్లోకంలో శివుని సర్వాధిపత్యం మరియు లీలావిలాసాలు వర్ణించబడ్డాయి. చక్రపాణిశక్రధాతృవందితం అంటే చక్రపాణి అయిన విష్ణువు, శక్రుడు అంటే దేవేంద్రుడు మరియు ధాత అంటే బ్రహ్మ చేత పూజించబడేవాడు అని అర్థం. త్రిమూర్తులలో లయకారుడైనప్పటికీ, సృష్టి మరియు స్థితి కారకులు కూడా ఆయనను గౌరవిస్తారని, ఆయన పరబ్రహ్మ స్వరూపుడని ఇది తెలియజేస్తుంది. దందశూకభూషణం అంటే విషసర్పాలను ఆభరణాలుగా ధరించినవాడు. దందశూక అంటే పాము. సామాన్యులకు భయాన్ని కలిగించే పాములు, శివుని మెడలో అలంకారాలుగా మారతాయి. ఇది మృత్యువును మరియు విషతుల్యమైన పరిస్థితులను కూడా శివుడు తన ఆధీనంలో ఉంచుకుంటాడని సూచిస్తుంది. కృపాకరం అంటే భక్తులపై అపారమైన దయను చూపేవాడు. నందివర్ద్ధనం అంటే నందిని ఆనందింపజేసేవాడు లేదా ధర్మాన్ని వృద్ధి చేసేవాడు.

జగద్వినాశకం అంటే ప్రళయకాలంలో సృష్టిని లయం చేసేవాడు. ఇది కేవలం నాశనం కాదు, పునర్నిర్మాణానికి అవసరమైన మార్పు. పాంశుచందనం అంటే చితాభస్మాన్ని గంధంలా శరీరానికి పూసుకునేవాడు. పాంశు అంటే ధూళి లేదా భస్మం. ఇది జీవితం యొక్క అశాశ్వతత్వాన్ని మరియు అంతిమంగా మిగిలేది బూడిద మాత్రమే అనే సత్యాన్ని బోధిస్తుంది. మహానటం అంటే గొప్ప నాట్యకారుడు లేదా నటరాజు. ఆయన చేసే తాండవం ఈ విశ్వం యొక్క కదలికలకు, సృష్టి లయల రిథమ్ కు సంకేతం. చిదంబర రహస్యంగా చెప్పబడే ఆయన ఆనంద తాండవం యోగులకు దర్శనీయం. ఈ విశేషణాలన్నీ శివుని విశ్వాధిపతిగా, వైరాగ్య చక్రవర్తిగా ఆవిష్కరిస్తాయి.

Verse 5

వామదేవమంబికామనఃప్రియం
కామలోభమోహనాశకం సురం .
స్వర్గమోక్షదాయకం సదానఘం
దక్షయజ్ఞహారకం శివం భజే .

చివరి శ్లోకంలో శివుని ప్రసన్న రూపం మరియు మోక్షప్రదాతగా ఆయన తత్వం వివరించబడింది. వామదేవం అనేది శివుని పంచ ముఖాలలో ఒకటి, ఇది చాలా అందమైన మరియు సౌమ్యమైన రూపం. వామదేవుడు అంటే అందమైన దేవుడు అని అర్థం. అంబికామనఃప్రియం అంటే అంబిక అంటే పార్వతి యొక్క మనస్సుకి అత్యంత ఇష్టమైనవాడు. శివశక్తుల అభేదాన్ని మరియు వారిద్దరి మధ్య ఉన్న ప్రేమను ఇది సూచిస్తుంది. కామలోభమోహనాశకం అంటే కామము, లోభము, మోహము వంటి అరిషడ్వర్గాలను అంటే అంతర్గత శత్రువులను నాశనం చేసేవాడు. సాధకుడి మనసులోని ఈ మలినాలను తొలగించి శుద్ధత్వాన్ని ప్రసాదించేవాడు శివుడే. సురం అంటే దేవత లేదా అమరుడు అని అర్థం.

స్వర్గమోక్షదాయకం అంటే భౌతిక సుఖాలైన స్వర్గాన్ని మరియు శాశ్వత ఆనందమైన మోక్షాన్ని రెండింటినీ ఇవ్వగల సమర్థుడు. సకామ భక్తితో పూజించేవారికి కోరికలను, నిష్కామ భక్తితో పూజించేవారికి ముక్తిని ఆయన ప్రసాదిస్తాడు. సదానఘం అంటే ఎప్పుడూ పాపరహితుడు మరియు పవిత్రుడు. అనఘ అంటే పాపం లేనివాడు. దక్షయజ్ఞహారకం అంటే దక్షుని యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసినవాడు. దక్షుడు అహంకారంతో, శివుని ఆహ్వానించకుండా యజ్ఞం చేసినప్పుడు, వీరభద్రుని రూపంలో శివుడు దానిని నాశనం చేశాడు. భక్తి లేని కర్మకాండలు, అహంకారంతో చేసే పనులు వ్యర్థమని ఈ సంఘటన తెలియజేస్తుంది. చివరగా శివం భజే అంటే మంగళకరమైన, శుభప్రదమైన ఆ పరమశివుని నేను సేవిస్తున్నాను అని భావం. ఈ స్తోత్రం ద్వారా భక్తుడు శివుని అనుగ్రహం కోసం సంపూర్ణ శరణాగతి చేస్తున్నాడు.

పార్వతీపతిం ప్రభుం పినాకినం
మృత్యుమృత్యుమీశ్వరం వృషధ్వజం .
వ్యోమకేశమీశముగ్రదేహినం
నీలలోహితం జటాధరం భజే .

త్ర్యంబకం కపర్దినం మహేశ్వరం
శూలినం గిరీశమబ్జశేఖరం .
భానుకోటితుల్యమాదిశంకరం
సోమసూర్యవహ్నిలోచనం భజే .

ధూర్జటిం గుహాశయాంబరం వరం
సర్వమంగలేశ్వరం జగత్పతిం .
స్థాణుమంధకాంతకం కపాలినం
కృత్తివాససం హరం భవం భజే .

చక్రపాణిశక్రధాతృవందితం
దందశూకభూషణం కృపాకరం .
నందివర్ద్ధనం జగద్వినాశకం
పాంశుచందనం మహానటం భజే .

వామదేవమంబికామనఃప్రియం
కామలోభమోహనాశకం సురం .
స్వర్గమోక్షదాయకం సదానఘం
దక్షయజ్ఞహారకం శివం భజే .

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras