ఇందుమౌలి స్మరణ స్తోత్రం

కలయ కలావిత్ప్రవరం కలయా నీహారదీధితేః శీర్షం .
సతతమలంకుర్వాణం ప్రణతావనదీక్షం యక్షరాజసఖం ..

'కళలను తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడైనవాడిని, మంచు కిరణాలు వెదజల్లే చంద్రుని కళతో తన శిరస్సును ఎల్లప్పుడూ అలంకరించుకునేవాడిని, తనను శరణు కోరిన వారిని కాపాడటమే దీక్షగా కలిగినవాడిని, కుబేరుడికి (యక్షరాజు) మిత్రుడైన ఆ శివుడిని ధ్యానించు.'

'ఈ శ్లోకంలో శివుని వివిధ రూపాలను వర్ణించారు. శివుడు సకల కళలకు అధిపతి, అందుకే ఆయనను 'కలావిత్ప్రవరుడు' అన్నారు. ఆయన తలపై చంద్రవంకను ధరించడం వల్ల 'చంద్రశేఖరుడు' అని పిలుస్తారు. చంద్రుడు అమృతానికి, చల్లదనానికి ప్రతీక. అలాగే భక్తులను కాపాడటంలో ఆయన సదా సిద్ధంగా ఉంటారని, ధనానికి అధిపతి అయిన కుబేరునికి ప్రాణస్నేహితుడని (కైలాసంలో కుబేరుని సాన్నిహిత్యం) ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.'

కాంతాగేంద్రసుతాయాః శాంతాహంకారచింత్యచిద్రూప .
కాంతారఖేలనరుచే శాంతాంతఃకరణం దీనమవ శంభో ..

'పర్వతరాజు కుమార్తె అయిన పార్వతీదేవికి ప్రియుడా! అహంకారం నశించిన యోగులచే ధ్యానించబడే జ్ఞానస్వరూపుడా! అడవులలో విహరించడానికి ఇష్టపడేవాడా! ఓ శంభో! అంతఃకరణం (మనస్సు) శాంతించిన ఈ దీనుడిని కాపాడు.'

'ఇక్కడ శివుడిని పార్వతీపల్లభునిగా స్తుతిస్తున్నారు. 'అహంకారం' వదిలితేనే శివతత్వం అర్థమవుతుందని, ఆయన కేవలం చిద్రూపుడు (జ్ఞాన స్వరూపుడు) అని చెప్పబడింది. శివుడు కిరాత రూపంలో అడవుల్లో విహరించిన సందర్భాలను, వైరాగ్యానికి నిలయమైన అటవీ ప్రాంతాలపై ఆయనకు ఉండే మక్కువను 'కాంతారఖేలనరుచే' అనే పదం సూచిస్తుంది. భక్తుడు తన మనస్సును శాంతపరచుకుని దేవుని రక్షణను కోరుతున్నాడు.'

దాక్షాయణీమనోంబుజభానో వీక్షావితీర్ణవినతేష్ట .
ద్రాక్షామధురిమమదభరశిక్షాకత్రీం ప్రదేహి మమ వాచం ..

'దాక్షాయణి (సతీదేవి) మనస్సు అనే పద్మానికి సూర్యుడి వంటివాడా! కేవలం నీ చూపులతోనే (వీక్షణంతోనే) నమస్కరించిన వారి కోరికలను తీర్చేవాడా! ద్రాక్షపండులోని మాధుర్యాన్ని, మత్తును మించిన లేదా ఆ మాధుర్యాన్ని శిక్షించే (అంతకంటే గొప్పదైన) తియ్యదనంతో కూడిన వాక్కును నాకు ప్రసాదించు.'

'సూర్యుని రాకతో పద్మం ఎలా వికసిస్తుందో, శివుని సాన్నిహిత్యంలో సతీదేవి (దక్షుని కుమార్తె) హృదయం అలా ఆనందిస్తుంది. భక్తుల కోరికలు తీర్చడానికి శివుడు ఆయుధాలు పట్టక్కర్లేదు, ఆయన దయతో కూడిన చూపు చాలు అని అర్థం. కవి ఇక్కడ శివుని నుండి మామూలు వరం కోరడం లేదు, ద్రాక్షలోని తీపిని మించిన అద్భుతమైన కవితాశక్తిని, వాక్శుద్ధిని ప్రసాదించమని వేడుకుంటున్నాడు.'

పారదసమానవర్ణో నీరదనీకాశదివ్యగలదేశః .
పాదనతదేవసంఘః పశుమనిశం పాతు మామీశః ..

'పాదరసం వలె స్వచ్ఛమైన తెల్లని వర్ణం కలిగినవాడు, మేఘం వలె నల్లని (నీల) మెడ కలిగినవాడు, దేవతల సమూహంచే ఎల్లప్పుడూ నమస్కరించబడే పాదాలు కలిగినవాడు అయిన ఆ ఈశ్వరుడు, పశువునైన (అజ్ఞానినైన జీవుడిని) నన్ను ఎల్లప్పుడూ కాపాడుగాక.'

'శివుడు కర్పూర గౌర వర్ణుడు, లేదా పాదరసం లాంటి తెలుపు రంగులో ఉంటాడని, కానీ లోక రక్షణ కోసం హాలాహలం మింగడం వల్ల ఆయన కంఠం మాత్రం నల్లని మేఘంలా (నీలకంఠుడు) మారిందని వర్ణన. శైవ సిద్ధాంతం ప్రకారం 'పతి' అంటే శివుడు, 'పశు' అంటే పాశాలతో బంధించబడిన జీవాత్మ. అజ్ఞానంలో ఉన్న తనను (పశువును) పశుపతి అయిన శివుడు రక్షించాలని ప్రార్థన.'

భవ శంభో గురురూపేణాశు మేఽద్య కరుణాబ్ధే .
చిరతరమిహ వాసం కురు జగతీం రక్షన్ ప్రబోధనానేన ..

'ఓ శంభో! దయానిధీ! ఈ రోజే శీఘ్రంగా గురు రూపంలో నా ముందు ప్రత్యక్షమవ్వు. ఈ జ్ఞానబోధ ద్వారా లోకాన్ని రక్షిస్తూ ఇక్కడ చిరకాలం నివాసం ఉండు.'

'శివుడు ఆదిగురువు (దక్షిణామూర్తి). అజ్ఞానాంధకారంలో ఉన్న లోకాన్ని ఉద్ధరించడానికి శివుడిని గురువుగా అవతరించమని భక్తుడు కోరుతున్నాడు. కేవలం దర్శనం ఇవ్వడమే కాకుండా, జ్ఞానోపదేశం ద్వారా జగత్తును రక్షిస్తూ స్థిరంగా తమ మధ్యే ఉండాలని విన్నపం.'

యక్షాధిపసఖమనిశం రక్షాచతురం సమస్తలోకానాం .
వీక్షాదాపితకవితం దాక్షాయణ్యాః పతిం నౌమి ..

'కుబేరునికి (యక్షరాజుకు) మిత్రుడు, సమస్త లోకాలను రక్షించడంలో ఎల్లప్పుడూ నేర్పు కలిగినవాడు, తన కటాక్షం చేత కవిత్వాన్ని ప్రసాదించేవాడు, దాక్షాయణికి భర్త అయిన ఆ శివునికి నమస్కరిస్తున్నాను.'

'మొదటి శ్లోకంలో చెప్పినట్టే ఇక్కడ కూడా కుబేరునితో మైత్రిని ప్రస్తావించారు. లోకాలను రక్షించడంలో శివుడు చతురుడు (సమర్థుడు). ముఖ్యంగా కాళిదాసు వంటి కవులకు శివుని అనుగ్రహం వల్లనే కవితా శక్తి లభించిందని ప్రతీతి. ఆ వాగ్దాన శక్తిని ఇచ్చే దాక్షాయణీ పతికి నమస్కారం.'

యమనియమనిరతలభ్యం శమదమముఖషంకదానకృతదీక్షం .
రమణీయపదసరోజం శమనాహితమాశ్రయే సతతం ..

'యమ, నియమాది యోగసాధనల ద్వారా పొందగలిగినవాడు, శమము (అంతరింద్రియ నిగ్రహం), దమము (బాహ్యేంద్రియ నిగ్రహం) మొదలైన సద్గుణాలను ప్రసాదించే దీక్ష పూనినవాడు, అందమైన పాదపద్మాలు కలిగినవాడు, యమునికి శత్రువు (కాలకేయుడు) అయిన ఆ పరమేశ్వరుని ఎల్లప్పుడూ ఆశ్రయిస్తున్నాను.'

'అష్టాంగ యోగంలో యమ, నియమాలు మొదటి మెట్లు. అటువంటి కఠినమైన సాధన చేసేవారికే శివుడు లభ్యమవుతాడు. ఆయన భక్తులకు మనోనిగ్రహాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. మార్కండేయుని చరిత్రలో శివుడు యముడిని జయించి భక్తుని కాపాడాడు, అందుకే ఆయనను 'శమనాహితుడు' (యమునికి శత్రువు లేదా మృత్యుంజయుడు) అని స్తుతిస్తున్నారు.'

యమిహృన్మానసహంసం శమితాఘౌఘం ప్రణామమాత్రేణ .
అమితాయుఃప్రదపూజ్యం కమితారం నౌమి శైలతనయాయాః ..

'యోగుల హృదయాలు అనే మానస సరోవరంలో విహరించే హంస వంటివాడు, కేవలం నమస్కారం చేతనే పాపరాశులను (అఘౌఘం) నశింపజేసేవాడు, అపరిమితమైన ఆయుష్షును ప్రసాదించేవాడు, పూజింపదగినవాడు, పర్వతరాజపుత్రి (పార్వతి) భర్త అయిన ఆ శివునికి నమస్కరిస్తున్నాను.'

'యోగులు తమ ధ్యానంలో శివుడిని హృదయాంతరాలలో దర్శిస్తారు, నిర్మలమైన వారి మనస్సులో విహరించే పరమాత్మగా ఆయనను 'హంస'తో పోల్చారు. శివనామ స్మరణ లేదా నమస్కారం సమస్త పాపాలను హరిస్తుంది. ఆయన మృత్యుంజయుడు కనుక భక్తులకు దీర్ఘాయుష్షును ఇస్తాడు.'

యేన కృతమిందుమౌలే మానవవర్యేణ తావకస్మరణం .
తేన జితం జగదఖిలం కో న బ్రూతే సురార్యతుల్యేన ..

'ఓ చంద్రశేఖరా! ఏ మానవశ్రేష్ఠుడు నిన్ను స్మరిస్తాడో, అతడు ఈ సమస్త లోకాన్ని జయించినట్లే. దేవగురువైన బృహస్పతితో సమానమైన కీర్తిని పొందే ఆ భక్తుడిని గురించి ఎవరు గొప్పగా చెప్పుకోరు? (అందరూ కీర్తిస్తారు).'

'ఇది ఫలశృతి వంటి శ్లోకం. శివ ధ్యానం చేసే వ్యక్తి సామాన్యుడు కాదు, అతడు మానవులలో శ్రేష్ఠుడు. శివానుగ్రహం వల్ల అతడు ప్రపంచంలోని సుఖదుఃఖాలను జయిస్తాడు మరియు బృహస్పతి (సురార్య) అంతటి జ్ఞానాన్ని, గౌరవాన్ని పొందుతాడని అంతరార్థం.'

పారదసమానవర్ణో నీరదనీకాశదివ్యగలదేశః .
పాదనతదేవసంఘః పశుమనిశం పాతు మామీశః ..

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Ask Me

What we do