ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రం

సానందమానందవనే వసంతం ఆనందకందం హతపాపవృందం |
వారాణసీనాథమనాథనాథం శ్రీవిశ్వనాథం శరణం ప్రపద్యే ||

ఆనందంతో నిండిన వనంలో (కాశీ నగరంలో) నివసించేవాడు, ఆనందానికి మూలమైనవాడు, పాప సమూహాలను నశింపజేసేవాడు, వారాణసికి అధిపతి, అనాథులకు నాథుడైన ఆ శ్రీ విశ్వనాథుని నేను శరణు వేడుకుంటున్నాను.

ఈ జ్యోతిర్లింగం ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని వారాణసి (కాశీ) క్షేత్రంలో ఉంది. కాశీ నగరాన్ని 'ఆనందవనం' అని కూడా అంటారు, ఎందుకంటే అది శివునికి అత్యంత ప్రియమైన నివాస స్థానం మరియు మోక్షాన్ని ప్రసాదించే ఆనంద నిలయం. స్వామి 'ఆనంద కందం' అనగా ఆయనే సకల ఆనందాలకు మూలకారణం. కేవలం ఆయనను స్మరిస్తే చాలు, సమస్త పాపరాశులు నశిస్తాయి. ఆయన విశ్వానికి నాథుడు కాబట్టి 'విశ్వనాథుడు' అయ్యాడు. ముఖ్యంగా 'అనాథ నాథుడు' అని పిలవబడతాడు, అంటే దిక్కులేని వారికి, అభాగ్యులకు ఆయనే దిక్కు అని అర్థం.

యో డాకినీశాకినికాసమాజే నిషేవ్యమానః పిశితాశనైశ్చ |
సదైవ భీమాదిపదప్రసిద్ధం తం శంకరం భక్తహితం నమామి ||

డాకినీ, శాకినీ గణాలచే మరియు మాంసాహారులైన భూతప్రేత పిశాచాలచే సేవించబడుతున్నవాడు, ఎల్లప్పుడూ 'భీముడు' మొదలైన పేర్లతో ప్రసిద్ధుడైనవాడు, భక్తులకు హితాన్ని చేకూర్చే ఆ శంకరునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

ఈ జ్యోతిర్లింగం మహారాష్ట్రలోని పూణే సమీపంలో ఉంది. త్రిపురాసుర సంహారం కోసం శివుడు భయంకరమైన ('భీమ') రూపాన్ని ధరించాడు కాబట్టి, ఇక్కడి స్వామికి 'భీమాశంకరుడు' అని పేరు వచ్చింది. ఈ శ్లోకంలో ఆయనను డాకినీ, శాకినీ వంటి భయంకరమైన గణాలు సేవిస్తాయని చెప్పబడింది. ఇది ఆయన సర్వభూత నాథుడని, మంచి చెడు, అందమైనవి, భయంకరమైనవి అనే భేదం లేకుండా అన్ని జీవరాశులకూ ఆయనే అధిపతి అని సూచిస్తుంది. అలాంటి భీకర రూపం కలిగినప్పటికీ, ఆయన తన భక్తుల పట్ల ఎల్లప్పుడూ హితాన్నే కోరుకునే ('భక్తహితం') కరుణామూర్తి.

శ్రీతామ్రపర్ణీజలరాశియోగే నిబధ్య సేతుం నిశి బిల్వపత్రైః |
శ్రీరామచంద్రేణ సమర్చితం తం రామేశ్వరాఖ్యం సతతం నమామి ||

తామ్రపర్ణి నది సముద్రంతో కలిసే చోట, శ్రీరామచంద్రునిచే సేతువును నిర్మించి, బిల్వపత్రాలతో పూజింపబడిన, 'రామేశ్వరుడు' అను పేరు గల ఆ స్వామికి నేను నిరంతరం నమస్కరిస్తున్నాను.

ఈ జ్యోతిర్లింగం తమిళనాడులోని రామేశ్వరం ద్వీపంలో ఉంది. రావణుడిని సంహరించిన తరువాత, శ్రీరామచంద్రుడు బ్రహ్మహత్యా పాతకాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి ఇక్కడ సైకత లింగాన్ని (ఇసుకతో చేసిన లింగం) ప్రతిష్టించి పూజించాడు. రామునిచే పూజింపబడిన ఈశ్వరుడు కాబట్టి, ఈ స్వామికి 'రామేశ్వరుడు' అని పేరు వచ్చింది. విష్ణు అవతారమైన శ్రీరాముడే స్వయంగా శివుడిని పూజించడం హరిహరుల అభేదాన్ని, వారిద్దరూ ఒకటేనన్న తత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

సింహాద్రిపార్శ్వేऽపి తటే రమంతం గోదావరీతీరపవిత్రదేశే |
యద్దర్శనాత్ పాతకజాతనాశః ప్రజాయతే త్ర్యంబకమీశమీడే ||

సింహాద్రి (సింహం వంటి పర్వతం) సమీపంలో విహరించేవాడు, పవిత్రమైన గోదావరీ నది తీరంలో ఉన్నవాడు, ఎవరి దర్శనం చేత సమస్త పాపాలు నశిస్తాయో, అటువంటి ప్రభువైన త్ర్యంబకేశ్వరుని నేను స్తుతిస్తున్నాను.

ఈ జ్యోతిర్లింగం మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ సమీపంలో, పవిత్ర గోదావరీ నది జన్మస్థానంలో ఉంది. ఇక్కడి బ్రహ్మగిరి పర్వతాన్ని 'సింహాద్రి' అని కవి వర్ణించి ఉండవచ్చు. ఈ క్షేత్రంలోని లింగం మిగతా వాటికి భిన్నంగా ఉంటుంది. ఇక్కడ ఒక చిన్న గుంతలో బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులకు ప్రతీకగా మూడు చిన్న లింగాలు ఉంటాయి. అందుకే స్వామికి 'త్ర్యంబకేశ్వరుడు' అని పేరు. కేవలం ఈ స్వామిని దర్శించుకుంటే చాలు, జన్మజన్మల పాపాలు నశించిపోతాయని ఈ శ్లోకం యొక్క భావం. గౌతమ మహర్షి ప్రార్థన మేరకు శివుడు గంగను ఇక్కడకు రప్పించాడు, అదే గోదావరిగా ప్రవహిస్తోంది.

హిమాద్రిపార్శ్వేऽపి తటే రమంతం సంపూజ్యమానం సతతం మునీంద్రైః |
సురాసురైర్యక్షమహోరగాద్యైః కేదారసంజ్ఞం శివమీశమీడే ||

హిమాలయ పర్వత పార్శ్వంలో విహరించేవాడు, మునీంద్రులచే నిరంతరం పూజింపబడుతున్నవాడు, దేవతలు, రాక్షసులు, యక్షులు, గొప్ప సర్పాలు మొదలైన వారిచే పూజింపబడేవాడు, 'కేదారేశ్వరుడు' అను పేరు గల ఆ పరమశివుని నేను స్తుతిస్తున్నాను.

ఈ జ్యోతిర్లింగం ఉత్తరాఖండ్‌లోని హిమాలయ శిఖరాలలో ఉంది. 'కేదార్' అనగా పొలం లేదా క్షేత్రం. పాండవులు మహాభారత యుద్ధానంతరం పాప ప్రక్షాళన కోసం శివుడిని వెతుకుతూ ఇక్కడికి వస్తారు. శివుడు వారికి దర్శనమివ్వకుండా వృషభ రూపంలో తప్పించుకోబోగా, భీముడు దాని మూపురాన్ని పట్టుకుంటాడు. ఆ మూపుర భాగమే ఇక్కడ లింగరూపంలో వెలిసింది. అత్యంత కఠినమైన వాతావరణంలో ఉన్న ఈ క్షేత్రంలో స్వామి, కేవలం మానవులచే మాత్రమే కాక, మునులు, దేవతలు, యక్షులు, నాగులు వంటి సకల దివ్య జీవులచేత కూడా పూజలందుకుంటున్నాడని ఈ శ్లోకం ఆయన వైభవాన్ని కీర్తిస్తోంది.

ఏలాపురీరమ్యశివాలయేऽస్మిన్ సముల్లసంతం త్రిజగద్వరేణ్యమ్ |
వందే మహోదారతరస్వభావం సదాశివం తం ధిషణేశ్వరాఖ్యమ్ ||

ఏలాపురం (ఎల్లోరా) లోని అందమైన శివాలయంలో ప్రకాశిస్తున్నవాడు, మూడు లోకాలచే పూజింపబడేవాడు, అత్యంత ఉదార స్వభావం కలవాడు, 'ధిషణేశ్వరుడు' (ఘృష్ణేశ్వరుడు) అని పిలువబడే ఆ సదాశివునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

ఈ జ్యోతిర్లింగం మహారాష్ట్రలోని ఎల్లోరా గుహల సమీపంలో ఉంది. పూర్వం ఈ ప్రదేశాన్ని 'ఏలాపురం' అని పిలిచేవారు. ఘుష్మ అనే పరమ శివభక్తురాలి కథ ఈ క్షేత్రంతో ముడిపడి ఉంది. ఆమె భక్తికి మెచ్చిన శివుడు, ఆమె కోరిక మేరకు జ్యోతిర్లింగ రూపంలో ఇక్కడ వెలిశాడు. అందుకే ఈ స్వామికి 'ఘృష్ణేశ్వరుడు' అని పేరు. ఆయన 'మహోదారతర స్వభావం' కలవాడు, అనగా భక్తుల పట్ల అత్యంత ఉదారమైన, దయగల స్వభావం కలవాడని అర్థం. ఆయన భక్తికి సులభంగా ప్రసన్నుడై కోరిన వరాలను ఇచ్చే కరుణామయుడు.

ఏతాని లింగాని సదైవ మర్త్యాః ప్రాతః పఠంతోऽమలమానసాశ్చ |
తే పుత్రపౌత్రైశ్చ ధనైరుదారైః సత్కీర్తిభాజః సుఖినో భవంతి ||

ఏ మానవులైతే ఈ జ్యోతిర్లింగాల స్తోత్రాన్ని ప్రతిరోజూ ఉదయం నిర్మలమైన మనస్సుతో పఠిస్తారో, వారు పుత్రులు, పౌత్రులు, గొప్ప సంపదలు, మంచి కీర్తిని పొంది సుఖంగా జీవిస్తారు.

ఇది ఈ స్తోత్రం యొక్క ఫలశ్రుతి, అనగా ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించడం వలన కలిగే ప్రయోజనాలను వివరించే చివరి శ్లోకం. ప్రతిరోజూ ఉదయాన్నే పరిశుభ్రమైన, నిర్మలమైన మనస్సుతో ఈ ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రాన్ని పఠించే వారికి సంతాన సౌభాగ్యం (పుత్ర పౌత్రులు), సమృద్ధికరమైన ధనం, సమాజంలో మంచి పేరు ప్రతిష్టలు లభించి, వారు జీవితంలో అన్ని సుఖాలను అనుభవిస్తారని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తోంది. ఇది భౌతిక సుఖాలనే కాక, మానసిక ప్రశాంతతను కూడా ప్రసాదించే శక్తివంతమైన స్తోత్రం.

సౌరాష్ట్రదేశే వసుధావకాశే
జ్యోతిర్మయం చంద్రకలావతమ్సం.
భక్తిప్రదానాయ కృతావతారం
తం సోమనాథం శరణం ప్రపద్యే.
శ్రీశైలశృంగే వివిధప్రసంగే
శేషాద్రిశృంగేఽపి సదా వసంతం.
తమర్జునం మల్లికపూర్వమేనం
నమామి సంసారసముద్రసేతుం.
అవంతికాయాం విహితావతారం
ముక్తిప్రదానాయ చ సజ్జనానాం.
అకాలమృత్యోః పరిరక్షణార్థం
వందే మహాకాలమహం సురేశం.
కావేరికానర్మదయోః పవిత్రే
సమాగమే సజ్జనతారణాయ.
సదైవ మాంధాతృపురే వసంతం
ఓంకారమీశం శివమేకమీడే.
పూర్వోత్తరే పారలికాభిధానే
సదాశివం తం గిరిజాసమేతం.
సురాసురారాధితపాదపద్మం
శ్రీవైద్యనాథం సతతం నమామి.
ఆమర్దసంజ్ఞే నగరే చ రమ్యే
విభూషితాంగం వివిధైశ్చ భోగైః.
సద్భుక్తిముక్తిప్రదమీశమేకం
శ్రీనాగనాథం శరణం ప్రపద్యే.
సానందమానందవనే వసంతం
ఆనందకందం హతపాపవృందం.
వారాణసీనాథమనాథనాథం
శ్రీవిశ్వనాథం శరణం ప్రపద్యే.
యో డాకినీశాకినికాసమాజే
నిషేవ్యమానః పిశితాశనైశ్చ.
సదైవ భీమాదిపదప్రసిద్ధం
తం శంకరం భక్తహితం నమామి.
శ్రీతామ్రపర్ణీజలరాశియోగే
నిబద్ధ్య సేతుం నిశి బిల్వపత్రైః.
శ్రీరామచంద్రేణ సమర్చితం తం
రామేశ్వరాఖ్యం సతతం నమామి.
సింహాద్రిపార్శ్వేఽపి తటే రమంతం
గోదావరీతీరపవిత్రదేశే.
యద్దర్శనాత్పాతకజాతనాశః
ప్రజాయతే త్ర్యంబకమీశమీడే.
హిమాద్రిపార్శ్వేఽపి తటే రమంతం
సంపూజ్యమానం సతతం మునీంద్రైః.
సురాసురైర్యక్షమహోరగాద్యైః
కేదారసంజ్ఞం శివమీశమీడే.
ఏలాపురీరమ్యశివాలయేఽస్మిన్
సముల్లసంతం త్రిజగద్వరేణ్యం.
వందే మహోదారతరస్వభావం
సదాశివం తం ధిషణేశ్వరాఖ్యం.
ఏతాని లింగాని సదైవ మర్త్యాః
ప్రాతః పఠంతోఽమలమానసాశ్చ.
తే పుత్రపౌత్రైశ్చ ధనైరుదారైః
సత్కీర్తిభాజః సుఖినో భవంతి.