విశ్వనాథ పంచక స్తోత్రం

తరంగభంగశోభిగంగయాభిషిక్తపార్వతీ-
పతే పదం సమస్తపాపతాపతారకం తవ.
శ్రయే శివాశుతోష లోకపాశమాశు నాశయ
ప్రమత్తమత్తమోవృతం మనఃప్రబోధయ ప్రభో ..1..

ఓ పార్వతీపతీ! ఎగసిపడే అలలతో శోభిల్లే గంగాజలముచే అభిషేకింపబడినవాడా! సమస్త పాపములను, తాపములను (దుఃఖములను) దాటించే నీ పాదములను ఆశ్రయిస్తున్నాను. ఓ శివా! సులభంగా ప్రసన్నుడయ్యే ఆశుతోషా! నా ప్రాపంచిక బంధములను శీఘ్రముగా నాశనము చేయుము. ప్రభూ! గర్వము, మదము, అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారముచే కప్పబడిన నా మనస్సును జ్ఞానము వైపు మేల్కొలుపుము.

ఈ శ్లోకంలో కవి, శివుని స్వరూపాన్ని కీర్తిస్తూ తన ఆర్తిని వెల్లడిస్తున్నాడు. శివుని జటాజూటం నుండి ప్రవహించే గంగ కేవలం నది కాదు, అది పవిత్రతకు, నిరంతర చైతన్యానికి, జ్ఞాన గంగకు ప్రతీక. అటువంటి గంగచే నిత్యం అభిషిక్తుడైన శివుని పాదాలు, భవసాగరంలో మునిగి ఉన్న జీవులను పాపతాపాల నుండి ఉద్ధరించగలవని కవి ప్రగాఢ విశ్వాసం. 'ఆశుతోష' అనే సంబోధన శివుని భక్తవశంకరత్వాన్ని, ఆయన కరుణను సూచిస్తుంది. భక్తుడు ఆర్తితో పిలిస్తే చాలు, ఆయన వెంటనే కరుణిస్తాడు. మానవుని మనస్సు అహంకారం, మదం అనే మలినాలతో, అజ్ఞానమనే చీకటితో కప్పబడి ఉంటుంది. ఆ చీకటిని తొలగించి, సత్యదర్శనం వైపు తన మనస్సును ప్రబోధించమని కవి పరమేశ్వరుడిని వేడుకుంటున్నాడు.

నూతనోఢసుందరీసమానమండితాం భువం
మందిరే విలోకితుం సముత్సుకం మనో మమ.
వ్యావ్య గర్భగేహగర్తభూమిభాగమాయతం
శంకరః ప్రకర్షతి ప్రదర్శ్య విక్రమం నిజం ..2..

కొత్తగా పెళ్ళయిన వధువు వలె సర్వాలంకార శోభితమైన ఈ ప్రపంచాన్ని చూడాలని నా మనస్సు ఎంతో ఉత్సాహపడుతోంది. కానీ, మంగళకరుడైన శంకరుడు తన నిజమైన పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, నా మనస్సును ఆలయ గర్భగుడి యొక్క లోతైన అంతర్భాగములోనికి ఆకర్షిస్తున్నాడు.

ఈ శ్లోకంలో ప్రాపంచిక ఆకర్షణలకు, ఆధ్యాత్మిక పిలుపునకు మధ్య జరిగే అంతర్మథనం అద్భుతంగా వర్ణించబడింది. కొత్త పెళ్లికూతురిలా మిరుమిట్లు గొలిపే ఈ ప్రపంచం, తన సౌందర్యంతో, భోగాలతో మనస్సును నిరంతరం తనవైపు లాగుతూ ఉంటుంది. కవి తన మనస్సు కూడా ఆ బాహ్య ఆకర్షణలకు లోనవుతోందని అంగీకరిస్తున్నాడు. అయితే, శివుని యొక్క అంతర్గత ఆకర్షణ శక్తి, ఆయన 'విక్రమం' అంతకంటే బలమైనది. ఆయన భక్తుడిని ఆ మాయలో చిక్కుకోనీయక, తన వైపుకు, అనగా అంతర్ముఖ ప్రయాణం వైపుకు లాగుతున్నాడు. 'గర్భగేహ గర్తభూమి' అనేది కేవలం ఆలయ గర్భగుడి కాదు, అది మన హృదయమనే లోతైన గుహకు, ఆత్మస్థానానికి సంకేతం. బాహ్య సౌందర్యాల వెనుక పరుగులు తీసే మనస్సును, శాశ్వతమైన అంతఃసౌందర్యం వైపు శివుడే నడిపిస్తాడని దీని భావం.

వినిర్గతాంబుమేఘవృందసుప్రభాసహోదర-
శ్మశానభస్మలేపితాంగసుందరం మహేశ్వరం.
చలద్భుజంగకంకణప్రజాతరోమహర్షణం
ముహుర్ముహుస్స్మరన్నుపైమి రోమహర్షణం భృశం..3..

వర్షించి నీటిని కోల్పోయిన తెల్లని మేఘ సమూహం యొక్క కాంతితో సమానమైన కాంతి గల స్మశాన భస్మాన్ని శరీరమంతా పూసుకొని సుందరంగా ఉన్న మహేశ్వరుని, కదులుతున్న సర్ప కంకణాల వలన రోమాంచమును కలిగించు ఆయన్ను మాటిమాటికీ స్మరించుకుంటూ, నేను కూడా తీవ్రమైన గగుర్పాటును పొందుతున్నాను.

ఇక్కడ శివుని యొక్క దిగంబర, వైరాగ్య స్వరూపం కళ్ళకు కట్టినట్లు వర్ణించబడింది. శివుడు ధరించే భస్మం, సమస్త సృష్టి యొక్క నశ్వరత్వానికి, వైరాగ్యానికి ప్రతీక. ఆ భస్మపు తెలుపును, లోకానికి తన నీటిని దానం చేసి తేలికపడిన, నిర్మలమైన తెల్లని మేఘంతో పోల్చడం ఎంతో అర్థవంతం. ఆయన చేతులకు కంకణాలుగా ఉన్న సర్పాలు, ఆయన కాలాతీతుడని, మృత్యుంజయుడని, సమస్త భయాలను జయించినవాడని సూచిస్తాయి. శివుని యొక్క ఈ స్వరూపం చూసి భయపడటానికి బదులుగా, భక్తునికి పారవశ్యంతో రోమాంచనం కలుగుతోంది. భయానికి అతీతమైన దివ్యమైన ప్రేమను, భక్తిని తలచుకున్నప్పుడు కలిగే అనుభూతి ఇది. ఇది భగవంతుని ఉగ్రరూపంలో కూడా సౌందర్యాన్ని, మాధుర్యాన్ని దర్శించగల భక్తుని ఉన్నత స్థితిని తెలియజేస్తుంది.

నాతిదూరతోఽగ్రతః ప్రసారితేన పాణినా
భావుకైః కృతం జలార్చనం హి పూర్ణకుంభతః.
లాలయా ప్రపూరితం శిశోర్మనోజ్ఞచుంబనం
మోదకం పితుర్యథా తథా విభాతి నిశ్చయం..4..

దగ్గరగా ముందుకు చాచిన చేతితో, భక్తిభావం కలిగిన భక్తులు నిండు కలశం నుండి చేసే జలాభిషేకం, ఒక తండ్రికి తన చిన్నబిడ్డ ప్రేమతో ఇచ్చే ముద్దు, ఒక తీయని లడ్డూ వలె ఎంత ఆనందాన్ని ఇస్తుందో, నిశ్చయముగా అచ్చం అలాగే ప్రకాశిస్తున్నది.

భగవంతునికి సమర్పించే సేవలో ఆడంబరాల కన్నా ఆర్తితో కూడిన నిష్కల్మషమైన ప్రేమయే ముఖ్యమని ఈ శ్లోకం మనకు తెలియజేస్తుంది. భక్తులు ఎంతో ప్రేమతో, దగ్గరకు వచ్చి స్వయంగా తమ చేతులతో శివలింగానికి జలాభిషేకం చేస్తున్నారు. ఈ దృశ్యం కవికి ఒక అందమైన ఊహను తట్టింది. ఒక తండ్రికి తన పసిబిడ్డ అమాయకంగా, ప్రేమగా ఇచ్చే ముద్దులో ఎంతటి ఆనందం, మాధుర్యం దాగి ఉంటుందో, అది ఎలాంటి మిఠాయి ఇవ్వలేని తృప్తినిస్తుంది. అదే విధంగా, భక్తులు నిర్మలమైన హృదయంతో సమర్పించే కొద్దిపాటి సేవ కూడా పరమశివునికి అనంతమైన ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. దేవుడు మన కానుకలను కాదు, వాటి వెనుక ఉన్న పవిత్రమైన భావాన్ని మాత్రమే స్వీకరిస్తాడని దీని అంతరార్థం.

నిరంతరం హృదంగణే విభాసమానవిగ్రహం
చిరంతనం విభావయామి లింగరూపిణం శివం.
తనోతు లోకమంగలం దిశేచ్చ సత్పథం నృణాం
నిజాత్మభావజాగ్రతౌ తదస్తు కారణం ద్రుతం..5..

నా హృదయమనే అంగణంలో నిరంతరం ప్రకాశించే స్వరూపము గల, శాశ్వతుడైన శివుని లింగరూపంలో నేను ధ్యానిస్తున్నాను. ఆ శివుడు లోకానికి శుభమును కలిగించుగాక, మానవులకు సన్మార్గమును చూపుగాక. నా ఈ ధ్యానము, నా నిజమైన ఆత్మస్వరూపము యొక్క జాగృతికి శీఘ్ర కారణంగా అగుగాక.

ఇక్కడ కవి యొక్క భక్తి, బాహ్యారాధన నుండి అంతరంగాధన అనే ఉన్నత స్థాయికి చేరినట్లు స్పష్టమవుతోంది. గర్భగుడిలోని లింగాన్ని దర్శించడమే కాదు, ఆ శాశ్వతమైన, నిరాకార, సాకార తత్వానికి ప్రతీక అయిన లింగమూర్తిని తన హృదయ పీఠంపైనే ప్రతిష్టించుకొని నిరంతరం ధ్యానిస్తున్నాడు. ఈ ప్రార్థన కేవలం స్వార్థపూరితం కాదు, అది విశ్వమానవ కళ్యాణాన్ని ఆకాంక్షిస్తున్నది. తన ధ్యాన శక్తి ద్వారా లోకమంతా సుఖశాంతులతో వర్ధిల్లాలని, ప్రజలందరూ ధర్మమార్గాన నడవాలని కోరుకుంటున్నాడు. చివరగా, తన సాధన యొక్క అంతిమ లక్ష్యం ఆత్మసాక్షాత్కారం అని స్పష్టం చేస్తున్నాడు. ఈ భక్తి, ఈ ధ్యానం 'నేను ఎవరు?' అనే సత్యాన్ని తెలుసుకునే ఆత్మజ్ఞానానికి తక్షణమే దారితీయాలని ప్రార్థిస్తున్నాడు.

శోభనే సితే శివస్య మాఘమాసికే దినే
ధేనుధూలిసంయుతేఽతిపావనే ముహూర్తకే.
కాశికాపురాధినాథ దర్శనం ప్రపూజనం
జాతమద్య తే కృపాభరేణ చంద్రశేఖర..6..

ఓ చంద్రశేఖరా! శివునికి ప్రీతికరమైన మాఘమాసంలో, ఒక శుభప్రదమైన శుక్లపక్ష రోజున, గోధూళితో కూడిన అత్యంత పవిత్రమైన సాయంసంధ్యా సమయంలో, ఈనాడు నీ అపారమైన కరుణ వలన నాకు కాశీపురాధీశుడైన విశ్వనాథుని దర్శనం, పూజ చేసుకునే భాగ్యం కలిగింది.

ఈ శ్లోకం, కవి పొందిన దివ్యానుభూతి ఏ సమయంలో, ఏ పవిత్రమైన సందర్భంలో జరిగిందో వివరిస్తుంది. అది పుణ్యప్రదమైన మాఘమాసం. సాయంకాలం, పశువులు అడవి నుండి ఇళ్లకు తిరిగి వచ్చే 'గోధూళి వేళ' అత్యంత పవిత్రమైనదిగా శాస్త్రాలు చెబుతాయి. అటువంటి శుభ ముహూర్తంలో కవికి కాశీ విశ్వేశ్వరుని దర్శన భాగ్యం లభించింది. అయితే, ఈ అదృష్టం తన ప్రయత్నం వల్లనో, యోగ్యత వల్లనో లభించిందని అతను భావించడం లేదు. 'తే కృపాభరేణ' - 'ఓ శివా! ఇది కేవలం నీ అనంతమైన కరుణా కటాక్షం వల్లే సాధ్యమైంది' అని పూర్తి వినయంతో, ఆ ఘనతను ఆ పరమేశ్వరునికే అంకితం చేస్తున్నాడు. ఇది భక్తుని యొక్క సంపూర్ణ శరణాగతి తత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

దృష్టా కాశీతి హర్షేణ విశ్వనాథస్య పంచకం.
శివరాత్రౌ శివాయేదం బాలచంద్రేణ నిర్మితం..7..

'కాశీని దర్శించాను' అనే మహదానందంతో, విశ్వనాథునిపై ఈ ఐదు శ్లోకాల సంపుటిని, పవిత్రమైన శివరాత్రి పర్వదినాన, శివుని ప్రీత్యర్థం 'బాలచంద్రుడు' అనే కవి రచించాడు.

ఈ స్తోత్రానికి ఇది ఫలశ్రుతి లేదా మకుట శ్లోకం. ఇందులో రచయిత పేరు, రచనకు కారణం, సందర్భం స్పష్టంగా చెప్పబడ్డాయి. 'బాలచంద్రుడు' అనే కవి, మహాశివరాత్రి వంటి పవిత్రమైన రోజున, పుణ్యక్షేత్రమైన కాశీలో విశ్వనాథుని దర్శించుకున్నప్పుడు ఆయన హృదయంలో పొంగిపొరలిన ఆనందానికి, భక్తికి అక్షరరూపమే ఈ స్తోత్రం. 'దృష్టా కాశీ' (కాశీని చూశాను) అనే మాటలోనే జన్మ ధన్యమైనదనే భావన వ్యక్తమవుతోంది. ఆ పారవశ్యంలో శివునికి సమర్పించిన భక్తిభరితమైన ఆనంద ప్రకటనయే ఈ 'విశ్వనాథ పంచకం'.