రసేశ్వర పంచాక్షర స్తోత్రం

Lyrics:

రమ్యాయ రాకాపతిశేఖరాయ
రాజీవనేత్రాయ రవిప్రభాయ.
రామేశవర్యాయ సుబుద్ధిదాయ
నమోఽస్తు రేఫాయ రసేశ్వరాయ..1..

సోమాయ గంగాతటసంగతాయ
శివాజిరాజేన వివందితాయ.
దీపాద్యలంకారకృతిప్రియాయ
నమః సకారాయ రసేశ్వరాయ..2..

జలేన దుగ్ధేన చ చందనేన
దధ్నా ఫలానాం సురసామృతైశ్చ.
సదాఽభిషిక్తాయ శివప్రదాయ
నమో వకారాయ రసేశ్వరాయ..3..

భక్తైస్తు భక్త్యా పరిసేవితాయ
భక్తస్య దుఃఖస్య విశోధకాయ.
భక్తాభిలాషాపరిదాయకాయ
నమోఽస్తు రేఫాయ రసేశ్వరాయ..4..

నాగేన కంఠే పరిభూషితాయ
రాగేన రోగాదివినాశకాయ.
యాగాదికార్యేషు వరప్రదాయ
నమో యకారాయ రసేశ్వరాయ..5..

పఠేదిదం స్తోత్రమహర్నిశం యో
రసేశ్వరం దేవవరం ప్రణమ్య.
స దీర్ఘమాయుర్లభతే మనుష్యో
ధర్మార్థకామాంల్లభతే చ మోక్షం..6..

Meaning:

Verse 1
రమ్యాయ రాకాపతిశేఖరాయ
రాజీవనేత్రాయ రవిప్రభాయ।
రామేశ్వర్యాయ సుబుద్ధిదాయ
నమోఽస్తు రేఫాయ రసేశ్వరాయ।।1।।

ఈ శ్లోకంలో పరమశివుడు అనేక మంగళకరమైన నామాలతో స్తుతించబడుతున్నాడు. "రమ్యాయ" అంటే సుందరస్వరూపుడైనవాడికి నమస్కారం. "రాకాపతిశేఖరాయ" అంటే పూర్ణచంద్రుణ్ణి తన జటాజూటంలో ధరించినవాడు. "రాజీవనేత్రాయ" అంటే కమలదళాలవలె విశాలమైన, కరుణతో నిండిన నేత్రాలు కలిగినవాడు. "రవిప్రభాయ" అంటే సూర్యుని వంటి అపారమైన తేజస్సు కలిగినవాడు. "రామేశ్వర్యాయ" అనే పదం శ్రీరాముడు ఆరాధించిన ఈశ్వరుడని సూచిస్తుంది. "సుబుద్ధిదాయ" అంటే సద్బుద్ధిని ప్రసాదించేవాడు. "రేఫాయ" అనే పదం ఇక్కడ మంత్రతత్త్వంతో సంబంధమున్న దైవస్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది. "రసేశ్వరాయ" అంటే సమస్త రసాలకు, ఆనందానికి, జీవశక్తికి అధిపతియైన పరమేశ్వరుడు.

పౌరాణికంగా చంద్రశేఖరుడైన శివుని రూపం అమృతత్వానికి, మనస్సు స్థిరత్వానికి చిహ్నంగా భావించబడుతుంది. గంగను, చంద్రుణ్ణి తన శిరస్సుపై ధరించడం ద్వారా ఆయన జగత్తు శ్రేయస్సుకోసమే తన శక్తిని వినియోగిస్తాడని పురాణాలు తెలియజేస్తాయి. రామేశ్వరక్షేత్రంలో శ్రీరాముడు శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి పూజించడం శివవైష్ణవ ఐక్యతకు గొప్ప ఉదాహరణగా నిలిచింది.

ఈ శ్లోకంలోని ప్రతి విశేషణం భక్తునికి ఒక ఆధ్యాత్మిక సందేశాన్ని అందిస్తుంది. చంద్రుడు మనస్సుకు, సూర్యుడు జ్ఞానానికి, కమలం పవిత్రతకు ప్రతీకలు. సద్బుద్ధిని ప్రసాదించే శివుని ఆశ్రయించినవారిలో అజ్ఞానం తొలగి వివేకం వికసిస్తుంది. పరమేశ్వరుడు బాహ్య సౌందర్యానికి మాత్రమే కాదు, అంతరంగ పరిశుద్ధతకు కూడా మూలమని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. భక్తుడు ఈ నామాలను ధ్యానిస్తూ పరమానందరూపుడైన రసేశ్వరునితో తన హృదయాన్ని ఏకం చేసుకోవాలని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది.

Verse 2
సోమాయ గంగాతటసంగతాయ
శివాజిరాజేన వివందితాయ।
దీపాద్యలంకారకృతిప్రియాయ
నమః సకారాయ రసేశ్వరాయ।।2।।

ఈ శ్లోకంలో పరమశివుడు శాంతి, పవిత్రత, భక్తి, ఆరాధనలకు ప్రతీకగా స్తుతించబడుతున్నాడు. "సోమాయ" అంటే చంద్రునిలా శాంతస్వరూపుడైనవాడు. "గంగాతటసంగతాయ" అంటే గంగానది తీరంలో నివసించేవాడు లేదా గంగతో విడదీయరాని సంబంధం కలిగినవాడు. "శివాజిరాజేన వివందితాయ" అంటే మహారాజులు, మహనీయులు, దేవతలు వినయంతో నమస్కరించే మహాదేవుడు. "దీపాద్యలంకారకృతిప్రియాయ" అంటే దీపం, పుష్పం, ధూపం, అలంకారాలతో భక్తులు చేసే పూజను ఆనందంగా స్వీకరించేవాడు. "సకారాయ" అనే పదం మంత్రరూపమైన శబ్దబ్రహ్మలోని ఒక దివ్యసూచనగా భావించబడుతుంది. "రసేశ్వరాయ" అంటే పరమానందస్వరూపుడైన ఈశ్వరునికి నమస్కారం.

పురాణాలలో గంగాదేవి భగీరథుని తపస్సుతో భూమికి దిగివచ్చినప్పుడు ఆమె ఉద్ధృత ప్రవాహాన్ని తన జటాజూటంలో ధరించినవాడు శివుడు. అందువల్ల గంగతో శివునికి అవినాభావ సంబంధం ఏర్పడింది. కైలాసం, గంగా, చంద్రుడు, నంది, భక్తులు అనే అంశాలన్నీ కలిసి శివుని దివ్యరూపాన్ని మరింత మహిమాన్వితంగా నిలబెడతాయి. దేవతలే కాక మహారాజులు కూడా శివుని అనుగ్రహం కోసం తపస్సు చేసినట్లు అనేక పురాణాల్లో వివరించబడింది.

ఈ శ్లోకం భక్తికి బాహ్య వైభవం కంటే అంతరంగ పవిత్రత ముఖ్యమని తెలియజేస్తుంది. అయినప్పటికీ ప్రేమతో వెలిగించిన ఒక చిన్న దీపం కూడా పరమేశ్వరునికి అత్యంత ప్రియమైన సమర్పణగా మారుతుంది. గంగ పవిత్రతకు, చంద్రుడు ప్రశాంతతకు, దీపం జ్ఞానానికి ప్రతీకలు. ఈ మూడు గుణాలను తన జీవితంలో పెంపొందించినవాడు శివకృపకు పాత్రుడవుతాడు. మంత్రాక్షరమైన "స" ద్వారా సృష్టిలోని దివ్యనాదాన్ని గుర్తుచేస్తూ, భక్తుని హృదయంలో దైవచైతన్యాన్ని మేల్కొల్పే శ్లోకంగా ఇది నిలుస్తుంది.

Verse 3
జలేన దుగ్ధేన చ చందనేన
దధ్నా ఫలానాం సురసామృతైశ్చ।
సదాఽభిషిక్తాయ శివప్రదాయ
నమో వకారాయ రసేశ్వరాయ।।3।।

ఈ శ్లోకం శివునికి జరిగే అభిషేక మహిమను అద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది. "జలేన" అంటే పవిత్ర జలంతో, "దుగ్ధేన" అంటే పాలతో, "చందనేన" అంటే చందనంతో, "దధ్నా" అంటే పెరుగుతో, "ఫలానాం సురసామృతైశ్చ" అంటే ఫలరసాలు, అమృతసమానమైన పవిత్ర ద్రవ్యాలతో అభిషేకం చేయబడే మహాదేవుడు. "సదాభిషిక్తాయ" అంటే ఎల్లప్పుడూ అభిషేకాలను స్వీకరించేవాడు. "శివప్రదాయ" అంటే శుభాన్ని, మంగళాన్ని, శ్రేయస్సును ప్రసాదించేవాడు. "వకారాయ" అనే పదం మంత్రతత్త్వంలోని ఒక పవిత్ర అక్షరాన్ని సూచిస్తుంది. "రసేశ్వరాయ" అంటే సమస్త జీవనరసాలకు ఆధారమైన పరమేశ్వరుడు.

శైవసంప్రదాయంలో అభిషేకానికి అత్యంత ప్రాముఖ్యత ఉంది. గంగాజలం, పాలు, పెరుగు, తేనె, నెయ్యి, చక్కెర, ఫలరసాలతో చేసే పంచామృతాభిషేకం శివారాధనలో ప్రధానమైన ఆచారం. పురాణాల ప్రకారం అభిషేకం ద్వారా భక్తుడు తన అహంకారాన్ని కరిగించి, మనస్సును పవిత్రం చేసుకుంటాడు. శివలింగంపై ప్రవహించే ప్రతి జలబిందువు భక్తుని పాపాలను శుద్ధి చేస్తుందని విశ్వాసం.

ఈ శ్లోకం బాహ్యాభిషేకంతో పాటు అంతరంగాభిషేకాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. పవిత్రజలం మనస్సు నిర్మలత్వాన్ని, పాలు స్వచ్ఛతను, చందనం శాంతిని, ఫలరసాలు జీవన మాధుర్యాన్ని సూచిస్తాయి. ఈ గుణాలను మన జీవితంలో అభివృద్ధి చేసినప్పుడు నిజమైన శివారాధన పూర్తవుతుంది. పరమేశ్వరుడు భక్తుని సమర్పణలోని ప్రేమను మాత్రమే స్వీకరిస్తాడు. అందువల్ల భక్తి, వినయం, విశ్వాసం అనే అమృతంతో హృదయాన్ని నింపి ఆయనను ఆరాధించినవాడు శివానుగ్రహాన్ని, అంతరంగ శాంతిని, మోక్షమార్గాన్ని పొందగలడని ఈ శ్లోకం ఉపదేశిస్తుంది.

Verse 4
భక్తైస్తు భక్త్యా పరిసేవితాయ
భక్తస్య దుఃఖస్య విశోధకాయ।
భక్తాభిలాషాపరిదాయకాయ
నమోఽస్తు రేఫాయ రసేశ్వరాయ।।4।।

ఈ శ్లోకం భక్తి యొక్క మహిమను, భక్తులపై పరమేశ్వరుని అపారమైన కరుణను వివరిస్తుంది. "భక్తైస్తు భక్త్యా పరిసేవితాయ" అంటే నిజమైన భక్తులు సంపూర్ణ భక్తితో సేవించే మహాదేవుడు. "భక్తస్య దుఃఖస్య విశోధకాయ" అంటే భక్తుని దుఃఖాలను, కష్టాలను తొలగించి పరిశుద్ధమైన జీవితాన్ని ప్రసాదించేవాడు. "భక్తాభిలాషాపరిదాయకాయ" అంటే భక్తుని శుభమైన కోరికలను నెరవేర్చేవాడు. "రేఫాయ" మంత్రస్వరూపాన్ని సూచించే పవిత్ర నామం. "రసేశ్వరాయ" అంటే పరమానందరూపుడైన ఈశ్వరుడు.

పురాణాలలో మార్కండేయుడు, కన్నప్ప నాయనార్, నందనార్, ఉపమన్యుడు వంటి అనేకమంది భక్తులు తమ అచంచలమైన భక్తితో శివకృపను పొందారు. వారి భక్తి వెనుక గొప్ప యజ్ఞాలు లేదా అపారమైన సంపదలేమీ లేవు. నిష్కపటమైన ప్రేమ, సంపూర్ణ సమర్పణ మాత్రమే ఉన్నాయి. అందుకే శివుడు వారి కష్టాలను తొలగించి, వారికి దివ్యమైన అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదించాడు.

ఈ శ్లోకం భక్తి అనేది కేవలం ఆచారం కాదని, అది హృదయస్థితి అని బోధిస్తుంది. దుఃఖం కేవలం బాహ్య సంఘటనల వల్ల కాకుండా అహంకారం, భయం, మోహం వల్ల కూడా కలుగుతుంది. శివభక్తి ఈ అంతరంగ బంధనాలను కరిగించి నిజమైన ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. భక్తుని ప్రతి కోరికను నెరవేర్చడం అంటే భౌతిక వరాలకే పరిమితం కాదు. అతనికి అవసరమైన జ్ఞానం, ధైర్యం, వైరాగ్యం, దైవానుభూతిని కూడా ప్రసాదించడం. ఈ విధంగా భక్తి ద్వారా జీవుడు పరమేశ్వరునితో ఏకత్వాన్ని పొందే మార్గాన్ని ఈ శ్లోకం స్ఫుటంగా తెలియజేస్తుంది.

Verse 5
నాగేన కంఠే పరిభూషితాయ
రాగేన రోగాదివినాశకాయ।
యాగాదికార్యేషు వరప్రదాయ
నమో యకారాయ రసేశ్వరాయ।।5।।

ఈ శ్లోకంలో శివుని వైరాగ్యం, రక్షణశక్తి, వరప్రదాతత్వం వర్ణించబడుతున్నాయి. "నాగేన కంఠే పరిభూషితాయ" అంటే తన కంఠంలో సర్పాన్ని ఆభరణంగా ధరించినవాడు. "రాగేన రోగాదివినాశకాయ" అంటే ప్రేమతో, అనుగ్రహంతో భక్తుల రోగాలు మరియు బాధలను తొలగించేవాడు. కొందరు వ్యాఖ్యాతలు ఇక్కడ "రాగ" అనే పదాన్ని దైవప్రేమగా అర్థం చేస్తారు. "యాగాదికార్యేషు వరప్రదాయ" అంటే యజ్ఞాలు, హోమాలు, పూజలు వంటి ధార్మిక కార్యాల్లో పాల్గొనే వారికి వరాలను ప్రసాదించేవాడు. "యకారాయ" మంత్రరూపంలోని పవిత్ర అక్షరాన్ని సూచిస్తుంది. "రసేశ్వరాయ" పరమానందస్వరూపుడైన ఈశ్వరునికి నమస్కారం.

శివుని కంఠంలో ఉన్న సర్పం భయానికి కాదు, నియంత్రణకు ప్రతీక. విషాన్ని జయించినవాడు, మరణాన్ని అధిగమించినవాడు అనే సందేశాన్ని అది తెలియజేస్తుంది. సముద్రమథన సమయంలో హాలాహల విషాన్ని సేవించి లోకాలను రక్షించిన నీలకంఠుడైన శివుడు సమస్త జీవుల రక్షకుడిగా పురాణాలలో ప్రసిద్ధుడు. యజ్ఞాలు, తపస్సులు, పూజలు అన్నీ చివరికి ఆయన అనుగ్రహానికే దారితీస్తాయని శాస్త్రాలు వివరిస్తాయి.

ఆధ్యాత్మికంగా సర్పం కుండలినీ శక్తికి, అంతరంగ చైతన్యానికి ప్రతీక. దైవప్రేమతో జీవించినవారిలో మానసిక రోగాలు, భయాలు, ద్వేషాలు క్రమంగా తొలగిపోతాయి. యజ్ఞం అనేది కేవలం అగ్నిలో ఆహుతులు వేయడం మాత్రమే కాదు. స్వార్థాన్ని త్యజించి సమాజహితానికి జీవించడం కూడా ఒక యజ్ఞమే. అటువంటి త్యాగజీవితాన్ని ఆశీర్వదించి, భక్తుని ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి దారితీసే వరాలను ప్రసాదించేవాడే రసేశ్వరుడని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

Verse 6
పఠేదిదం స్తోత్రమహర్నిశం యో
రసేశ్వరం దేవవరం ప్రణమ్య।
స దీర్ఘమాయుర్లభతే మనుష్యో
ధర్మార్థకామాన్లభతే చ మోక్షమ్।।6।।

ఈ శ్లోకం ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించడం వల్ల కలిగే ఫలితాలను వివరిస్తుంది. "పఠేత్ ఇదం స్తోత్రం అహర్నిశం" అంటే ఈ స్తోత్రాన్ని పగలు రాత్రి భక్తితో పఠించే వాడు. "రసేశ్వరం దేవవరం ప్రణమ్య" అంటే దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన రసేశ్వరుడికి నమస్కరించి ఆరాధించే భక్తుడు. "స దీర్ఘమాయుః లభతే" అంటే దీర్ఘాయుష్షును పొందుతాడు. "ధర్మార్థకామాన్ లభతే చ మోక్షమ్" అంటే ధర్మం, అర్థం, కామం అనే పురుషార్థాలతో పాటు చివరికి మోక్షాన్ని కూడా పొందుతాడు.

భారతీయ సంప్రదాయంలో స్తోత్రపఠనం కేవలం పదాల ఉచ్చారణ కాదు. అది మనస్సును దైవస్వరూపంపై నిలిపే ధ్యానసాధన. పురాణాలలో అనేకమంది ఋషులు, భక్తులు నిత్య స్తోత్రపఠనం ద్వారా ఆయురారోగ్యాలు, జ్ఞానం, ఐశ్వర్యం, చివరకు పరమపదాన్ని పొందినట్లు వర్ణించబడింది. శివుని నామస్మరణ పాపాలను హరిస్తుందని శైవాగమాలు కూడా బోధిస్తాయి.

ఈ ఫలశ్రుతి జీవితంలోని నాలుగు పురుషార్థాల సమతుల్యతను బోధిస్తుంది. ధర్మం లేకుండా సంపద నిలవదు. అర్థం లేకుండా కర్తవ్యాలు నెరవేరవు. కామం అంటే ధర్మబద్ధమైన కోరికల సాధన. వీటన్నింటికీ పరమగమ్యంగా మోక్షం నిలుస్తుంది. శివభక్తి ఈ నాలుగు లక్ష్యాలను సమన్వయపరుస్తుంది. నిత్యస్మరణ ద్వారా మనస్సు ప్రశాంతమై, వివేకం పెరిగి, ఆత్మసాక్షాత్కారానికి మార్గం సిద్ధమవుతుంది. అందువల్ల ఈ స్తోత్రాన్ని విశ్వాసంతో పఠించే భక్తుడు భౌతిక శ్రేయస్సుతో పాటు పరమానందరూపమైన శివసాయుజ్యాన్నీ పొందగలడని ఈ ముగింపు శ్లోకం మహత్తర సందేశాన్ని అందిస్తుంది.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras