ಉಮಾಪತಿ ಸ್ತೋತ್ರ

Lyrics:

ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ . ಅಥ ವೃತ್ತೇ ವಿವಾಹೇ ತು ಭವಸ್ಯಾಮಿತತೇಜಸಃ .

ಪ್ರಹರ್ಷಮತುಲಂ ಗತ್ವಾ ದೇವಾಃ ಶಕ್ರಪುರೋಗಮಾಃ .

ತುಷ್ಟುವುರ್ವಾಗ್ಭಿರಾದ್ಯಾಭಿಃ ಪ್ರಣೇಮುಸ್ತೇ ಮಹೇಶ್ವರಂ ..

ದೇವಾ ಊಚುಃ . ನಮಃ ಪರ್ವತಲಿಂಗಾಯ ಪರ್ವತೇಶಾಯ ವೈ ನಮಃ .

ನಮಃ ಪವನವೇಗಾಯ ವಿರೂಪಾಯಾಜಿತಾಯ ಚ .

ನಮಃ ಕ್ಲೇಶವಿನಾಶಾಯ ದಾತ್ರೇ ಚ ಶುಭಸಂಪದಾಂ ..

ನಮೋ ನೀಲಶಿಖಂಡಾಯ ಅಂಬಿಕಾಪತಯೇ ನಮಃ .

ನಮಃ ಪವನರೂಪಾಯ ಶತರೂಪಾಯ ವೈ ನಮಃ ..

ನಮೋ ಭೈರವರೂಪಾಯ ವಿರೂಪನಯನಾಯ ಚ .

ನಮಃ ಸಹಸ್ರನೇತ್ರಾಯ ಸಹಸ್ರಚರಣಾಯ ಚ ..

ನಮೋ ದೇವವಯಸ್ಯಾಯ ವೇದಾಂಗಾಯ ನಮೋ ನಮಃ .

ವಿಷ್ಟಂಭನಾಯ ಶಕ್ರಸ್ಯ ಬಾಹ್ವೋರ್ವೇದಾಂಕುರಾಯ ಚ ..

ಚರಾಚರಾಧಿಪತಯೇ ಶಮನಾಯ ನಮೋ ನಮಃ .

ಸಲಿಲಾಶಯಲಿಂಗಾಯ ಯುಗಾಂತಾಯ ನಮೋ ನಮಃ ..

ನಮಃ ಕಪಾಲಮಾಲಾಯ ಕಪಾಲಸೂತ್ರಧಾರಿಣೇ .

ನಮಃ ಕಪಾಲಹಸ್ತಾಯ ದಂಡಿನೇ ಗದಿನೇ ನಮಃ ..

ನಮಸ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯನಾಥಾಯ ಪಶುಲೋಕರತಾಯ ಚ .

ನಮಃ ಖಟ್ವಾಂಗಹಸ್ತಾಯ ಪ್ರಮಥಾರ್ತಿಹರಾಯ ಚ ..

ನಮೋ ಯಜ್ಞಶಿರೋಹಂತ್ರೇ ಕೃಷ್ಣಕೇಶಾಪಹಾರಿಣೇ .

ಭಗನೇತ್ರನಿಪಾತಾಯ ಪೂಷ್ಣೋ ದಂತಹರಾಯ ಚ ..

ನಮಃ ಪಿನಾಕಶೂಲಾಸಿಖಡ್ಗಮುದ್ಗರಧಾರಿಣೇ .

ನಮೋಽಸ್ತು ಕಾಲಕಾಲಾಯ ತೃತೀಯನಯನಾಯ ಚ ..

ಅಂತಕಾಂತಕೃತೇ ಚೈವ ನಮಃ ಪರ್ವತವಾಸಿನೇ .

ಸುವರ್ಣರೇತಸೇ ಚೈವ ನಮಃ ಕುಂಡಲಧಾರಿಣೇ ..

ದೈತ್ಯಾನಾಂ ಯೋಗನಾಶಾಯ ಯೋಗಿನಾಂ ಗುರವೇ ನಮಃ .

ಶಶಾಂಕಾದಿತ್ಯನೇತ್ರಾಯ ಲಲಾಟನಯನಾಯ ಚ ..

ನಮಃ ಶ್ಮಶಾನರತಯೇ ಶ್ಮಶಾನವರದಾಯ ಚ .

ನಮೋ ದೈವತನಾಥಾಯ ತ್ರ್ಯಂಬಕಾಯ ನಮೋ ನಮಃ ..

ಗೃಹಸ್ಥಸಾಧವೇ ನಿತ್ಯಂ ಜಟಿಲೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೇ .

ನಮೋ ಮುಂಡಾರ್ಧಮುಂಡಾಯ ಪಶೂನಾಂ ಪತಯೇ ನಮಃ ..

ಸಲಿಲೇ ತಪ್ಯಮಾನಾಯ ಯೋಗೈಶ್ವರ್ಯಪ್ರದಾಯ ಚ .

ನಮಃ ಶಾಂತಾಯ ದಾಂತಾಯ ಪ್ರಲಯೋತ್ಪತ್ತಿಕಾರಿಣೇ ..

ನಮೋಽನುಗ್ರಹಕರ್ತ್ರೇ ಚ ಸ್ಥಿತಿಕರ್ತ್ರೇ ನಮೋ ನಮಃ .

ನಮೋ ರುದ್ರಾಯ ವಸವ ಆದಿತ್ಯಾಯಾಶ್ವಿನೇ ನಮಃ ..

ನಮಃ ಪಿತ್ರೇಽಥ ಸಾಂಖ್ಯಾಯ ವಿಶ್ವೇದೇವಾಯ ವೈ ನಮಃ .

ನಮಃ ಶರ್ವಾಯ ಉಗ್ರಾಯ ಶಿವಾಯ ವರದಾಯ ಚ ..

ನಮೋ ಭೀಮಾಯ ಸೇನಾನ್ಯೇ ಪಶೂನಾಂ ಪತಯೇ ನಮಃ .

ಶುಚಯೇ ವೈರಿಹಾನಾಯ ಸದ್ಯೋಜಾತಾಯ ವೈ ನಮಃ ..

ಮಹಾದೇವಾಯ ಚಿತ್ರಾಯ ವಿಚಿತ್ರಾಯ ಚ ವೈ ನಮಃ .

ಪ್ರಧಾನಾಯಾಪ್ರಮೇಯಾಯ ಕಾರ್ಯಾಯ ಕಾರಣಾಯ ಚ ..

ಪುರುಷಾಯ ನಮಸ್ತೇಽಸ್ತು ಪುರುಷೇಚ್ಛಾಕರಾಯ ಚ .

ನಮಃ ಪುರುಷಸಂಯೋಗಪ್ರಧಾನಗುಣಕಾರಿಣೇ ..

ಪ್ರವರ್ತಕಾಯ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ ಸರ್ವಶಃ .

ಕೃತಾಕೃತಸ್ಯ ಸತ್ಕರ್ತ್ರೇ ಫಲಸಂಯೋಗದಾಯ ಚ ..

ಕಾಲಜ್ಞಾಯ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ನಮೋ ನಿಯಮಕಾರಿಣೇ .

ನಮೋ ವೈಷಮ್ಯಕರ್ತ್ರೇ ಚ ಗುಣಾನಾಂ ವೃತ್ತಿದಾಯ ಚ ..

ನಮಸ್ತೇ ದೇವದೇವೇಶ ನಮಸ್ತೇ ಭೂತಭಾವನ .

ಶಿವ ಸೌಮ್ಯಮುಖೋ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಭವ ಸೌಮ್ಯೋ ಹಿ ನಃ ಪ್ರಭೋ ..

ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ . ಏವಂ ಸ ಭಗವಾನ್ ದೇವೋ ಜಗತ್ಪತಿರುಮಾಪತಿಃ .

ಸ್ತೂಯಮಾನಃ ಸುರೈಃ ಸರ್ವೈರಮರಾನಿದಮಬ್ರವೀತ್ ..

ಶ್ರೀಶಂಕರ ಉವಾಚ .

ದ್ರಷ್ಟುಂ ಸುಖಶ್ಚ ಸೌಮ್ಯಶ್ಚ ದೇವಾನಾಮಸ್ಮಿ ಭೋಃ ಸುರಾಃ .

ವರಂ ವರಯತ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ದಾತಾಸ್ಮಿ ತಮಸಂಶಯಂ ..

ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ .

ತತಸ್ತೇ ಪ್ರಣತಾಃ ಸರ್ವೇ ಸುರಾ ಊಚುಸ್ತ್ರಿಲೋಚನಂ ..

ದೇವಾ ಊಚುಃ .

ತವೈವ ಭಗವನ್ ಹಸ್ತೇ ವರ ಏಷೋಽವತಿಷ್ಠತಾಂ .

ಯದಾ ಕಾರ್ಯಂ ತದಾ ನಸ್ತ್ವಂ ದಾಸ್ಯಸೇ ವರಮೀಪ್ಸಿತಂ ..

ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ .

ಏವಮಸ್ತ್ವಿತಿ ತಾನ್ ಉಕ್ತ್ವಾ ವಿಸೃಜ್ಯ ಚ ಸುರಾನ್ ಹರಃ .

ಲೋಕಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಮಥೈಃ ಸಾರ್ಧಂ ವಿವೇಶ ಭವನಂ ಸ್ವಕಂ ..

ಯಸ್ತು ಹರೋತ್ಸವಮದ್ಭುತಮೇನಂ .

ಗಾಯತಿ ದೈವತವಿಪ್ರಸಮಕ್ಷಂ .

ಸೋಽಪ್ರತಿರೂಪಗಣೇಶಸಮಾನೋ .

ದೇಹವಿಪರ್ಯಯಮೇತ್ಯ ಸುಖೀ ಸ್ಯಾತ್ .

 Meaning:

Verse 1
ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ । ಅಥ ವೃತ್ತೇ ವಿವಾಹೇ ತು ಭವಸ್ಯಾಮಿತತೇಜಸಃ ।
ಪ್ರಹರ್ಷಮತುಲಂ ಗತ್ವಾ ದೇವಾಃ ಶಕ್ರಪುರೋಗಮಾಃ ।
ತುಷ್ಟುವುರ್ವಾಗ್ಭಿರಾದ್ಯಾಭಿಃ ಪ್ರಣೇಮುಸ್ತೇ ಮಹೇಶ್ವರಮ್ ॥

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಶಿವನ ವಿವಾಹ ಸಮಾರಂಭ ಮುಗಿದಾಗ, ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳು ಅನಂತ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಂಚಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಮಿತತೇಜಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಶಿವನ ಅಸೀಮ ದಿವ್ಯಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಭೌತಿಕ ಕಿರಣವಲ್ಲ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯದ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಈ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಮಿಥ್ಯಾಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವ ವಿವಾಹವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಘಟನೆ ಅಲ್ಲ. ಇದು ಶಕ್ತಿಯೂ ಶಿವವೂ ಒಂದಾಗುವ ಮಹತ್ವದ ಕ್ಷಣ. ಈ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಮತೋಲನ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ತತ್ತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ. ಜ್ಞಾನವು ಉದಯಿಸಿದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ಸಹಜವಾಗಿ ಅದನ್ನು ವಂದಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು, ಒಳಗಿನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು.

Verse 2
ದೇವಾ ಊಚುಃ । ನಮಃ ಪರ್ವತಲಿಂಗಾಯ ಪರ್ವತೇಶಾಯ ವೈ ನಮಃ ।
ನಮಃ ಪವನವೇಗಾಯ ವಿರೂಪಾಯಾಜಿತಾಯ ಚ ।
ನಮಃ ಕ್ಲೇಶವಿನಾಶಾಯ ದಾತ್ರೇ ಚ ಶುಭಸಂಪದಾಮ್ ॥

ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನನ್ನು ಪರ್ವತಲಿಂಗ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವು ಸ್ಥಿರತೆ, ಶಾಶ್ವತತ್ವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಶಿವನು ಅಚಲತತ್ವದ ಪ್ರತೀಕ.

‘ಪವನವೇಗಾಯ’ ಎಂದರೆ ಗಾಳಿಯಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳವನು. ಶಿವನು ಸ್ಥಿರವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಚಲನೆಯ ಮೂಲವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಪರಮತತ್ತ್ವದ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ವಿರೂಪ’ ಎಂಬುದು ರೂಪಾತೀತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಯಾವ ರೂಪಕ್ಕೂ ಸೀಮಿತನಲ್ಲ. ‘ಅಜಿತ’ ಎಂದರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಜಯಿಸಲಾಗದವನು.

ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲೇಶವಿನಾಶಕನಾಗಿ ಶಿವನನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಬಹುಮುಖ್ಯ. ಜೀವನದ ದುಃಖಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಶಿವನಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಹೊರಗಿನ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಒಳಗಿನ ಜ್ಞಾನೋದಯ.

ಶುಭಸಂಪತ್ತಿನ ದಾತನಾಗಿ ಶಿವನು ಕೇವಲ ಧನವನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 3
ನಮೋ ನೀಲಶಿಖಂಡಾಯ ಅಂಬಿಕಾಪತಯೇ ನಮಃ ।
ನಮಃ ಪವನರೂಪಾಯ ಶತರೂಪಾಯ ವೈ ನಮಃ ॥

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ನೀಲಶಿಖಂಡ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ನೀಲಕಂಠ ಸ್ವರೂಪದ ಸಂಕೇತ. ಸಮುದ್ರಮಥನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು ಲೋಕವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದವನು ಶಿವ.

‘ಅಂಬಿಕಾಪತಿ’ ಎಂದರೆ ಪಾರ್ವತಿಯ ಪತಿ. ಇದು ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಶಿವನು ಶವ, ಅಂದರೆ ಜಡ.

‘ಪವನರೂಪ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಚೈತನ್ಯ. ಗಾಳಿಯಂತೆ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಚಲಿಸುತ್ತಿರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಶತರೂಪ’ ಎಂದರೆ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು. ಶಿವನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ತತ್ತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಶಿವನು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೂಲಭಾವ.

Verse 4
ನಮೋ ಭೈರವರೂಪಾಯ ವಿರೂಪನಯನಾಯ ಚ ।
ನಮಃ ಸಹಸ್ರನೇತ್ರಾಯ ಸಹಸ್ರಚರಣಾಯ ಚ ॥

ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಭೈರವಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭೈರವನು ಭಯಂಕರ ರೂಪ, ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕ. ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ.

‘ವಿರೂಪನಯನ’ ಎಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಣ್ಣಲ್ಲದ ದೃಷ್ಟಿ. ಶಿವನ ತೃತೀಯ ನೇತ್ರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಸಹಸ್ರನೇತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಸಹಸ್ರಚರಣ’ ಎಂಬುದು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿತ್ವದ ಸೂಚನೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೋಡುವ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವ ಪರಮತತ್ತ್ವ.

ಇದು ನಮಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ: ಶಿವನು ಒಂದು ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಲ್ಲ. ಆತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ಚೈತನ್ಯ.

ಭೈರವಸ್ವರೂಪವು ನಮ್ಮ ಒಳಗಿನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದು ಶುದ್ಧೀಕರಣ.

ಇದನ್ನು ಅರಿತಾಗ, ಭಯವೇ ಭಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

Verse 5
ನಮೋ ದೇವವಯಸ್ಯಾಯ ವೇದಾಂಗಾಯ ನಮೋ ನಮಃ ।
ವಿಷ್ಟಂಭನಾಯ ಶಕ್ರಸ್ಯ ಬಾಹ್ವೋರ್ವೇದಾಂಕುರಾಯ ಚ ॥

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನನ್ನು ‘ದೇವವಯಸ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಂದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ನೇಹಿತ. ಶಿವನು ದೂರದ ಭಗವಂತನಲ್ಲ, ಸಮೀಪದ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ. ಭಕ್ತನಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿರುವ ಚೈತನ್ಯ.

‘ವೇದಾಂಗ’ ಎಂಬುದು ಶಿವನು ವೇದಗಳ ಅಂಗವಾಗಿ ಇರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವೇದಗಳ ಮೂಲತತ್ತ್ವವೇ ಶಿವ. ಎಲ್ಲಾ ಜ್ಞಾನವೂ ಅವನಿಂದಲೇ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ.

‘ವಿಷ್ಟಂಭನಾಯ ಶಕ್ರಸ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರನ ಬಲವನ್ನೂ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಶಿವನೇ. ದೇವತೆಗಳ ಶಕ್ತಿಗೂ ಮೂಲ ಶಿವ.

‘ವೇದಾಂಕುರ’ ಎಂಬುದು ಜ್ಞಾನದ ಬೀಜ. ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಶಿವನ ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವವೇನೆಂದರೆ, ಜ್ಞಾನ, ಶಕ್ತಿ, ಸ್ನೇಹ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಮೂಲದಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ಆ ಮೂಲ ಶಿವ.

Verse 6
ಚರಾಚರಾಧಿಪತಯೇ ಶಮನಾಯ ನಮೋ ನಮಃ ।
ಸಲಿಲಾಶಯಲಿಂಗಾಯ ಯುಗಾಂತಾಯ ನಮೋ ನಮಃ ॥

ಶಿವನು ಚರಾಚರಗಳ ಅಧಿಪತಿ. ಚಲಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾದ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳಿಗೂ ಆತನೇ ಸ್ವಾಮಿ. ಇದು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಶಮನ’ ಎಂದರೆ ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವವನು. ಅಶಾಂತ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಶಿವನಲ್ಲಿ ಇದೆ.

‘ಸಲಿಲಾಶಯಲಿಂಗ’ ಎಂದರೆ ಜಲದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಲಿಂಗಸ್ವರೂಪ. ಇದು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ ತತ್ತ್ವ ಜಲದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಯುಗಾಂತ’ ಎಂದರೆ ಕಾಲದ ಅಂತ್ಯ. ಪ್ರಳಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ವಿಲೀನವಾಗುವ ತತ್ತ್ವ ಶಿವ.

ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಆರಂಭವೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಆಗಿರುವ ಪರಮತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 7
ನಮಃ ಕಪಾಲಮಾಲಾಯ ಕಪಾಲಸೂತ್ರಧಾರಿಣೇ ।
ನಮಃ ಕಪಾಲಹಸ್ತಾಯ ದಂಡಿನೇ ಗದಿನೇ ನಮಃ ॥

ಶಿವನು ಕಪಾಲಮಾಲ ಧಾರಕ. ಅಂದರೆ ಮುಂಡಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವನು. ಇದು ಜನನ ಮರಣ ಚಕ್ರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಕಪಾಲಸೂತ್ರಧಾರಿಣೆ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಜೀವನವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಸೂತ್ರಧಾರಿ.

‘ಕಪಾಲಹಸ್ತ’ ಎಂಬುದು ಮರಣದ ಸ್ಮರಣೆ. ಜೀವನ ಕ್ಷಣಿಕ.

‘ದಂಡಿನೇ ಗದಿನೇ’ ಎಂದರೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುವ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿಸುವ ಶಕ್ತಿ. ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವವನು.

ಇದು ಜೀವನದ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಗಾಢ ಸಂದೇಶ.

Verse 8
ನಮಸ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯನಾಥಾಯ ಪಶುಲೋಕರತಾಯ ಚ ।
ನಮಃ ಖಟ್ವಾಂಗಹಸ್ತಾಯ ಪ್ರಮಥಾರ್ತಿಹರಾಯ ಚ ॥

ಶಿವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸ್ವಾಮಿ. ಭೂ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆಳುವವನು.

‘ಪಶುಲೋಕರತ’ ಎಂದರೆ ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜೀವಿಗಳ ಜೊತೆ ಇರುವವನು. ಅವರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಖಟ್ವಾಂಗಹಸ್ತ’ ಎಂದರೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಂಕೇತವಾದ ಆಯುಧ.

‘ಪ್ರಮಥಾರ್ತಿಹರ’ ಎಂದರೆ ತನ್ನ ಗಣಗಳ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವವನು.

ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಕರುಣಾಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

Verse 9
ನಮೋ ಯಜ್ಞಶಿರೋಹಂತ್ರೇ ಕೃಷ್ಣಕೇಶಾಪಹಾರಿಣೇ ।
ಭಗನೇತ್ರನಿಪಾತಾಯ ಪೂಷ್ಣೋ ದಂತಹರಾಯ ಚ ॥

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ದಕ್ಷಯಜ್ಞದ ಕಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಯಜ್ಞದ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು.

‘ಯಜ್ಞಶಿರೋಹಂತ್ರ’ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ತಲೆ ಕತ್ತರಿಸಿದವನು. ಅಹಂಕಾರಯುಕ್ತ ಕರ್ಮವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಿದನು.

‘ಭಗನೇತ್ರನಿಪಾತ’ ಮತ್ತು ‘ಪೂಷ್ಣೋ ದಂತಹರ’ — ದಕ್ಷಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ದಂಡನೆ.

ಇದು ಧರ್ಮವಿಲ್ಲದ ಆಚರಣೆಗಳ ವ್ಯರ್ಥತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 10
ನಮಃ ಪಿನಾಕಶೂಲಾಸಿಖಡ್ಗಮುದ್ಗರಧಾರಿಣೇ ।
ನಮೋಸ್ತು ಕಾಲಕಾಲಾಯ ತೃತೀಯನಯನಾಯ ಚ ॥

ಶಿವನು ಅನೇಕ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವವನು. ಪಿನಾಕ, ತ್ರಿಶೂಲ — ಅವು ಅಜ್ಞಾನ ನಾಶಕ.

‘ಕಾಲಕಾಲ’ ಎಂದರೆ ಕಾಲವನ್ನೇ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು.

‘ತೃತೀಯನಯನ’ ಜ್ಞಾನ ದೃಷ್ಟಿ. ಮಿಥ್ಯಾಭ್ರಮವನ್ನು ಭೇದಿಸುವ ಶಕ್ತಿ.

ಇದು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಸಂಕೇತ.

Verse 11
ಅಂತಕಾಂತಕೃತೇ ಚೈವ ನಮಃ ಪರ್ವತವಾಸಿನೇ ।
ಸುವರ್ಣರೇತಸೇ ಚೈವ ನಮಃ ಕುಂಡಲಧಾರಿಣೇ ॥

‘ಅಂತಕಾಂತಕೃತ’ ಎಂದರೆ ಮರಣದ ಮರಣ. ಯಮನಿಗೂ ಮೀರಿದ ಶಕ್ತಿ.

‘ಪರ್ವತವಾಸಿ’ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಂಕೇತ.

‘ಸುವರ್ಣರೇತಸ’ ಸೃಷ್ಟಿಶಕ್ತಿ.

ಶಿವನು ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಎರಡನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ.

Verse 12
ದೈತ್ಯಾನಾಂ ಯೋಗನಾಶಾಯ ಯೋಗಿನಾಂ ಗುರುವೇ ನಮಃ ।
ಶಶಾಂಕಾದಿತ್ಯನೇತ್ರಾಯ ಲಲಾಟನಯನಾಯ ಚ ॥

ಶಿವನು ಅಸುರರ ಯೋಗವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು. ಅಂದರೆ ದುರುದ್ದೇಶದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸುವವನು.

ಯೋಗಿಗಳ ಗುರು. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡುವವನು.

ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ ಕಣ್ಣುಗಳು — ದ್ವಂದ್ವ ಸಮತೋಲನ.

ಲಲಾಟ ನೇತ್ರ — ಪರಮಜ್ಞಾನ.

Verse 13
ನಮಃ ಶ್ಮಶಾನರತಯೇ ಶ್ಮಶಾನವರದಾಯ ಚ ।
ನಮೋ ದೈವತನಾಥಾಯ ತ್ರ್ಯಂಬಕಾಯ ನಮೋ ನಮಃ ॥

ಶ್ಮಶಾನ ವಾಸಿ ಶಿವನು ಭಯದಾಚೆಗೆ ಇರುವವನು.

ಶ್ಮಶಾನವೇ ವೈರಾಗ್ಯದ ಪಾಠಶಾಲೆ.

ತ್ರ್ಯಂಬಕ — ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳು.

ಇದು ಜೀವನದ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 14
ಗೃಹಸ್ಥಸಾಧವೇ ನಿತ್ಯಂ ಜಟಿಲೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೇ ।
ನಮೋ ಮುಂಡಾರ್ಧಮುಂಡಾಯ ಪಶೂನಾಂ ಪತಯೇ ನಮಃ ॥

ಶಿವನು ಗೃಹಸ್ಥನೂ, ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೂ.

ಜಟಾಧಾರಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ — ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೂ ಆದರ್ಶ.

ಪಶುಪತಿ — ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿ.

ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಆಶ್ರಮಗಳ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 15
ಸಲಿಲೇ ತಪ್ಯಮಾನಾಯ ಯೋಗೈಶ್ವರ್ಯಪ್ರದಾಯ ಚ ।
ನಮಃ ಶಾಂತಾಯ ದಾಂತಾಯ ಪ್ರಲಯೋತ್ಪತ್ತಿಕಾರಿಣೇ ॥

ಶಿವನು ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಯೋಗಶಕ್ತಿ ನೀಡುವವನು.

ಶಾಂತ, ದಾಂತ — ಇಂದ್ರಿಯಜಯ.

ಪ್ರಲಯ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣ.

ಇದು ಸಮತೋಲನದ ತತ್ತ್ವ.

Verse 16
ನಮೋನుగ್ರಹಕರ್ತ್ರೆ ಚ ಸ್ಥಿತಿಕರ್ತ್ರೆ ನಮೋ ನಮಃ ।
ನಮೋ ರುದ್ರಾಯ ವಸವೇ ಆದಿತ್ಯಾಯಾಶ್ವಿನೇ ನಮಃ ॥

ಶಿವನು ಅನುಗ್ರಹ ನೀಡುವವನು.

ಸ್ಥಿತಿ ಕಾಪಾಡುವವನು.

ರುದ್ರ, ವಸು, ಆದಿತ್ಯ — ಎಲ್ಲಾ ದೇವತಾರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವ.

ಇದು ಏಕತತ್ತ್ವದ ಬೋಧನೆ.

Verse 17
ನಮಃ ಪಿತ್ರೇಥ ಸಾಂಖ್ಯಾಯ ವಿಶ್ವೇದೇವಾಯ ವೈ ನಮಃ ।
ನಮಃ ಶರ್ವಾಯ ಉಗ್ರಾಯ ಶಿವಾಯ ವರದಾಯ ಚ ॥

ಪಿತೃಸ್ವರೂಪ ಶಿವ.

ಸಾಂಖ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಮೂಲ.

ಶರ್ವ — ಸಂಹಾರಕ.

ಶಿವ — ಮಂಗಳಕಾರಕ.

ಇದು ವಿರೋಧಗಳ ಏಕತೆ.

Verse 18
ನಮೋ ಭೀಮಾಯ ಸೇನಾನ್ಯೇ ಪಶೂನಾಂ ಪತಯೇ ನಮಃ ।
ಶುಚಯೇ ವೈರಿಹಾನಾಯ ಸದ್ಯೋಜಾತಾಯ ವೈ ನಮಃ ॥

ಭೀಮ — ಭಯಂಕರ.

ಸೇನಾನಿ — ನಾಯಕ.

ಶುಚಿ — ಶುದ್ಧ.

ಸದ್ಯೋಜಾತ — ಸದಾ ಹೊಸದು.

ಇದು ಚೈತನ್ಯದ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 19
ಮಹಾದೇವಾಯ ಚಿತ್ರಾಯ ವಿಚಿತ್ರಾಯ ಚ ವೈ ನಮಃ ।
ಪ್ರಧಾನಾಯಾಪ್ರಮೇಯಾಯ ಕಾರ್ಯಾಯ ಕಾರಣಾಯ ಚ ॥

ಮಹಾದೇವ — ಪರಮ.

ಚಿತ್ರ, ವಿಚಿತ್ರ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ವೈವಿಧ್ಯ.

ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯ ಎರಡೂ ಶಿವ.

ಇದು ಅದ್ವೈತ.

Verse 20
ಪುರುಷಾಯ ನಮಸ್ತೇಸ್ತು ಪುರುಷೇಚ್ಚಾಕರಾಯ ಚ ।
ನಮಃ ಪುರುಷಸಂಯೋಗಪ್ರಧಾನಗುಣಕಾರಿಣೇ ॥

ಪುರುಷ — ಚೈತನ್ಯ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಜೊತೆ ಸಂಯೋಗ.

ಗುಣಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ.

ಇದು ಸಾಂಖ್ಯ ತತ್ತ್ವ.

Verse 21
ಪ್ರವರ್ತಕಾಯ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ ಸರ್ವಶಃ ।
ಕೃತಾಕೃತಸ್ಯ ಸತ್ಕರ್ತ್ರೆ ಫಲಸಂಯೋಗದಾಯ ಚ ॥

ಶಿವನು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷನ ಚಲನಕಾರ.

ಕರ್ಮಫಲದ ದಾತ.

ನ್ಯಾಯದ ಮೂಲ.

Verse 22
ಕಾಲಜ್ಞಾಯ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ನಮೋ ನಿಯಮಕಾಯಿಣೇ ।
ನಮೋ ವೈಷಮ್ಯಕರ್ತ್ರೆ ಚ ಗುಣಾನಾಂ ವೃತ್ತಿದಾಯ ಚ ॥

ಕಾಲಜ್ಞ — ಕಾಲಜ್ಞಾನ.

ನಿಯಮಕಾರ — ನಿಯಂತ್ರಣ.

ಗುಣಗಳ ಚಲನ.

ಇದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ನಿಯಮ.

Verse 23
ನಮಸ್ತೇ ದೇವದೇವೇಶ ನಮಸ್ತೇ ಭೂತಭವನ ।
ಶಿವ ಸೌಮ್ಯಮುಖೋ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಭವ ಸೌಮ್ಯೋ ಹಿ ನಃ ಪ್ರಭೋ ॥

ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನ ಸೌಮ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಕಾಣಲು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ಮನಸ್ಥಿತಿ.

ಭಯದಿಂದ ಪ್ರೀತಿ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವುದು.

Verse 24
ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ । ಏವಂ ಸ ಭಗವಾನ್ ದೇವೋ ಜಗತ್ಪತಿರುಮಾಪತಿಃ ।
ಸ್ತೂಯಮಾನಃ ಸುರೈಃ ಸರ್ವೈರಮರಾನಿದಮಬ್ರವೀತ್ ॥

ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಶಿವನು ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾತನಾಡಿದನು.

ಇದು ಭಗವಂತನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ.

Verse 25
ಶ್ರೀಶಂಕರ ಉವಾಚ ।
ದ್ರಷ್ಟುಂ ಸುಖಶ್ಚ ಸೌಮ್ಯಶ್ಚ ದೇವಾನಾಮಸ್ಮಿ ಭೋಃ ಸುರಾಃ ।
ವರಂ ವರಯತ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ದಾತಾಸ್ಮಿ ತಮಸಂಶಯಮ್ ॥

ಶಿವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ನಾನು ಸೌಮ್ಯನಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಯಾವ ವರ ಬೇಕಾದರೂ ಕೇಳಿ.

ಇದು ಅನುಗ್ರಹದ ಸ್ವಭಾವ.

Verse 26
ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ।
ತತಸ್ತೇ ಪ್ರಣತಾಃ ಸರ್ವೇ ಸುರಾ ಊಚುಸ್ತ್ರಿಲೋಚನಮ್ ॥

ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಭಕ್ತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ.

Verse 27
ದೇವಾ ಊಚುಃ ।
ತವೈವ ಭಗವನ್ ಹಸ್ತೇ ವರ ಏಷೋವತಿಷ್ಠತಾಮ್ ।
ಯದಾ ಕಾರ್ಯಂ ತದಾ ನಸ್ತ್ವಂ ದಾಸ್ಯಸೇ ವರಮೀಪ್ಸಿತಮ್ ॥

ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಅಗತ್ಯವಾದಾಗ ನೀನೇ ವರ ನೀಡು.

ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗತಿ.

Verse 28
ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ।
ಏವಮಸ್ತ್ವಿತಿ ತಾನ್ ಉಕ್ತ್ವಾ ವಿಸೃಜ್ಯ ಚ ಸುರಾನ್ ಹರಃ ।
ಲೋಕಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಮಥೈಃ ಸಾರ್ಧಂ ವಿವೇಶ ಭವನಂ ಸ್ವಕಮ್ ॥

ಶಿವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ.

ಇದು ಲೀಲಾ.

Verse 29
ಯಸ್ತು ಹರೋತ್ಸವಮದ್ಭುತಮೇನಮ್ ।
ಗಾಯತಿ ದೈವತವಿಪ್ರಸಮಕ್ಷಮ್ ।
ಸೋಪ್ರತಿರೂಪಗಣೇಶಸಮಾನೋ ।
ದೇಹವಿಪರ್ಯಯಮೇತ್ಯ ಸುಖೀ ಸ್ಯಾತ್ ॥

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಫಲಶ್ರುತಿ.

ಯಾರು ಈ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಗಣೇಶನ ಸಮಾನವಾಗಿ ಆಗುತ್ತಾರೆ.

ದೇಹವ್ಯತ್ಯಾಸದ ನಂತರ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ಫಲ.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras