ಶಿವ ಮಾನಸ ಪೂಜಾ ಸ್ತೋತ್ರಂ

Lyrics:

ರತ್ನೈಃ ಕಲ್ಪಿತಮಾಸನಂ ಹಿಮಜಲೈಃ ಸ್ನಾನಂ ಚ ದಿವ್ಯಾಂಬರಂ
ನಾನಾರತ್ನವಿಭೂಷಿತಂ ಮೃಗಮದಾಮೋದಾಂಕಿತಂ ಚಂದನಂ.
ಜಾತೀಚಂಪಕ- ಬಿಲ್ವಪತ್ರರಚಿತಂ ಪುಷ್ಪಂ ಚ ಧೂಪಂ ತಥಾ
ದೀಪಂ ದೇವ ದಯಾನಿಧೇ ಪಶುಪತೇ ಹೃತ್ಕಲ್ಪಿತಂ ಗೃಹ್ಯತಾಂ..1..

ಸೌವರ್ಣೇ ನವರತ್ನಖಂಡರಚಿತೇ ಪಾತ್ರೇ ಘೃತಂ ಪಾಯಸಂ
ಭಕ್ಷ್ಯಂ ಪಂಚವಿಧಂ ಪಯೋದಧಿಯುತಂ ರಂಭಾಫಲಂ ಪಾನಕಂ.
ಶಾಕಾನಾಮಯುತಂ ಜಲಂ ರುಚಿಕರಂ ಕರ್ಪೂರಖಂಡೋಜ್ಜ್ವಲಂ
ತಾಂಬೂಲಂ ಮನಸಾ ಮಯಾ ವಿರಚಿತಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಭೋ ಸ್ವೀಕುರು..2..

ಛತ್ರಂ ಚಾಮರಯೋರ್ಯುಗಂ ವ್ಯಜನಕಂ ಚಾದರ್ಶಕಂ ನಿರ್ಮಲಂ
ವೀಣಾಭೇರಿಮೃದಂಗ- ಕಾಹಲಕಲಾ ಗೀತಂ ಚ ನೃತ್ಯಂ ತಥಾ.
ಸಾಷ್ಟಾಂಗಂ ಪ್ರಣತಿಃ ಸ್ತುತಿರ್ಬಹುವಿಧಾ ಹ್ಯೇತತ್ಸಮಸ್ತಂ ಮಯಾ
ಸಂಕಲ್ಪೇನ ಸಮರ್ಪಿತಂ ತವ ವಿಭೋ ಪೂಜಾಂ ಗೃಹಾಣ ಪ್ರಭೋ..3..

ಆತ್ಮಾ ತ್ವಂ ಗಿರಿಜಾ ಮತಿಃ ಸಹಚರಾಃ ಪ್ರಾಣಾಃ ಶರೀರಂ ಗೃಹಂ
ಪೂಜಾ ತೇ ವಿಷಯೋಪಭೋಗರಚನಾ ನಿದ್ರಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಿತಿಃ.
ಸಂಚಾರಃ ಪದಯೋಃ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಿಧಿಃ ಸ್ತೋತ್ರಾಣಿ ಸರ್ವಾ ಗಿರೋ
ಯದ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಕರೋಮಿ ತತ್ತದಖಿಲಂ ಶಂಭೋ ತವಾರಾಧನಂ..4..

ಕರಚರಣಕೃತಂ ವಾಕ್ಕಾಯಜಂ ಕರ್ಮಜಂ ವಾ
ಶ್ರವಣನಯನಜಂ ವಾ ಮಾನಸಂ ವಾಽಪರಾಧಂ.
ವಿಹಿತಮವಿಹಿತಂ ವಾ ಸರ್ವಮೇತತ್ಕ್ಷಮಸ್ವ
ಶಿವ ಶಿವ ಕರುಣಾಬ್ಧೇ ಶ್ರೀಮಹಾದೇವ ಶಂಭೋ..5..

Meaning:

Verse 1
ರತ್ನೈಃ ಕಲ್ಪಿತಮಾಸನಂ ಹಿಮಜಲೈಃ ಸ್ನಾನಂ ಚ ದಿವ್ಯಾಂಬರಂ
ನಾನಾರತ್ನವಿಭೂಷಿತಂ ಮೃಗಮದಾಮೋದಾಂಕಿತಂ ಚಂದನಮ್।
ಜಾತೀಚಂಪಕ-ಬಿಲ್ವಪತ್ರರಚಿತಂ ಪುಷ್ಪಂ ಚ ಧೂಪಂ ತಥಾ
ದೀಪಂ ದೇವ ದಯಾನಿಧೇ ಪಶುಪತೇ ಹೃತ್ಕಲ್ಪಿತಂ ಗೃಹ್ಯತಾಮ್।।1।।

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಮಾನಸಿಕ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರತ್ನಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆಸನ, ಹಿಮಜಲದಿಂದ ಸ್ನಾನ, ದಿವ್ಯವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಸುಗಂಧ ಚಂದನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವೂ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಪಾವಿತ್ರ್ಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ರತ್ನಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಹಿಮಜಲವು ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಗಳು ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿವೆ.

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಂಥ ಸಂಪತ್ತು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಮನಸ್ಸಿನ ಪೂಜೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಪಶುಪತಿ ಎಂಬ ಪದವು ಶಿವನನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ದಯಾನಿಧಿ ಎಂದರೆ ಅವನು ಅನಂತ ಕರುಣೆಯ ಸಾಗರ ಎಂಬ ಅರ್ಥ.

ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಬಾಹ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಗಿಂತ ಒಳಗಿನ ಭಕ್ತಿಯೇ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆಯಿದ್ದರೆ, ಕಲ್ಪನೆಯ ಪೂಜೆ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಹೃದಯದ ನಿಷ್ಠೆ, ಅದು ಯಾವುದೇ ಭೌತಿಕ ಮಿತಿಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ಇಲ್ಲಿದೆ.

Verse 2
ಸೌವರ್ಣೇ ನವರತ್ನಖಂಡರಚಿತೇ ಪಾತ್ರೇ ಘೃತಂ ಪಾಯಸಂ
ಭಕ್ಷ್ಯಂ ಪಂಚವಿಧಂ ಪಯೋದಧಿಯುತಂ ರಂಭಾಫಲಂ ಪಾನಕಮ್।
ಶಾಕಾನಾಮಯುತಂ ಜಲಂ ರುಚಿಕರಂ ಕರ್ಪೂರಖಂಡೋಜ್ಜ್ವಲಂ
ತಾಂಬೂಲಂ ಮನಸಾ ಮಯಾ ವಿರಚಿತಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಭೋ ಸ್ವೀಕುರು।।2।।

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂಗಾರದ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನವರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಘೃತ, ಪಾಯಸ, ವಿವಿಧ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ಬಾಳೆಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಪಾನಕವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆಹಾರವು ಕೇವಲ ದೇಹಪೋಷಣೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಪ್ರೀತಿಯ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನೈವೇದ್ಯ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಆಚರಣೆ. ಇದು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸಂಕೇತ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಾವು ನೀಡುವ ಆಹಾರವು ನಮ್ಮ ಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ಫಲಗಳನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ಪೂರದ ಸುಗಂಧವು ಶುದ್ಧತೆಯ ಸಂಕೇತ, ತಾಂಬೂಲವು ಆತಿಥ್ಯದ ಸಂಕೇತ.

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಭಕ್ತನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸೃಜನಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ನೀಡುವ ಎಲ್ಲವೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನದೇ ಎಂಬ ಅರಿವು ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪೂಜೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೂಲಕ, ಜೀವನದ ಎಲ್ಲಾ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ದೈವಿಕ ಸಮರ್ಪಣೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದೇ ಭಕ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

Verse 3
ಛತ್ರಂ ಚಾಮರಯೋರ್ ಯುಗಂ ವ್ಯಜನಕಂ ಚಾದರ್ಶಕಂ ನಿರ್ಮಲಂ
ವೀಣಾಭೇರಿಮೃದಂಗ-ಕಾಹಲಕಲಾ ಗೀತಂ ಚ ನೃತ್ಯಂ ತಥಾ।
ಸಾಷ್ಟಾಂಗಂ ಪ್ರಣತಿಃ ಸ್ತುತಿರ್ಬಹುವಿಧಾ ಹ್ಯೇತತ್ ಸಮಸ್ತಂ ಮಯಾ
ಸಂಕಲ್ಪೇನ ಸಮರ್ಪಿತಂ ತವ ವಿಭೋ ಪೂಜಾಂ ಗೃಹಾಣ ಪ್ರಭೋ।।3।।

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ವಿವಿಧ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಛತ್ರ, ಚಾಮರ, ವೀಣೆ, ಮೃದಂಗ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜೋಪಚಾರಗಳನ್ನು ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಿಥ್ಯಾಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ರಾಜೋಪಚಾರಗಳು ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಅವರ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ವಿಭು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದ ಮೂಲಕ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ತತ್ತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಭಕ್ತನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮವು ಅಹಂಕಾರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯವು ಆತ್ಮದ ಆನಂದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂಲಕ, ಭಕ್ತಿ ಕೇವಲ ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಅದು ಹೃದಯದ ಭಾವನೆಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

Verse 4
ಆತ್ಮಾ ತ್ವಂ ಗಿರಿಜಾ ಮತಿಃ ಸಹಚರಾಃ ಪ್ರಾಣಾಃ ಶರೀರಂ ಗೃಹಂ
ಪೂಜಾ ತೇ ವಿಷಯೋಪಭೋಗರಚನಾ ನಿದ್ರಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಿತಿಃ।
ಸಂಚಾರಃ ಪದಯೋಃ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಿಧಿಃ ಸ್ತೋತ್ರಾಣಿ ಸರ್ವಾ ಗಿರೋ
ಯದ್ಯತ್ ಕರ್ಮ ಕರೋಮಿ ತತ್ತದಖಿಲಂ ಶಂಭೋ ತವಾರಾಧನಮ್।।4।।

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಅತ್ಯಂತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನೇ ಪೂಜೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆತ್ಮವೇ ಶಿವ, ಮನಸ್ಸು ಪಾರ್ವತಿ, ಪ್ರಾಣಗಳು ಸಹಚರರು, ದೇಹವೇ ದೇವಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜೀವನದ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶಿವಾರಾಧನೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿ ದಂಪತಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯದ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಒಳಗಿನ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಶಿವನಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅದ್ವೈತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ, ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಜೀವನವೇ ಪೂಜೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಾವು ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವೂ ದೈವಿಕ ಸಮರ್ಪಣೆಯಾಗಬಹುದು. ನಿದ್ರೆ ಸಮಾಧಿಯಂತೆ, ನಡೆವು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಂತೆ, ಮಾತು ಸ್ತೋತ್ರಗಳಂತೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಅರಿವು ಬಂದಾಗ, ಜೀವನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ ನಡುವಿನ ಭೇದವೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 5
ಕರಚರಣಕೃತಂ ವಾಕ್ಕಾಯಜಂ ಕರ್ಮಜಂ ವಾ
ಶ್ರವಣನಯನಜಂ ವಾ ಮಾನಸಂ ವಾಽಪರಾಧಮ್।
ವಿಹಿತಮವಿಹಿತಂ ವಾ ಸರ್ವಮೇತತ್ ಕ್ಷಮಸ್ವ
ಶಿವ ಶಿವ ಕರುಣಾಬ್ಧೇ ಶ್ರೀಮಹಾದೇವ ಶಂಭೋ।।5।।

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಕ್ಷಮಾಪಣೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಕೈ, ಕಾಲು, ವಾಕ್ಯ, ದೇಹ, ಕರ್ಮ, ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ನಡೆದ ಎಲ್ಲಾ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಭಕ್ತನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಶಿವನನ್ನು ಕ್ಷಮೆ ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ವಿಹಿತ ಮತ್ತು ಅವಿಹಿತ ಎಂದರೆ ತಿಳಿದು ಮಾಡಿದ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದೆ ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲಾ ತಪ್ಪುಗಳು.

ಶಿವನು ಕರುಣಾಬ್ಧಿ, ಅಂದರೆ ಕರುಣೆಯ ಸಾಗರ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಕ್ಷಮಾಶೀಲನಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅವನು ಭಕ್ತರ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವವನು. ಶಂಭೋ ಎಂಬ ಪದವು ಆನಂದದ ಮೂಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ, ಈ ಶ್ಲೋಕವು ವಿನಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಪರಿಶೀಲನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾನವನಿಗೆ ತಪ್ಪುಗಳು ಸಹಜ. ಆದರೆ ಅವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ದೈವಿಕ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮೂಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಭಕ್ತನ ಅಹಂಕಾರದ ನಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras