ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿ ಶಿವ ಸ್ತೋತ್ರ

Lyrics:

ತ್ವಂ ಭಾಭಿರಾಭಿರಭಿಭೂಯ ತಮಃ ಸಮಸ್ತ-
ಮಸ್ತಂ ನಯಸ್ಯಭಿಮತಾನಿ ನಿಶಾಚರಾಣಾಂ.
ದೇದೀಪ್ಯಸೇ ದಿವಮಣೇ ಗಗನೇ ಹಿತಾಯ
ಲೋಕತ್ರಯಸ್ಯ ಜಗದೀಶ್ವರ ತನ್ನಮಸ್ತೇ..1..

ಲೋಕೇಽತಿವೇಲಮತಿವೇಲಮಹಾಮಹೋಭಿರ್-
ನಿರ್ಭಾಸಿತೌ ಚ ಗಗನೇಽಖಿಲಲೋಕನೇತ್ರಃ.
ವಿದ್ರಾವಿತಾಖಿಲತಮಾಃ ಸುತಮೋ ಹಿಮಾಂಶೋ
ಪೀಯೂಷಪೂರಪರಿಪೂರಿತ ತನ್ನಮಸ್ತೇ..2..

ತ್ವಂ ಪಾವನೇ ಪಥಿ ಸದಾಗತಿರಪ್ಯುಪಾಸ್ಯಃ
ಕಸ್ತ್ವಾಂ ವಿನಾ ಭುವನಜೀವನ ಜೀವತೀಹ.
ಸ್ತಬ್ಧಪ್ರಭಂಜನವಿವರ್ಧಿತಸರ್ವಜಂತೋಃ
ಸಂತೋಷಿತಾಹಿಕುಲ ಸರ್ವಗ ವೈ ನಮಸ್ತೇ..3..

ವಿಶ್ವೈಕಪಾವಕ ನ ತಾವಕಪಾವಕೈಕ-
ಶಕ್ತೇ-ರ್ಋತೇ ಮೃತವತಾಮೃತದಿವ್ಯಕಾಯಂ.
ಪ್ರಾಣಿಷ್ಯದೋ ಜಗದಹೋ ಜಗದಂತರಾತ್ಮಂ-
ಸ್ತ್ವಂ ಪಾವಕಃ ಪ್ರತಿಪದಂ ಶಮದೋ ನಮಸ್ತೇ..4..

ಪಾನೀಯರೂಪ ಪರಮೇಶ ಜಗತ್ಪವಿತ್ರ
ಚಿತ್ರಾಽತಿಚಿತ್ರಸುಚರಿತ್ರಕರೋಽಸಿ ನೂನಂ.
ವಿಶ್ವಂ ಪವಿತ್ರಮಮಲಂ ಕಿಲ ವಿಶ್ವನಾಥ
ಪಾನೀಯಗಾಹನತ ಏತದತೋ ನತೋಽಸ್ಮಿ..5..

ಆಕಾಶರೂಪ ಬಹಿರಂತರುತಾವಕಾಶ-
ದಾನಾದ್ವಿಕಸ್ವರಮಿಹೇಶ್ವರ ವಿಶ್ವಮೇತತ್.
ತ್ವತ್ತಃ ಸದಾ ಸದಯ ಸಂಶ್ವಸಿತಿ ಸ್ವಭಾವಾತ್
ಸಂಕೋಚಮೇತಿ ಭವತೋಽಸ್ಮಿ ನತಸ್ತತಸ್ತ್ವಾಂ..6..

ವಿಶ್ವಂಭರಾತ್ಮಕ ಬಿಭರ್ಷಿ ವಿಭೋಽತ್ರ ವಿಶ್ವಂ
ಕೋ ವಿಶ್ವನಾಥ ಭವತೋಽನ್ಯತಮಸ್ತಮೋಽರಿಃ.
ಸ ತ್ವಂ ವಿನಾಶಯ ತಮೋ ಮಮ ಚಾಹಿಭೂಷ
ಸ್ತವ್ಯಾತ್ಪರಃ ಪರಪರಂ ಪ್ರಣತಸ್ತತಸ್ತ್ವಾಂ..7..

ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪ ತವರೂಪಪರಂಪರಾಭಿ-
ರಾಭಿಸ್ತತಂ ಹರ ಚರಾಚರರೂಪೇತತ್.
ಸರ್ವಾಂತರಾತ್ಮನಿಲಯ ಪ್ರತಿರೂಪರೂಪ
ನಿತ್ಯಂ ನತೋಽಸ್ಮಿ ಪರಮಾತ್ಮಜನೋಽಷ್ಟಮೂರ್ತೇ..8..

ಇತ್ಯಷ್ಟಮೂರ್ತಿಭಿರಿಮಾಭಿರಬಂಧುಬಂಧೋ
ಯುಕ್ತಃ ಕರೋಷಿ ಖಲು ವಿಶ್ವಜನೀನಮೂರ್ತೇ.
ಏತತ್ತತಂ ಸುವಿತತಂ ಪ್ರಣತಪ್ರಣೀತ
ಸರ್ವಾರ್ಥಸಾರ್ಥಪರಮಾರ್ಥ ತತೋ ನತೋಽಸ್ಮಿ..9..

Meaning:

Verse 1
ತ್ವಂ ಭಾಭಿರಾಭಿರಭಿಭೂಯ ತಮಃ ಸಮಸ್ತ-
ಮಸ್ತಂ ನಯಸ್ಯಭಿಮತಾನಿ ನಿಶಾಚರಾಣಾಮ್।
ದೇದೀಪ್ಯಸೇ ದಿವಮಣೇ ಗಗನೇ ಹಿತಾಯ
ಲೋಕತ್ರಯಸ್ಯ ಜಗದೀಶ್ವರ ತನ್ನಮಸ್ತೇ।।೧।।

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ತುತಿಕಾರನು ಸೂರ್ಯಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಶಿವನನ್ನು ವಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. "ಭಾಭಿಃ" ಎಂದರೆ ಕಿರಣಗಳು. ತನ್ನ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಪ್ರಕಾಶಕಿರಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡುವವನು ನೀನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. "ನಿಶಾಚರಾಣಾಮಭಿಮತಾನಿ" ಎಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನೀನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತೀಯೆ. "ದಿವಮಣಿ" ಎಂದರೆ ಆಕಾಶದ ಮಣಿ, ಸೂರ್ಯ.

ಭೌತಿಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಕತ್ತಲೆ ಮಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಜೀವಜಗತ್ತಿಗೆ ಬೆಳಕು, ಉಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ತ್ರಿಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸೂರ್ಯರೂಪವೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಶಿವನ ಸೂರ್ಯಮೂರ್ತಿ ಅಜ್ಞಾನರೂಪದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಧಕಾರವು ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ಕತ್ತಲೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅದು ಮೋಹ, ಅವಿದ್ಯೆ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ತಪ್ಪು ದೃಷ್ಟಿಕೋಣಗಳ ಸಂಕೇತವೂ ಆಗಿದೆ.

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಶಿವನ ಕೃಪೆ ದೊರೆತಾಗ ಮನಸ್ಸಿನ ಕತ್ತಲೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯದ ಅರಿವು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಜೀವನದ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನು ಹೇಗೆ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶಿವಜ್ಞಾನವು ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಆ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಶಿವನಿಗೆ ಭಕ್ತನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 2
ಲೋಕೇಽತಿವೇಲಮತಿವೇಲಮಹಾಮಹೋಭಿರ್-
ನಿರ್ಭಾಸಿತೌ ಚ ಗಗನೇಽಖಿಲಲೋಕನೇತ್ರಃ।
ವಿದ್ರಾವಿತಾಖಿಲತಮಾಃ ಸುತಮೋ ಹಿಮಾಂಶೋ
ಪೀಯೂಷಪೂರಪರಿಪೂರಿತ ತನ್ನಮಸ್ತೇ।।೨।।

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಚಂದ್ರಮೂರ್ತಿಯಾದ ಶಿವನ ಸ್ತುತಿಯಾಗಿದೆ. "ಅಖಿಲಲೋಕನೇತ್ರಃ" ಎಂದರೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣು. "ಹಿಮಾಂಶು" ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರ. "ಪೀಯೂಷ" ಎಂದರೆ ಅಮೃತ. ತನ್ನ ಶೀತಲ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಲೋಕವನ್ನು ಅಮೃತಮಯವಾಗಿಸುವವನು ಚಂದ್ರಸ್ವರೂಪಿ ಶಿವ.

ಚಂದ್ರನು ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಿಸದಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಬೆಳಕು ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ತಂಪು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕವಿಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಸಮುದ್ರಮಥನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದೊಂದಿಗೆ ಚಂದ್ರನು ಹೊರಬಂದನು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆ. ಶಿವನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಜಟೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಂದ್ರನು ಶಿವನ ಕೃಪೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ತತ್ತ್ವದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೆ ಚಂದ್ರನು ಕರುಣೆ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಜ್ಞಾನ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಕರುಣೆಯೂ ಬೇಕು. ಚಂದ್ರನ ಶೀತಲತೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಮತೋಲನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.

ಭಕ್ತನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಚಂದ್ರಮೂರ್ತಿ ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ರೋಧ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಮೃತದಿಂದ ತುಂಬಿದಂತೆ ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಮೃತಪೂರ್ಣ ಶೀತಲ ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪನಾದ ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 3
ತ್ವಂ ಪಾವನೇ ಪಥಿ ಸದಾಗತಿರಪ್ಯುಪಾಸ್ಯಃ
ಕಸ್ತ್ವಾಂ ವಿನಾ ಭುವನಜೀವನ ಜೀವತೀಹ।
ಸ್ತಬ್ಧಪ್ರಭಂಜನವಿವರ್ಧಿತಸರ್ವಜನ್ತೋಃ
ಸಂತೋಷಿತಾಹಿಕುಲ ಸರ್ವಗ ವೈ ನಮಸ್ತೇ।।೩।।

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಯುಮೂರ್ತಿಯಾದ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ. "ಪಾವನ" ಎಂದರೆ ಗಾಳಿ. "ಸರ್ವಗ" ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವನು. ವಾಯು ಇಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಬದುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಯ ಉಸಿರಾಟಕ್ಕೂ ವಾಯುವೇ ಕಾರಣ. ಗಾಳಿ ನಿಂತರೆ ಜೀವನವೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ "ನಿನ್ನಿಲ್ಲದೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಬದುಕಬಲ್ಲರು?" ಎಂದು ಸ್ತುತಿಕಾರನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯುದೇವನು ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯುತನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಭೀಮ ಇಬ್ಬರೂ ವಾಯುಪುತ್ರರು. ಅವರ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕ್ತಿ ವಾಯುತತ್ತ್ವದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವೇ ವಾಯುರೂಪವಾಗಿದೆ. ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಜೀವನದ ಮೂಲಾಧಾರ. ಶಿವನು ಪ್ರಾಣಸ್ವರೂಪನಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಜೀವಿಯೊಳಗೂ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.

"ಸಂತೋಷಿತಾಹಿಕುಲ" ಎಂಬ ಪದವು ನಾಗರನ್ನೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಯ ಸಮತೋಲನದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಜಗತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ವಾಯು ಚಲನಶೀಲತೆಯ ಸಂಕೇತ. ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಗಿತವಾಗಬಾರದು. ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು. ಶಿವನ ವಾಯುಮೂರ್ತಿ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಉಸಿರಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಇರುವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಆ ವಾಯುಸ್ವರೂಪಿ ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.

Verse 4
ವಿಶ್ವೈಕಪಾವಕ ನ ತಾವಕಪಾವಕೈಕ-
ಶಕ್ತೇರೃತೇ ಮೃತವತಾಮೃತದಿವ್ಯಕಾಯಮ್।
ಪ್ರಾಣಿಷ್ಯದೋ ಜಗದಹೋ ಜಗದಂತರಾತ್ಮಂ-
ಸ್ತ್ವಂ ಪಾವಕಃ ಪ್ರತಿಪದಂ ಶಮದೋ ನಮಸ್ತೇ।।೪।।

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಅಗ್ನಿಮೂರ್ತಿಯಾದ ಶಿವನ ಸ್ತುತಿಯಾಗಿದೆ. "ವಿಶ್ವೈಕಪಾವಕ" ಎಂದರೆ ವಿಶ್ವದ ಮಹಾ ಅಗ್ನಿ. "ಪಾವಕ" ಎಂದರೆ ಶುದ್ಧೀಕರಿಸುವವನು. ಅಗ್ನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಜೀವಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಅಸಾಧ್ಯ.

ಅಗ್ನಿಯು ಆಹಾರವನ್ನು ಜೀರ್ಣವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೇಹಕ್ಕೆ ಉಷ್ಣತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವಿಯನ್ನು ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.

ಶಿವನ ಅಗ್ನಿಮೂರ್ತಿ ಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಪುರಾಸುರ ಸಂಹಾರ, ಕಾಮದಹನ ಮುಂತಾದ ಪುರಾಣಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಅಗ್ನಿಶಕ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಅಗ್ನಿಯು ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಜಠರಾಗ್ನಿ, ಮನಸ್ಸಿನ ಉತ್ಸಾಹ, ಜ್ಞಾನದ ಜ್ವಾಲೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅದೇ ದೈವಿಕ ಅಗ್ನಿಯ ರೂಪಗಳು.

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯು ಅಶುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಸುಡುವ ಶಕ್ತಿ. ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ ಮೊದಲಾದ ಅಂತರಂಗದ ಮಲಿನತೆಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಯೂ ಇದೇ ತತ್ತ್ವ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಅಂತರಾತ್ಮನಾಗಿ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿ, ಉಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಅಗ್ನಿಸ್ವರೂಪಿ ಶಿವನಿಗೆ ಭಕ್ತನು ನಮಸ್ಕಾರ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 5
ಪಾನೀಯರೂಪ ಪರಮೇಶ ಜಗತ್ಪವಿತ್ರ
ಚಿತ್ರಾಽತಿಚಿತ್ರಸುಚರಿತ್ರಕರೋಽಸಿ ನೂನಮ್।
ವಿಶ್ವಂ ಪವಿತ್ರಮಮಲಂ ಕಿಲ ವಿಶ್ವನಾಥ
ಪಾನೀಯಗಾಹನತ ಏತದತೋ ನತೋಽಸ್ಮಿ।।೫।।

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಲಮೂರ್ತಿಯಾದ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ನೀರು ಜೀವನದ ಮೂಲ. "ಪಾನೀಯರೂಪ" ಎಂದರೆ ನೀರಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತನಾದವನು. "ಜಗತ್ಪವಿತ್ರ" ಎಂದರೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವವನು.

ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿ ಬದುಕಲಾರದು. ದೇಹದ ಶುದ್ಧೀಕರಣಕ್ಕೂ, ಕೃಷಿಗೂ, ಆಹಾರ ಉತ್ಪಾದನೆಗೂ ನೀರೇ ಕಾರಣ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಋಷಿಗಳು ಜಲವನ್ನು ದೈವಿಕ ತತ್ತ್ವವೆಂದು ಕಂಡರು.

ಗಂಗೆಯು ಶಿವನ ಜಟೆಯಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಪುರಾಣಕಥೆ ಜಲದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಗಂಗೆಯು ಲೋಕಪಾವನಿಯಾದಳು.

ತತ್ತ್ವದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೀರು ಶುದ್ಧತೆ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಸಂಕೇತ. ಅದು ಯಾವ ಪಾತ್ರೆಗೆ ಸೇರಿದರೂ ಅದರ ಆಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ತನ್ನ ಮೂಲ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಕ್ತನ ಜೀವನದಲ್ಲೂ ಇದೇ ಗುಣಗಳು ಬೆಳೆಯಬೇಕು. ಅಹಂಕಾರ ಕರಗಬೇಕು. ಹೃದಯ ಶುದ್ಧವಾಗಬೇಕು. ಇತರರಿಗೆ ಉಪಕಾರಿಯಾಗುವ ಮನೋಭಾವ ಬರಬೇಕು.

ಈ ಜಗತ್ತು ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡುವ ಜಲಸ್ವರೂಪಿ ಶಿವನಿಗೆ ಸ್ತುತಿಕಾರನು ನಮಸ್ಕಾರ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ಆತ್ಮತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಯ ಸಮಗ್ರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 6
ಆಕಾಶರೂಪ ಬಹಿರಂತರುತಾವಕಾಶ-
ದಾನಾದ್ವಿಕಸ್ವರಮಿಹೇಶ್ವರ ವಿಶ್ವಮೇತತ್।
ತ್ವತ್ತಃ ಸದಾ ಸದಯ ಸಂಶ್ವಸಿತಿ ಸ್ವಭಾವಾತ್
ಸಙ್ಕೋಚಮೇತಿ ಭವತೋಽಸ್ಮಿ ನತಸ್ತತಸ್ತ್ವಾಮ್।।೬।।

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಮೂರ್ತಿಯಾದ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ. "ಆಕಾಶರೂಪ" ಎಂದರೆ ಆಕಾಶಸ್ವರೂಪನಾದವನು. "ಅವಕಾಶದಾನಾತ್" ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಒದಗಿಸುವವನು. ಈ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವೂ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಯೂ ಆಕಾಶದೊಳಗೇ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಹೊಂದಿವೆ.

ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ರೂಪವಿಲ್ಲ. ಬಣ್ಣವಿಲ್ಲ. ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದೆ. ಪರ್ವತಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲರೂ ಅದರೊಳಗೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆಕಾಶವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಸ್ಥಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವು ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ತತ್ತ್ವ. ಶಬ್ದದ ಆಶ್ರಯವೂ ಇದೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ನಾದವೂ ಆಕಾಶದ ಮೂಲಕವೇ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಶಿವನ ಆಕಾಶಮೂರ್ತಿ ಅವನ ಅನಂತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆತನು ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಸೀಮಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಬಂಧನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವಭಾವ.

ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದಾಗ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಎಷ್ಟು ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅಹಂಕಾರ, ಆಸಕ್ತಿ, ದ್ವೇಷ ಇವುಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಶಿವನ ಆಕಾಶಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದಾಗ ಹೃದಯವು ವಿಶಾಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಹನೆ, ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ.

ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ಥಾನಕೊಡುವ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರಿಸುವ, ಅನಂತ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಆಕಾಶಸ್ವರೂಪಿ ಶಿವನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಕಾರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

Verse 7
ವಿಶ್ವಂಭರಾತ್ಮಕ ಬಿಭರ್ಷಿ ವಿಭೋಽತ್ರ ವಿಶ್ವಂ
ಕೋ ವಿಶ್ವನಾಥ ಭವತೋಽನ್ಯತಮಸ್ತಮೋಽರಿಃ।
ಸ ತ್ವಂ ವಿನಾಶಯ ತಮೋ ಮಮ ಚಾಹಿಭೂಷ
ಸ್ತವ್ಯಾತ್ಪರಃ ಪರಪರಂ ಪ್ರಣತಸ್ತತಸ್ತ್ವಾಮ್।।೭।।

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಮೂರ್ತಿಯಾದ ಶಿವನ ಸ್ತುತಿಯಿದೆ. "ವಿಶ್ವಂಭರ" ಎಂದರೆ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಧರಿಸುವವಳು, ಅಂದರೆ ಭೂಮಿ. "ವಿಭೋ" ಎಂದರೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ. "ಅಹಿಭೂಷ" ಎಂದರೆ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಆಭರಣವಾಗಿ ಧರಿಸಿದವನು.

ಭೂಮಿಯು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ನಾವು ನಡೆಯುವುದು ಅದರ ಮೇಲೆಯೇ. ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅದರಿಂದಲೇ. ಮರಗಳು, ನದಿಗಳು, ನಗರಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಭೂಮಿಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂಮಿ ಸಹನಶೀಲತೆಯ ಮತ್ತು ಪೋಷಕತ್ವದ ಪ್ರತೀಕ.

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಭೂಮಿಯೇ ಅವನ ದೇಹದ ಒಂದು ಭಾಗವೆಂದು ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿ ತತ್ತ್ವ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. "ನೀನು ಕತ್ತಲೆಯ ಶತ್ರು. ನನ್ನ ಅಜ್ಞಾನರೂಪದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡು" ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಬೆಳಕಿನ ಅಭಾವವಲ್ಲ. ಅದು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವ ಅವಿದ್ಯೆ.

ಭೂಮಿ ನಮಗೆ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟೇ ಭಾರ ಬಿದ್ದರೂ ಅದು ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಷ್ಟೇ ಜನ ಅದನ್ನು ತುಳಿದರೂ ಅದು ದೂರು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿವನ ಭೂಮಿಮೂರ್ತಿಯೂ ಇದೇ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಧರಿಸುವ, ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ, ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಸಹನಶೀಲತೆಯ ಸ್ವರೂಪನಾದ ಶಿವನಿಗೆ ಭಕ್ತನು ನಮಸ್ಕಾರ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 8
ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪ ತವರೂಪಪರಂಪರಾಭಿ-
ರಾಭಿಸ್ತತಂ ಹರ ಚರಾಚರರೂಪಮೇತತ್।
ಸರ್ವಾಂತರಾತ್ಮನಿಲಯ ಪ್ರತಿರೂಪರೂಪ
ನಿತ್ಯಂ ನತೋಽಸ್ಮಿ ಪರಮಾತ್ಮಜನೋಽಷ್ಟಮೂರ್ತೇ।।೮।।

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿ ತತ್ತ್ವದ ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. "ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪ" ಎಂದರೆ ಆತ್ಮವೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವವನು. "ಚರಾಚರ" ಎಂದರೆ ಚಲಿಸುವ ಮತ್ತು ಚಲಿಸದ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳು. "ಸರ್ವಾಂತರಾತ್ಮ" ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮ.

ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಯಿತು. ಈಗ ಅವೆಲ್ಲದರ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಭಕ್ತನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ಶಿವನ ವ್ಯಕ್ತೀಕರಣವೇ ಎಂದು ಈ ಶ್ಲೋಕ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮರದಲ್ಲಿಯೂ ಆತನೇ. ಪರ್ವತದಲ್ಲಿಯೂ ಆತನೇ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಆತನೇ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆತನೇ. ಹೀಗೆ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಚೈತನ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಹೇಳುವ "ಸರ್ವಂ ಖಲ್ವಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮ" ಎಂಬ ತತ್ತ್ವ ಇದೇ. ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳು ಕಾಣಿಸಿದರೂ ಅವುಗಳ ಮೂಲ ಒಂದೇ. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿನ ಅಲೆಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆ ಕಂಡರೂ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನೀರೇ ಆಗಿರುವಂತೆ.

ಭಕ್ತನು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ನೋಡುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ನಿಜವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಚರಾಚರಗಳೆಲ್ಲದರೊಳಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ, ಎಲ್ಲರ ಅಂತರಾತ್ಮನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಸ್ವರೂಪನಾದ ಶಿವನಿಗೆ ನಾನು ಸದಾ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಕಾರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

Verse 9
ಇತ್ಯಷ್ಟಮೂರ್ತಿಭಿರಿಮಾಭಿರಬಂಧುಬಂಧೋ
ಯುಕ್ತಃ ಕರೋಷಿ ಖಲು ವಿಶ್ವಜನೀನಮೂರ್ತೇ।
ಏತತ್ತತಂ ಸುವಿತತಂ ಪ್ರಣತಪ್ರಣೀತ
ಸರ್ವಾರ್ಥಸಾರ್ಥಪರಮಾರ್ಥ ತತೋ ನತೋಽಸ್ಮಿ।।೯।।

ಇದು ಸ್ತೋತ್ರದ ಸಮಾಪನ ಶ್ಲೋಕ. "ಅಬಂಧುಬಂಧೋ" ಎಂದರೆ ಯಾರಿಗೂ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನಾಗುವವನು. "ವಿಶ್ವಜನೀನಮೂರ್ತೇ" ಎಂದರೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು. "ಸರ್ವಾರ್ಥಸಾರ್ಥಪರಮಾರ್ಥ" ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಗುರಿಗಳ ಪರಮ ಗುರಿಯಾದವನು.

ಭಕ್ತನು ಈಗ ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ. ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಶಿವ. ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಶಿವ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವ. ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಶಿವ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಶಿವ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶಿವ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವ. ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶಿವ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳೂ ಒಂದೇ ಪರಮತತ್ತ್ವದ ವ್ಯಕ್ತೀಕರಣಗಳಾಗಿವೆ.

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ವಿಶ್ವರೂಪಿ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವನು ಕೇವಲ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ವಿಶ್ವದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಣದಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಚೈತನ್ಯಸ್ವರೂಪಿ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತತ್ತ್ವ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇವರನ್ನು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿ ಉಪಾಸನೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶವೂ ದೈವದ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ.

"ಸರ್ವಾರ್ಥಸಾರ್ಥಪರಮಾರ್ಥ" ಎಂಬ ಪದವು ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ಗುರಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಧನ, ಯಶಸ್ಸು, ಅಧಿಕಾರ, ಸುಖ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೀಮಿತ ಗುರಿಗಳು. ಪರಮ ಗುರಿ ಎಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅರಿವು. ಅದೇ ಮೋಕ್ಷ. ಅದೇ ನಿಜವಾದ ತೃಪ್ತಿ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ತನ್ನ ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ, ಎಲ್ಲ ಗುರಿಗಳ ಪರಮ ಗುರಿಯಾದ, ಅನಾಥರ ಬಂಧುವಾದ, ಪರಮಾರ್ಥಸ್ವರೂಪನಾದ ಶಿವನಿಗೆ ಭಕ್ತನು ಅಂತಿಮ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ನಮಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಇದೆ. ಜ್ಞಾನ ಇದೆ. ಸಮರ್ಪಣೆ ಇದೆ. ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿ ತತ್ತ್ವದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾರವೂ ಅಡಕವಾಗಿದೆ.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras