ಓಮ್ಕಾರೇಶ್ವರ ಸ್ತುತಿ

Lyrics:

ಪಾರ್ವತ್ಯುವಾಚ -
ಮಹಾದೇವಮಹಾನಂದಕರುಣಾಮೃತಸಾಗರ .
ಶ್ರುತಮುತ್ತಮಮಾಖ್ಯಾನಂ ಮಹಾಕಾಲಗಣಸ್ಯ ಚ ..1..

ಕಿಂ ವಾನ್ಯತ್ ಪ್ರೀತಿಜನಕಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮಸ್ತಿ ಮಹೇಶ್ವರ .
ಕ್ಷೇತ್ರಾಣಾಂ ತ್ವಂ ಪತಿಃ ಶಂಭೋ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ವಕ್ತುಮರ್ಹಸಿ ..2..

ಈಶ್ವರ ಉವಾಚ -
ಕ್ಷೇತ್ರಮಸ್ತ್ಯೇಕಮುತ್ಕೃಷ್ಟಮುತ್ಫುಲ್ಲಕಮಲಾನನೇ .
ಓಂಕಾರಂ ನಾಮ ವಿಮಲಂ ಕಲಿಕಲ್ಮಷನಾಶನಂ ..3..

ತತ್ರ ಶೈವವರಾ ನಿತ್ಯಂ ನಿವಸಂತಿ ಸಹಸ್ರಶಃ .
ತೇ ಸರ್ವೇ ಮಮ ಲಿಂಗಾರ್ಚಾಂ ಕುರ್ವಂತ್ಯೇವ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಂ ..4..

ಭಾಸಿತಾಭಾಸಿತೈರ್ನಿತ್ಯಂ ಶಾಂತಾ ದಾಂತಾ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಾಃ .
ರುದ್ರಾಕ್ಷವರಭೂಷಾಢ್ಯಾ ಭಾಲಾಕ್ಷಾನ್ಯಸ್ತಮಾನಸಾಃ ..5..

ತತ್ರಾಸ್ತಿ ಸರಿತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಲಿಂಗಸಂಗತರಂಗಿತಾ .
ನರ್ಮದಾ ಶರ್ಮದಾ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ನಾನಾತ್ಪಾನಾವಗಾಹನಾತ್ ..6..

ಪಾಪೌಘಸಂಘಭಂಗಾಢ್ಯಾ ವಾತಪೋತಸುಶೀತಲಾ .
ತತ್ರಾಸ್ತಿ ಕುಂಡಮುತ್ಕೃಷ್ಟಮೋಂಕಾರಾಖ್ಯಂ ಶುಚಿಸ್ಮಿತೇ ..7..

ತತ್ಕುಂಡದರ್ಶನಾದೇವ ಮಲ್ಲೋಕೇ ನಿವಸೇಚ್ಚಿರಂ .
ತತ್ಕುಂಡೋದಕಪಾನೇನ ಹೃದಿ ಲಿಂಗಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ ..8..

ಭಾವಾಃ ಪಿಬಂತಿ ತತ್ಕುಂಡಜಲಂ ಶೀತಂ ವಿಮುಕ್ತಯೇ .
ತೃಪ್ತಿಂ ಪ್ರಯಾಂತಿ ಪಿತರಃ ತತ್ಕುಂಡಜಲತರ್ಪಿತಾಃ ..9..

ಸದಾ ತತ್ಕುಂಡರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಗಣಾಃ ಸಂಸ್ಥಾಪಿತಾ ಮಯಾ .
ಕುಂಡಧಾರಪ್ರಭೃತಯಃ ಶೂಲಮುದ್ಗರಪಾಣಯಃ ..10..

ಗಜೇಂದ್ರಚರ್ಮವಸನಾ ಮೃಗೇಂದ್ರಸಮವಿಕ್ರಮಾಃ .
ಹರೀಂದ್ರಾನಪಿ ತೇ ಹನ್ಯುರ್ಗಿರೀಂದ್ರಸಮವಿಗ್ರಹಾಹ ..11..

ಧನುಃಶರಕರಾಃ ಸರ್ವೇ ಜಟಾಶೋಭಿತಮಸ್ತಕಾಃ .
ಅಗ್ನಿರಿತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಮಂತ್ರೈರ್ಭಸ್ಮೋದ್ಧೂಲಿತವಿಗ್ರಹಾ ..12..

ಸಂಗ್ರಾಮಮುಖರಾಃ ಸರ್ವೇ ಗಣಾ ಮೇದುರವಿಗ್ರಹಾಃ .
ಕದಾಚಿದನನುಜ್ಞಾಪ್ತ ತಾನ್ ಗಣಾನ್ ಮದದರ್ಪಿತಃ ..13..

ಅಪ್ಸರೋಭಿಃ ಪರಿವೃತೋ ಮರುತಾಂ ಪತಿರುದ್ಧತಃ .
ಆರುಹ್ಯಾಭ್ರಮುನಾಥಂ ತಂ ಕ್ರೀಡಿತುಂ ನರ್ಮದಾಜಲೇ ..14..

ಸಮಾಜಗಾಮ ತ್ವರಿತಃ ಶಚ್ಯಾ ಸಾಕಂ ಶಿವೇ ತದಾ .
ತದಾ ತಂ ಗಣಪಾಃ ಕ್ರುದ್ಧಾಃ ಸರ್ವೇ ತೇ ಹ್ಯತಿಮನ್ಯವಃ ..15..

ಸಗಜಂ ಪಾತಯನ್ನಬ್ಧೌ ಶಚ್ಯಾ ಸಾಕಂ ಸುರೇಶ್ವರಂ .
ಸುರಾಂಸ್ತದಾ ಸವರುಣಾನ್ ಬಿಭಿದುಃ ಪವನಾನಲಾನ್ ..16..

ನಿಸ್ತ್ರಿಂಶವರಧಾರಾಭಿಃ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರೈಃ ಶಿಲೀಮುಖೈಃ .
ಮುದ್ಗರೈರ್ಬಿಭಿದುಶ್ಚಾನ್ಯೇ ಸವಾಹಾಯುಧಭೂಷಣಾನ್ ..17..

ವಿವಾಹನಾಂಸ್ತದಾ ದೇವಾನ್ ಸ್ರವದ್ರಕ್ತಾನ್ ಸ್ಖಲತ್ಪದಾನ್ .
ಕಾಂದಿಶೀಕಾನ್ ಮುಕ್ತಕೇಶಾನ್ ಕ್ಷಣಾಚ್ಚಕ್ರುರ್ಗಣೇಶ್ವರಾಃ ..18..

ಅಪ್ಸರಾಸ್ತಾ ವಿಕನ್ನರಾಃ ರುದಂತ್ಯೋ ಮುಕ್ತಮೂರ್ಧಜಾಃ .
ಹಾಹಾ ಬತೇತಿ ಕ್ರಂದಂತ್ಯಃ ಸ್ರವದ್ರಕ್ತಾರ್ದ್ರವಾಸಸಃ ..19..

ತಥಾ ದೇವಗಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಶಕ್ರಾದ್ಯಾ ಭಯಕಂಪಿತಾಃ .
ಓಂಕಾರಂ ತತ್ರ ತಲ್ಲಿಂಗಂ ಶರಣಂ ಜಗ್ಮುರೀಶ್ವರಂ ..20..

Meaning:

Verse 1
ಪಾರ್ವತ್ಯುವಾಚ -
ಮಹಾದೇವಮಹಾನಂದಕರುಣಾಮೃತಸಾಗರ ।
ಶ್ರುತಮುತ್ತಮಮಾಖ್ಯಾನಂ ಮಹಾಕಾಲಗಣಸ್ಯ ಚ ॥೧॥

ಪಾರ್ವತೀ ದೇವಿ ಶಿವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಹೇ ಮಹಾದೇವನೇ, ಹೇ ಮಹಾನಂದಸ್ವರೂಪನೇ, ಹೇ ಕರುಣೆಯ ಅಮೃತಸಾಗರನೇ, ನಾನು ಮಹಾಕಾಲನ ಗಣಗಳ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ಮಾತು ಕೇವಲ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಆರಂಭವಲ್ಲ. ಅದು ಭಕ್ತಿಯ ವಿನಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ. ಶಿವನನ್ನು ‘ಮಹಾದೇವ’ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು. ‘ಮಹಾನಂದ’ ಎಂದರೆ ಶಿವನು ಕೇವಲ ಭಯಂಕರ ಸಂಹಾರಕನಲ್ಲ; ಆತ ಪರಮಾನಂದದ ಮೂಲ. ‘ಕರುಣಾಮೃತಸಾಗರ’ ಎಂದರೆ ಅವನ ಕರುಣೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ, ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಆಳವಾದದ್ದು.

ಮಹಾಕಾಲಗಣರ ಕಥೆ ಎಂದರೆ ಶಿವನ ಸೇವಕರ ಮಹಿಮೆ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವಗಣರು ಸಾಮಾನ್ಯ ದೈವಿಕ ಸಹಾಯಕರು ಅಲ್ಲ. ಅವರು ಶಿವನ ಇಚ್ಛೆಯ ಜೀವಂತ ಶಕ್ತಿಗಳು. ಅವರು ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ, ಕ್ಷೇತ್ರರಕ್ಷಣೆ, ಭಕ್ತರ ರಕ್ಷಣೆ, ಅಹಂಕಾರದ ನಿಗ್ರಹ ಇವುಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ ಏನೆಂದರೆ, ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನ ವಿನಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾರ್ವತಿ ಸ್ವತಃ ಜಗಜ್ಜನನಿ. ಆದರೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬೋಧನೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟು ತಿಳಿದರೂ ಇನ್ನೂ ಕೇಳಬೇಕು. ಶಿವತತ್ತ್ವದ ಮುಂದೆ ಅಹಂಕಾರ ಕರಗಬೇಕು.

Verse 2
ಕಿಂ ವಾನ್ಯತ್ ಪ್ರೀತಿಜನಕಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮಸ್ತಿ ಮಹೇಶ್ವರ ।
ಕ್ಷೇತ್ರಾಣಾಂ ತ್ವಂ ಪತಿಃ ಶಂಭೋ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ವಕ್ತುಮರ್ಹಸಿ ॥೨॥

ಪಾರ್ವತಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಹೇ ಮಹೇಶ್ವರನೇ, ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಇನ್ನೇನು ಕ್ಷೇತ್ರವಿದೆ? ಹೇ ಶಂಭೋ, ನೀನು ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಅಧಿಪತಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕ್ಷೇತ್ರವಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಹೇಳಲು ನೀನು ಅರ್ಹನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಆಳವಾದ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಅದು ಕೇವಲ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ. ಅದು ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧಿಯಾಗುವ ಸ್ಥಳ. ಪಾಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ಸ್ಥಳ. ಭಕ್ತಿ ಬಲಗೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಳ. ಆತ್ಮಜಾಗೃತಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಸ್ಥಳ.

‘ಕ್ಷೇತ್ರಾಣಾಂ ತ್ವಂ ಪತಿಃ’ ಎಂದರೆ ಶಿವನು ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಅಂತರಂಗ ದೇವತೆ. ಕಾಶಿ, ಅವಂತಿ, ಕೇದಾರ, ಸೋಮನಾಥ, ಓಂಕಾರ ಇವುಗಳ ಮಹಿಮೆ ಶಿವತತ್ತ್ವದಿಂದಲೇ ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳ ಪವಿತ್ರವಾಗುವುದು ದೇವರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ. ದೇವರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಅರಿವಾಗುವುದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ.

‘ಶಂಭು’ ಎಂದರೆ ಶುಭವನ್ನು ನೀಡುವವನು. ಪಾರ್ವತಿ ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು? ಯಾವ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತುತ್ತದೆ? ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶಿವಸ್ಮರಣೆ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ?

ಈ ಶ್ಲೋಕ ನಮ್ಮ ಜೀವನಕ್ಕೂ ನೇರವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ಒಂದು ಆಂತರಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರ ಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾಗಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಶಿವಸ್ಮರಣೆ ಗಾಢವಾಗಬೇಕು. ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಹೊರಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಬಾಗಿಲು ಒಳಗಿನ ವಿನಯ.

Verse 3
ಈಶ್ವರ ಉವಾಚ -
ಕ್ಷೇತ್ರಮಸ್ತ್ಯೇಕಮುತ್ಕೃಷ್ಟಮುತ್ಫುಲ್ಲಕಮಲಾನನೇ ।
ಓಂಕಾರಂ ನಾಮ ವಿಮಲಂ ಕಲಿಕಲ್ಮಷನಾಶನಮ್ ॥೩॥

ಈಶ್ವರನು ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೇ ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಮುಖವುಳ್ಳವಳೇ, ಒಂದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕ್ಷೇತ್ರವಿದೆ. ಅದರ ಹೆಸರು ಓಂಕಾರ. ಅದು ನಿರ್ಮಲ. ಅದು ಕಲಿಯುಗದ ಕಲ್ಮಷಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಉತ್ಫುಲ್ಲಕಮಲಾನನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಪಾರ್ವತಿಯ ದೈವಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅರಳಿದ ಕಮಲವು ಜ್ಞಾನ, ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ದೈವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಸಂಕೇತ. ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ಆ ರೀತಿ ಉದ್ದೇಶಿಸುವುದು, ಈ ಮಾತು ಮಹಾ ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಓಂಕಾರ’ ಎಂಬ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹೆಸರು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಓಂ ಎಂದರೆ ಪ್ರಣವ. ವೇದಗಳ ಮೂಲನಾದ. ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಲಯಗಳ ಬೀಜ. ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವೇ ಓಂಕಾರ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಅದು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತವಾದ ಮಂತ್ರರೂಪ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವಿಮಲ’ ಎಂದರೆ ಮಲರಹಿತ. ಅಶುದ್ಧಿ, ಪಾಪ, ಅವಿದ್ಯೆ, ಅಹಂಕಾರ ಇವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತ. ‘ಕಲಿಕಲ್ಮಷನಾಶನ’ ಎಂದರೆ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ಅಶಾಂತಿ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ಧರ್ಮಭ್ರಂಶ, ಪಾಪವಾಸನೆಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಬೇಗ ಚಂಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವರು ಮಂತ್ರ, ತೀರ್ಥ, ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಲಭ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಆಂತರಿಕ ಅರ್ಥ ಏನೆಂದರೆ, ಓಂ ಎಂಬ ಶುದ್ಧ ನಾದದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಲೆಗೊಂಡರೆ ಕಲಿಯುಗದ ಗೊಂದಲ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊರಗಿನ ಓಂಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಒಳಗಿನ ಓಂಕಾರ ಧ್ಯಾನದತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.

Verse 4
ತತ್ರ ಶೈವವರಾ ನಿತ್ಯಂ ನಿವಾಸಂತಿ ಸಹಸ್ರಶಃ ।
ತೇ ಸರ್ವೇ ಮಮ ಲಿಂಗಾರ್ಚಾಂ ಕುರ್ವಂತ್ಯೇವ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಮ್ ॥೪॥

ಆ ಓಂಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೈವರು ನಿತ್ಯ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ನನ್ನ ಲಿಂಗಾರ್ಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಶಿವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೈವವರಾ’ ಎಂದರೆ ಶಿವಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು. ಅವರು ಕೇವಲ ಹೊರಗೆ ಭಸ್ಮ, ರುದ್ರಾಕ್ಷ ಧರಿಸಿದವರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅವರ ಜೀವನವೇ ಶಿವಾರಾಧನೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ.

‘ನಿತ್ಯಂ ನಿವಾಸಂತಿ’ ಎಂದರೆ ಆ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವರು. ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಿಮೆ ಕೇವಲ ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಭಕ್ತರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರಾರು ಶೈವರು ಅಲ್ಲಿರುವುದು, ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಚೈತನ್ಯ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಮಮ ಲಿಂಗಾರ್ಚಾಂ’ ಎಂದರೆ ಶಿವಲಿಂಗದ ಪೂಜೆ. ಶಿವಲಿಂಗವು ರೂಪ ಮತ್ತು ಅರೂಪಗಳ ಮಧ್ಯದ ಸೇತುವೆ. ಅದು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲಚೈತನ್ಯದ ಸಂಕೇತ. ಲಿಂಗಾರ್ಚನೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಹೂವು, ನೀರು, ಬಿಲ್ವಪತ್ರ ಅರ್ಪಣೆ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಶಿವನ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಇಡುವ ಸಾಧನೆ.

‘ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಬಹಳ ಆಳವಾದುದು. ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತಿ ಒಂದು ಸಮಯದ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಜೀವನದ ಧಾರೆ. ಊಟ, ಮಾತು, ನಡೆ, ಕೆಲಸ, ಮೌನ ಎಲ್ಲವೂ ಶಿವಸ್ಮರಣೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಗಬಹುದು.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಹೇಳುವುದು ಇದೇ. ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮಹತ್ತರವಾದುದು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಲಿಂಗಾರ್ಚನೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು.

Verse 5
ಭಾಸಿತಾಭಾಸಿತೈರ್ನಿತ್ಯಂ ಶಾಂತಾ ದಾಂತಾ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಾಃ ।
ರುದ್ರಾಕ್ಷವರಭೂಷಾಢ್ಯಾ ಭಾಲಾಕ್ಷಾನ್ಯಸ್ತಮಾನಸಾಃ ॥೫॥

ಅವರು ನಿತ್ಯ ಭಸ್ಮದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು. ಅವರು ಶಾಂತರು, ದಾಂತರು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವರು. ಉತ್ತಮ ರುದ್ರಾಕ್ಷಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು. ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭಾಲಾಕ್ಷನಾದ ಶಿವನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವರು. ‘ಭಾಸಿತ’ ಅಥವಾ ‘ಭಸಿತ’ ಎಂದರೆ ಭಸ್ಮ. ಶಿವಭಕ್ತರು ಭಸ್ಮ ಧರಿಸುವುದು ಮರಣಸ್ಮರಣೆ, ಅಹಂಕಾರದ ನಾಶ, ದೇಹದ ಅನಿತ್ಯತೆ, ಆತ್ಮದ ಶಾಶ್ವತತೆ ಇವುಗಳ ಸಂಕೇತ.

‘ಶಾಂತ’ ಎಂದರೆ ಒಳಗಿನ ಚಂಚಲತೆ ಕಡಿಮೆಯಾದವರು. ‘ದಾಂತ’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಶಿಸ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟವರು. ‘ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ’ ಎಂದರೆ ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ನಾಲಿಗೆ, ಮನಸ್ಸು, ಕಾಮನೆ, ಕೋಪ ಇವುಗಳಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಡದವರು. ಶಿವಭಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಭಾವೋದ್ರೇಕವಲ್ಲ. ಅದು ಸ್ವನಿಗ್ರಹದ ಮಾರ್ಗ.

ರುದ್ರಾಕ್ಷವು ಶಿವನ ಕೃಪೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ರುದ್ರನ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ರುದ್ರಾಕ್ಷ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಶಿವಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ. ಆದರೆ ರುದ್ರಾಕ್ಷದ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ ಹೊರಗಿನ ಮಾಲೆಯಲ್ಲ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ.

‘ಭಾಲಾಕ್ಷ’ ಎಂದರೆ ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಶಿವ. ಆ ಕಣ್ಣು ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಯ ಸಂಕೇತ. ಭಕ್ತರು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆ ಜ್ಞಾನಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ, ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಮೋಹ ಅಲ್ಲ, ಶಿವಜ್ಞಾನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 6
ತತ್ರಾಸ್ತಿ ಸರಿತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಲಿಂಗಸಂಗತರಂಗಿತಾ ।
ನರ್ಮದಾ ಶರ್ಮದಾ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ನಾನಾತ್ಪಾನಾವಗಾಹನಾತ್ ॥೬॥

ಅಲ್ಲಿ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ನರ್ಮದಾ ಇದ್ದಾಳೆ. ಅವಳ ಅಲೆಗಳು ಲಿಂಗಸಂಗದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿವೆ. ಅವಳು ನಿತ್ಯ ಶರ್ಮದಾ, ಅಂದರೆ ಸುಖ-ಶಾಂತಿ ನೀಡುವವಳು. ಸ್ನಾನದಿಂದ, ಪಾನದಿಂದ, ಅವಗಾಹನದಿಂದ ಪಾವನ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ನರ್ಮದೆಯ ಮಹಿಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ಸರಿತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ’ ಎಂದರೆ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳು. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ, ಗೋದಾವರಿ, ಸರಸ್ವತಿ, ನರ್ಮದಾ, ಸಿಂಧು, ಕಾವೇರಿ ಇವು ತೀರ್ಥಸ್ವರೂಪಿಣಿಯರು. ನರ್ಮದಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತಳಾಗಿ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ನರ್ಮದಾತಟದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಿವಲಿಂಗಗಳು, ತೀರ್ಥಗಳು, ಮುನಿಗಳ ತಪಸ್ಸುಗಳ ಕಥೆಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

‘ಲಿಂಗಸಂಗತರಂಗಿತಾ’ ಎಂಬ ಪದ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಆಳವಾದದ್ದು. ನರ್ಮದೆಯ ಅಲೆಗಳು ಶಿವಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ನದಿ ನೀರು ಕೇವಲ ಜಲವಲ್ಲ, ಶಿವಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಚೈತನ್ಯಪೂರ್ಣ ತೀರ್ಥ. ಅಲೆ ಎಂದರೆ ಚಲನೆ. ಲಿಂಗ ಎಂದರೆ ಸ್ಥಿರ ಚೈತನ್ಯ. ಚಲಿಸುವ ಜೀವನ ಸ್ಥಿರ ಶಿವತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಾಗ ಅದು ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ನಾನ, ಪಾನ, ಅವಗಾಹನ ಇವು ಹೊರಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು. ಆದರೆ ಒಳಗಿನ ಅರ್ಥ ಶುದ್ಧಿ, ಸ್ವೀಕಾರ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೀನತೆ. ನರ್ಮದಾ ದೇಹವನ್ನು ತಂಪುಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವಸ್ಮರಣೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಂಪುಮಾಡುತ್ತದೆ.

Verse 7
ಪಾಪೌಘಸಂಘಭಂಗಾಢ್ಯಾ ವಾತಪೋತಸುಶೀತಲಾ ।
ತತ್ರಾಸ್ತಿ ಕುಂಡಮುತ್ಕೃಷ್ಟಮೋಂಕಾರಾಖ್ಯಂ ಶುಚಿಸ್ಮಿತೇ ॥೭॥

ನರ್ಮದಾ ಪಾಪಪ್ರವಾಹಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕುವ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದಳು. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಂಡಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಶೀತಲಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಹೇ ಶುಚಿಸ್ಮಿತೆಯೇ, ಅಲ್ಲಿ ಓಂಕಾರ ಎಂಬ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕುಂಡವೂ ಇದೆ ಎಂದು ಶಿವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಾಪೌಘ’ ಎಂದರೆ ಪಾಪಗಳ ಪ್ರವಾಹ. ಒಂದು ಪಾಪ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಶುದ್ಧ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರವಾಹ. ‘ಸಂಘಭಂಗ’ ಎಂದರೆ ಆ ಗುಂಪನ್ನು ಚೂರುಮಾಡುವುದು.

ಪಾಪವು ಕೇವಲ ಕರ್ಮದ ದಾಖಲೆ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾರ. ತಪ್ಪು ಚಿಂತನೆ, ತಪ್ಪು ಆಸೆ, ತಪ್ಪು ಕ್ರಿಯೆ, ತಪ್ಪು ಅಭಿಮಾನ ಇವು ಸೇರಿ ಒಳಗಿನ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ. ತೀರ್ಥಸ್ನಾನವು ಈ ಭಾರವನ್ನು ಕರಗಿಸುವ ಸಂಕೇತ. ಆದರೆ ಅದು ಯಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಫಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತಿ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ಶರಣಾಗತಿ, ಶಿವಸ್ಮರಣೆ ಇದ್ದಾಗ ಅದರ ಫಲ ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವಾತಪೋತಸುಶೀತಲಾ’ ಎಂದರೆ ತಂಪಾದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದಂತೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಾಂತಿ ನೀಡುವಳು. ನರ್ಮದಾ ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯ ಹರಿವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಓಂಕಾರ ಕುಂಡದ ಪರಿಚಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಕುಂಡ ಎಂದರೆ ಪವಿತ್ರ ಜಲಸಂಗ್ರಹ. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಅದು ಹೃದಯದ ಸಂಕೇತ. ಮನಸ್ಸು ಪಾಪಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಚಂಚಲವಾದಾಗ, ಶಿವಕೃಪೆಯ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಅದು ತಂಪಾಗಬೇಕು. ‘ಶುಚಿಸ್ಮಿತೆ’ ಎಂಬ ಪಾರ್ವತಿಯ ಸಂಬೋಧನೆ ಈ ಪವಿತ್ರ ಮಾತಿನ ಮೃದುತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 8
ತತ್ಕುಂಡದರ್ಶನಾದೇವ ಮಲ್ಲೋಕೆ ನಿವಾಸೇಚ್ಚಿರಮ್ ।
ತತ್ಕುಂಡೋದಕಪಾನೇನ ಹೃದಿ ಲಿಂಗಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ ॥೮॥

ಆ ಕುಂಡವನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸುವನು. ಆ ಕುಂಡದ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವು ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶಿವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ದರ್ಶನದ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದರ್ಶನ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡುವುದು ಅಲ್ಲ. ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು.

‘ಮಲ್ಲೋಕೆ ನಿವಾಸೇಚ್ಚಿರಮ್’ ಎಂದರೆ ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸ. ಪುರಾಣ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಪುಣ್ಯಫಲ. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಶಿವಚೈತನ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ. ಮನಸ್ಸು ಶಿವನತ್ತ ತಿರುಗಿದಾಗ, ಅದೇ ಶಿವಲೋಕದ ಆರಂಭ. ಸ್ಥಳಾಂತರ ಮಾತ್ರ ಮುಕ್ತಿ ಅಲ್ಲ. ಚೈತನ್ಯದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮುಖ್ಯ.

‘ಕುಂಡೋದಕಪಾನ’ ಎಂದರೆ ಪವಿತ್ರ ಜಲವನ್ನು ಒಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು. ನೀರು ದೇಹದ ಒಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಶಿವಸ್ಮರಣೆ ಹೃದಯದ ಒಳಗೆ ಇಳಿಯಬೇಕು. ಆಗ ‘ಹೃದಿ ಲಿಂಗಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ’ — ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕಲ್ಪನೆ. ಹೊರಗಿನ ಲಿಂಗವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನೋಡುತ್ತಾ, ಒಳಗಿನ ಹೃದಯವೇ ಶಿವಪೀಠವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಹೇಳುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ತೀರ್ಥದ ಫಲ ಹೊರಗಿನ ವಿಧಿಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನೋಡಿದ ಪವಿತ್ರತೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕುಡಿದ ತೀರ್ಥವು ಚಿಂತನೆ, ಮಾತು, ನಡೆ, ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬೇಕು.

Verse 9
ಭಾವಾಃ ಪಿಬಂತಿ ತತ್ಕುಂಡಜಲಂ ಶೀತಂ ವಿಮುಕ್ತಯೇ ।
ತೃಪ್ತಿಂ ಪ್ರಯಾಂತಿ ಪಿತರಃ ತತ್ಕುಂಡಜಲತರ್ಪಿತಾಃ ॥೯॥

ಭಕ್ತಿಭಾವವುಳ್ಳವರು ಆ ಕುಂಡದ ತಂಪಾದ ನೀರನ್ನು ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಕುಂಡದ ನೀರಿನಿಂದ ತರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಾವಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ. ಕೇವಲ ಜನರು ಅಲ್ಲ, ಭಾವಪೂರ್ಣರು. ಭಕ್ತಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ವಿನಯ, ಪವಿತ್ರ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವರು. ತೀರ್ಥದ ಫಲ ಭಾವದ ಮೇಲೇ ಅವಲಂಬಿತ.

‘ಶೀತಂ’ ಎಂದರೆ ತಂಪಾದ ಜಲ. ಹೊರಗೆ ಅದು ದೇಹದ ತಾಪವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಒಳಗೆ ಅದು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಭಯ, ಪಾಪಬೋಧ, ಅಶಾಂತಿ ಇವುಗಳ ಉರಿಯನ್ನು ತಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಮುಕ್ತಯೇ’ ಎಂದರೆ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ. ಪಾಪದಿಂದ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ, ಜನನ-ಮರಣ ಭಯದಿಂದ, ಅಂತರಂಗದ ದುರ್ಬಲತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿ.

ಇಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳ ತೃಪ್ತಿಯ ವಿಷಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಪುರಾಣಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳು ಕೇವಲ ಭೂತಕಾಲದ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರು ಅಲ್ಲ. ಅವರು ವಂಶಧಾರೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆಧಾರ. ತರ್ಪಣ ಎಂದರೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಸ್ಮರಣೆ, ಧರ್ಮಸಂಬಂಧ. ಪವಿತ್ರ ಕುಂಡಜಲದಿಂದ ತರ್ಪಿಸಿದಾಗ ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇದರ ಆಳವಾದ ಅರ್ಥ ಏನೆಂದರೆ, ನಿಜವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಅದು ವಂಶವನ್ನೂ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಭಕ್ತನ ಪವಿತ್ರ ಕ್ರಿಯೆ ಅವನ ಹಿಂದಿನವರಿಗೂ ಶುಭಕರವಾಗುತ್ತದೆ. ಜೀವನ ಒಂಟಿ ಪ್ರಯಾಣವಲ್ಲ. ಅದು ಧರ್ಮದ ಜೀವಂತ ಪರಂಪರೆ.

Verse 10
ಸದಾ ತತ್ಕುಂಡರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಗಣಾಃ ಸಂಸ್ಥಾಪಿತಾ ಮಯಾ ।
ಕುಂಡಧಾರಪ್ರಭೃತಯಃ ಶೂಲಮುದ್ಗರಪಾಣಯಃ ॥೧೦॥

ಆ ಕುಂಡವನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸಲು ನಾನು ಗಣಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಕುಂಡಧಾರ ಮೊದಲಾದವರು ಶೂಲ ಮತ್ತು ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಶಿವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ರಕ್ಷಣೆಯ ವಿಷಯ ಬರುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥವು ಕೇವಲ ಮೃದು ಕರುಣೆಯ ಸ್ಥಳ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅದು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೈವಿಕ ಪ್ರದೇಶ.

‘ಗಣಾಃ ಸಂಸ್ಥಾಪಿತಾ ಮಯಾ’ ಎಂದರೆ ಶಿವನೇ ಅವರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ ಅವರ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ವಯಂಸಿದ್ಧವಲ್ಲ. ಅದು ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಶಿವಗಣರು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಅಲ್ಲ, ದೈವಿಕ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಕುಂಡಧಾರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕುಂಡದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗಣನನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶೂಲ’ ಶಿವನ ಆಯುಧ. ಅದು ಅಜ್ಞಾನ, ಅಹಂಕಾರ, ಅಧರ್ಮ ಇವುಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವ ಶಕ್ತಿ. ‘ಮುದ್ಗರ’ ಎಂದರೆ ಗದೆ ಅಥವಾ ಭಾರವಾದ ಆಯುಧ. ಅದು ದುಷ್ಟಬಲವನ್ನು ಪುಡಿಗೈಯುವ ಸಂಕೇತ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ ಬಹಳ ಗಂಭೀರ. ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಕುಂಡವನ್ನು ಸಹ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟ ಚಿಂತನೆ, ಅಹಂಕಾರ, ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಪವಿತ್ರ ಮಾತು, ತಪ್ಪು ಸಂಗ ಇವು ನುಗ್ಗದಂತೆ ಜಾಗರೂಕತೆ ಬೇಕು. ಶಿವಗಣರು ಹೊರಗಿನ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ವಿವೇಕ, ನಿಯಮ, ಧೈರ್ಯ ಇವು ಒಳಗಿನ ಗಣರು.

Verse 11
ಗಜೇಂದ್ರಚರ್ಮವಸನಾ ಮೃಗೇಂದ್ರಸಮವಿಕ್ರಮಾಃ ।
ಹರೀಂದ್ರಾನಪಿ ತೇ ಹನ್ಯುರ್ಗಿರೀಂದ್ರಸಮವಿಗ್ರಹಾಃ ॥೧೧॥

ಅವರು ಗಜೇಂದ್ರನ ಚರ್ಮವನ್ನು ವಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಧರಿಸಿದವರು. ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವರು. ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠನಂತೆ ದೊಡ್ಡ ದೇಹ ಹೊಂದಿದವರು. ಅವರು ಮಹಾಬಲಿಗಳನ್ನೂ ಜಯಿಸಬಲ್ಲರು. ಇಲ್ಲಿ ಶಿವಗಣರ ಭಯಂಕರ, ವೀರ, ಅಜೇಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಗಜೇಂದ್ರಚರ್ಮವಸನ’ ಶಿವನ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಗಜಾಸುರನ ಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಶಿವನ ಕಥೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಗಜಾಸುರ ಎಂದರೆ ಭಾರವಾದ ಅಹಂಕಾರ, ಕ್ರೂರ ಬಲ, ಮದ. ಆ ಚರ್ಮವನ್ನು ವಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಧರಿಸುವುದು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಅದನ್ನೇ ತನ್ನ ಸೇವಕವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಕೇತ. ಶಿವಗಣರು ಈ ಶಿವಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

‘ಮೃಗೇಂದ್ರ’ ಎಂದರೆ ಸಿಂಹ. ಸಿಂಹದಂತೆ ವಿಕ್ರಮವುಳ್ಳವರು ಎಂದರೆ ಅವರು ಭಯವಿಲ್ಲದವರು. ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಜರಿಯದವರು. ‘ಗಿರೀಂದ್ರಸಮವಿಗ್ರಹ’ ಎಂದರೆ ಪರ್ವತದಂತೆ ದಿಟ್ಟ, ಅಚಲ, ಅಲುಗಾಡದ ದೇಹ ಮತ್ತು ಸ್ಥೈರ್ಯ.

ಇದರ ಒಳಾರ್ಥ: ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಕಾಯಲು ಮೃದುಭಾವ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧೈರ್ಯ ಬೇಕು. ನಿಯಮ ಬೇಕು. ತಪ್ಪಿನ ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಬೇಕು. ಸಾಧಕನು ಒಳಗಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಂಹದಂತೆ ನಿಲ್ಲಬೇಕು. ಮನಸ್ಸಿನ ಅಹಂಕಾರಗಜವನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಶಿವನ ಸೇವೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಬೇಕು.

Verse 12
ಧನುಃಶರಕರಾಃ ಸರ್ವೇ ಜಟಾಶೋಭಿತಮಸ್ತಕಾಃ ।
ಅಗ್ನಿರಿತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಮಂತ್ರೈರ್ಭಸ್ಮೋದ್ಧೂಲಿತವಿಗ್ರಹಾಃ ॥೧೨॥

ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವರು. ಜಟೆಯಿಂದ ಅವರ ತಲೆಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಅಗ್ನಿ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತ ಭಸ್ಮದಿಂದ ಅವರ ದೇಹಗಳು ಉದ್ಧೂಲಿತವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶಿವಗಣರ ತಪಸ್ವಿ-ಯೋಧ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧಗಾರರು ಅಲ್ಲ. ಅವರು ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾದ ಯೋಧರು.

ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳು ಏಕಾಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಗುರಿಯ ಸಂಕೇತ. ಬಾಣ ಗುರಿ ತಪ್ಪಬಾರದು. ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತನ ಮನಸ್ಸು ಶಿವತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಪ್ಪಬಾರದು. ಧನುಸ್ಸಿನ ತಂತಿ ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಶಕ್ತಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಿಯಮಿತ ಸಾಧನೆ ಒಳಗಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಜಟಾಶೋಭಿತಮಸ್ತಕ’ ಎಂದರೆ ಜಟಾಧಾರಿಗಳು. ಜಟೆ ತಪಸ್ಸು, ವೈರಾಗ್ಯ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಏಕತ್ವ, ನಿಯಂತ್ರಿತ ಜೀವನ ಇವುಗಳ ಸಂಕೇತ. ಅವರು ರಾಜಸಿಕ ಅಲಂಕಾರದಿಂದಲ್ಲ, ತಪೋವೈಭವದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಭಸ್ಮವು ‘ಅಗ್ನಿ’ ಮಂತ್ರಾದಿಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರಗೊಂಡಿದೆ. ಅಗ್ನಿ ಪಾಪದಹನ, ಜ್ಞಾನ, ಶುದ್ಧಿ, ಯಜ್ಞದ ಸಂಕೇತ. ಭಸ್ಮೋದ್ಧೂಲಿತ ದೇಹ ಎಂದರೆ ‘ಈ ದೇಹ ನಾಶವಾಗುವುದು; ಶಿವ ಮಾತ್ರ ಶಾಶ್ವತ’ ಎಂಬ ಜಾಗೃತಿ. ಇದರ ಆಳವಾದ ಸಂದೇಶ: ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಆಯುಧವೂ ಬೇಕು, ಮಂತ್ರವೂ ಬೇಕು; ಶಕ್ತಿಯೂ ಬೇಕು, ಶುದ್ಧಿಯೂ ಬೇಕು.

Verse 13
ಸಂಗ್ರಾಮಮುಖರಾಃ ಸರ್ವೇ ಗಣಾ ಮೇದುರವಿಗ್ರಹಾಃ ।
ಕದಾಚಿದನನುಜ್ಞಾಪ್ತ ತಾನ್ ಗಣಾನ್ ಮದದರ್ಪಿತಃ ॥೧೩॥

ಆ ಗಣರು ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧಧ್ವನಿಯಿಂದ ಘೋಷಿಸುವವರು, ಬಲಿಷ್ಠ ದೇಹವುಳ್ಳವರು. ಒಮ್ಮೆ ನನ್ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆಯದೆ, ಮದದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಒಬ್ಬನು ಆ ಗಣರನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಬಂದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಯ ಆರಂಭ. ಶಿವನು ಈಗ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಓಂಕಾರಕ್ಷೇತ್ರದ ರಕ್ಷಣಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಸಂಗ್ರಾಮಮುಖರ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಘರ್ಜಿಸುವವರು. ಅವರ ಧ್ವನಿ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅದು ಅಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸುವವರನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವ ದೈವಿಕ ಘೋಷ.

‘ಮೇದುರವಿಗ್ರಹ’ ಎಂದರೆ ತುಂಬಿದ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಸಮರ್ಥ ದೇಹ. ಪುರಾಣ ಚಿತ್ರಣಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವಗಣರು ಬಹುಪ್ರಕಾರದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಭಯಂಕರರು, ಕೆಲವರು ವಿಚಿತ್ರರು, ಕೆಲವರು ಉಗ್ರರು. ಆದರೆ ಎಲ್ಲರೊಳಗೂ ಶಿವಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಿವಾಜ್ಞೆಯ ಶಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಅನನುಜ್ಞಾಪ್ತ’ ಎಂದರೆ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ. ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಹೊರಗಿನ ದಾರಿ ಮಾತ್ರ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಳಗಿನ ವಿನಯವೇ ನಿಜವಾದ ಅನುಮತಿ. ‘ಮದದರ್ಪಿತ’ ಎಂದರೆ ಮದದಿಂದ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉಬ್ಬಿದವನು. ಈ ಪದವೇ ಮುಂದಿನ ಸಂಘರ್ಷದ ಮೂಲ. ದೇವತೆಗೂ ಅಹಂಕಾರ ಬಂದರೆ ಶಿವಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಪಾಠ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ನಮ್ಮ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ಪವಿತ್ರತೆಯ ಕಡೆ ಹೋಗುವಾಗ ಅಧಿಕಾರ, ಸ್ಥಾನ, ಬಲ, ಸಂಪತ್ತು ಇವುಗಳ ದರ್ಪ ಬಿಡಬೇಕು.

Verse 14
ಅಪ್ಸರೋಭಿಃ ಪರಿವೃತೋ ಮರುತಾಂ ಪತಿರುದ್ಧತಃ ।
ಆರುಹ್ಯಾಭ್ರಮುಣಾಥಂ ತಂ ಕ್ರೀಡಿತುಂ ನರ್ಮದಾಜಲೇ ॥೧೪॥

ಮರುತಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಇಂದ್ರನು, ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಉದ್ದತನದಿಂದ, ತನ್ನ ಮೇಘದಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಾಹನವನ್ನು ಏರಿ, ನರ್ಮದಾ ಜಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸಲು ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮರುತಾಂ ಪತಿ’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರ. ಮರುತರು ಗಾಳಿ, ಮಿಂಚು, ಮಳೆ, ಚಲನೆಯ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವರು. ಇಂದ್ರನು ದೇವರಾಜ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ವಿನಯದಿಂದಲ್ಲ, ಉದ್ದತ ಭಾವದಿಂದ ಬರುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಪ್ಸರೋಭಿಃ ಪರಿವೃತಃ’ ಎಂದರೆ ಸುಖಭೋಗ, ವೈಭವ, ಸೌಂದರ್ಯ, ರಾಜಸಿಕ ವಾತಾವರಣ. ಅಪ್ಸರೆಯರು ಸ್ವತಃ ದೋಷಕರರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವು ಇಂದ್ರನ ಭೋಗಮದದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಕ್ರೀಡೆಗಾಗಿ ಬರುವುದು ತಪ್ಪಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಮರೆತು ಮನರಂಜನೆಯ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಬರುವುದು ಅಪಾಯಕರ.

‘ಆರುಹ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಏರಿ ಬಂದನು. ವಾಹನವು ಅವನ ಅಧಿಕಾರದ ಸಂಕೇತ. ‘ಉದ್ಧತ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಕೇಂದ್ರ. ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗರ್ವ. ದೇವರಾಜನಾದರೂ ಶಿವಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಶಿಷ್ಯನಂತೆ ಬರಬೇಕು. ನರ್ಮದಾ ಜಲ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅದು ಶಿವಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾದ ತೀರ್ಥ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠ ತೀಕ್ಷ್ಣ. ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಪ್ರವಾಸ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಮಾತ್ರ ನೋಡಿದರೆ ಅದರ ಅಂತರಂಗ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಹೃದಯ ಮೊದಲು ತೀರ್ಥವಾಗಬೇಕು.

Verse 15
ಸಮಾಜಗಾಮ ತ್ವರಿತಃ ಶಚ್ಯಾ ಸಾಕಂ ಶಿವೇ ತದಾ ।
ತದಾ ತಂ ಗಣಪಾಃ ಕ್ರುದ್ಧಾಃ ಸರ್ವೇ ತೇ ಹ್ಯತಿಮನ್ಯವಃ ॥೧೫॥

ಅವನು ಶಚೀ ದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಆಗ ಆ ಗಣಪರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡರು. ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಅತಿಮನ್ಯುಗಳು, ಅಂದರೆ ಉಗ್ರ ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿದವರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಚ್ಯಾ ಸಾಕಂ’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಶಚಿಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದನು. ದೇವರಾಜನ ವೈಭವ, ಸ್ತ್ರೀಸಹವಾಸ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗುಂಪು, ವಾಹನ, ವೇಗ — ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಅವನ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ರಾಜಸಿಕ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

‘ತ್ವರಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ನಿಧಾನ, ಮೌನ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಸಿದ್ಧತೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರಬೇಕು. ಆದರೆ ಇಂದ್ರನು ತ್ವರೆಯಿಂದ, ಕ್ರೀಡಾಭಾವದಿಂದ ಬಂದನು. ಶಿವಗಣರಿಗೆ ಇದು ಅವಮಾನವಾಗಿ ಕಂಡಿತು. ಅವರು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಕ್ಷೇತ್ರಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರು.

‘ಗಣಪಾಃ’ ಎಂದರೆ ಗಣಗಳ ನಾಯಕರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ; ಗಣಾಧಿಪರು. ‘ಅತಿಮನ್ಯವಃ’ ಎಂದರೆ ಅವರ ಕೋಪ ಸಾಮಾನ್ಯವಲ್ಲ. ಶಿವಕ್ಷೇತ್ರದ ಮર્યಾದೆ ಭಂಗವಾದಾಗ ದೈವಿಕ ಉಗ್ರತೆ ಎದ್ದೇಳುತ್ತದೆ. ಕರುಣೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಭಕ್ತವತ್ಸಲ, ಆದರೆ ಶಿವಕ್ಷೇತ್ರ ಅವಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಒಳಪಾಠ: ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದು ಶಿಕ್ಷೆಯಂತೆ ಕಂಡರೂ, ನಿಜವಾಗಿ ಅದು ಶೋಧನೆ. ಗರ್ವಭಂಗವೇ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೃಪೆಯ ಆರಂಭ.

Verse 16
ಸಗಜಂ ಪಾತಯನ್ನಬ್ಧೌ ಶಚ್ಯಾ ಸಾಕಂ ಸುರೇಶ್ವರಮ್ ।
ಸುರಾಂಸ್ತದಾ ಸವರುಣಾನ್ ಬಿಭಿದುಃ ಪವನಾನಲಾನ್ ॥೧೬॥

ಗಣರು ಶಚಿಯೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದ ದೇವರಾಜನನ್ನು, ಅವನ ಗಜವಾಹನಸಹಿತ, ಜಲದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿದರು. ಆಗ ಅವರು ವರুণನೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಪವನ ಮತ್ತು ಅನಲಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಹೊಡೆದು ಚದುರಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಘಟನೆ ಉಗ್ರ ಸ್ವರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಸುರೇಶ್ವರ, ದೇವತೆಗಳ ನಾಯಕ. ಆದರೆ ಶಿವಗಣರ ಮುಂದೆ ಅವನ ರಾಜಾಧಿಕಾರ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.

‘ಸಗಜಂ’ ಎಂದರೆ ಅವನ ಆನೆಯೊಂದಿಗೆ. ಇಂದ್ರನ ಐರಾವತ ಗಜವು ರಾಜಬಲ, ಮೇಘ, ಮಳೆ, ವೈಭವ, ಅಧಿಕಾರದ ಸಂಕೇತ. ಅದನ್ನೂ ಕೆಡವಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ದೈವಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮುಂದೆ ಭೌತಿಕ ಅಥವಾ ದೈವಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯೂ ಕುಸಿಯಬಹುದು.

‘ಅಬ್ಧೌ’ ಅಥವಾ ಜಲದಲ್ಲಿ ಕೆಡವುವುದು ಅವಮಾನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅದು ಮದಶಮನದ ಸಂಕೇತ. ನೀರು ತಂಪುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಉದ್ದತ ಇಂದ್ರನನ್ನು ನರ್ಮದಾ ಜಲಕ್ಕೆ ಎಸೆದಂತೆ, ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಪವಿತ್ರತೆಯೊಳಗೆ ತಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವರುಣ, ಪವನ, ಅನಲ — ಜಲ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿಯ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳು. ಅವರನ್ನೂ ಗಣರು ತಡೆದರು. ಇದರ ಮೂಲಕ ಶಿವಗಣರ ಶಕ್ತಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕ್ತಿಗಿಂತಲೂ ಉನ್ನತ ಆದೇಶದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ತೋರುತ್ತದೆ.

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗರ್ವ ಬಂದಾಗ ನಮ್ಮ ಜ್ಞಾನ, ಶಕ್ತಿ, ಸ್ಥಾನ, ಸಹಾಯಕರು ಯಾರೂ ಉಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಶಿವಕ್ಷೇತ್ರದ ನಿಯಮ ಒಂದೇ: ವಿನಯ.

Verse 17
ನಿಸ್ತ್ರಿಂಶವರಧಾರಾಭಿಃ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರೈಃ ಶಿಲೀಮುಖೈಃ ।
ಮುದ್ಗರೈರ್ಬಿಭಿದುಶ್ಚಾನ್ಯೇ ಸವಾಹಾಯುಧಭೂಷಣಾನ್ ॥೧೭॥

ಕೆಲವರು ಉತ್ತಮ ಕತ್ತಿಗಳ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಧಾರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದರು. ಕೆಲವರು ತೀಕ್ಷ್ಣ ತುದಿಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೇದಿಸಿದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ ವಾಹನ, ಆಯುಧ, ಆಭರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು ಒಡೆದರು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಶಿವಗಣರ ಆಯುಧಗಳು ವಿಭಿನ್ನ. ಕತ್ತಿ, ಬಾಣ, ಮುದ್ಗರ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಕತ್ತಿ ವಿವೇಕದ ಸಂಕೇತ. ಅದು ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣ ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಸಂಕೇತ. ಅದು ಗುರಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಭೇದಿಸುತ್ತದೆ. ಮುದ್ಗರ ಭಾರವಾದ ನಿಯಮಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತ. ಅದು ಗರ್ವದ ಕಠಿಣ ರಚನೆಯನ್ನು ಪುಡಿಗೈಯುತ್ತದೆ.

‘ಸವಾಹಾಯುಧಭೂಷಣಾನ್’ ಎಂದರೆ ವಾಹನ, ಆಯುಧ, ಆಭರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದವರನ್ನೂ ಅವರು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅಂದರೆ ಹೊರಗಿನ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ವೈಭವ, ಅಲಂಕಾರ, ದೈವಿಕ ಗುರುತುಗಳು — ಇವೆಲ್ಲ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಶಿವಗಣರು ಹೊರಗಿನ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಒಳಗಿನ ಭಾವವನ್ನು ನೋಡುವರು.

ಪುರಾಣಕಥೆಯಂತೆ ಇದು ಯುದ್ಧದ ಚಿತ್ರ. ಆದರೆ ಒಳಗಿನ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧೀಕರಣ. ಅಹಂಕಾರದ ಆಯುಧ, ಸುಖದ ವಾಹನ, ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳ ಆಭರಣ — ಇವೆಲ್ಲ ಒಡೆದಾಗ ಮಾತ್ರ ಶರಣಾಗತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಶಿವಕೃಪೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸೌಮ್ಯ ಜಲ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಠಿಣ ಮುದ್ಗರ.

Verse 18
ವಿವಾಹನಾಂಸ್ತದಾ ದೇವಾನ್ ಸ್ರವದ್ರಕ್ತಾನ್ ಸ್ಖಲತ್ಪದಾನ್ ।
ಕಾಂದಿಶೀಕಾನ್ ಮುಕ್ತಕೇಶಾನ್ ಕ್ಷಣಾಚ್ಚಕ್ರುರ್ಗಣೇಶ್ವರಾಃ ॥೧೮॥

ಆ ಗಣೇಶ್ವರರು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ವಾಹನರಹಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾಗುತ್ತ, ಕಾಲು ಜಾರುತ್ತ, ದಿಕ್ಕು ತಪ್ಪಿ ಓಡುತ್ತ, ಕೂದಲು ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಳ್ಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಅವಮಾನಕರ ಸ್ಥಿತಿ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ವಿಜಯ, ವೈಭವ, ಪ್ರಕಾಶ, ಶಿಸ್ತು ಇವುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ.

‘ವಿವಾಹನ’ ಎಂದರೆ ವಾಹನವಿಲ್ಲದವರು. ವಾಹನ ಎಂದರೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಸಾಧನ. ಅಧಿಕಾರಿಗೆ ವಾಹನ ಕಳೆದುಹೋದರೆ ಅವನ ಚಲನೆ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ, ಅಹಂಕಾರದ ವಾಹನಗಳು — ಬಲ, ಸ್ಥಾನ, ಸಂಗಡಿಗರು, ಬುದ್ಧಿ, ಸಂಪತ್ತು — ಇವು ಕುಸಿಯುವ ಕ್ಷಣ ಬರುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ರವದ್ರಕ್ತ’ ಎಂದರೆ ರಕ್ತ ಹರಿಯುವುದು. ರಕ್ತ ಜೀವಬಲದ ಸಂಕೇತ. ಗರ್ವದ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಜೀವಬಲ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ಖಲತ್ಪದ’ ಎಂದರೆ ಕಾಲು ಜಾರುವುದು. ತಪ್ಪು ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಬಂದಾಗ ನಿಲುವೇ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಂದಿಶೀಕ’ ಎಂದರೆ ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದೆ ಓಡುವವರು. ‘ಮುಕ್ತಕೇಶ’ ಎಂದರೆ ಶಿಸ್ತಿನ ಭಂಗ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕಠಿಣ ಪಾಠ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅಹಂಕಾರವು ದೇವತ್ವವನ್ನೂ ಅಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಿನಯವಿಲ್ಲದ ಶಕ್ತಿ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡವನು ಯಾರು? ಶರಣಾಗತನೇ ದೊಡ್ಡವನು.

Verse 19
ಅಪ್ಸರಾಸ್ತಾ ವಿಕನ್ನರಾಃ ರುದಂತ್ಯೋ ಮುಕ್ತಮೂರ್ಧಜಾಃ ।
ಹಾಹಾ ಬತೇತಿ ಕ್ರಂದಂತ್ಯಃ ಸ್ರವದ್ರಕ್ತಾರ್ದ್ರವಾಸಸಃ ॥೧೯॥

ಆ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಮತ್ತು ಕಿನ್ನರಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಕೂದಲುಗಳು ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ‘ಹಾ ಹಾ, ಅಯ್ಯೋ’ ಎಂದು ಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೇವವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಯುದ್ಧದ ನಂತರದ ಭಯ ಮತ್ತು ಗೊಂದಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರು ಇಂದ್ರನ ವೈಭವದೊಂದಿಗೆ ಬಂದರು. ಈಗ ಅದೇ ಸಮೂಹ ಶೋಚನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ.

ಅಪ್ಸರೆಯರು ಸೌಂದರ್ಯ, ಸಂಗೀತ, ಭೋಗ, ಮನೋಹರತೆಗಳ ಸಂಕೇತ. ಕಿನ್ನರರು ದೈವಿಕ ಕಲಾತ್ಮಕತೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು. ಆದರೆ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಮರೆತ ವೈಭವದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗ, ಆ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಕಾಪಾಡಲಾರದು. ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಳು ಕೇವಲ ದೈಹಿಕ ನೋವಿನ ಅಳು ಅಲ್ಲ. ಅದು ಅಹಂಕಾರದ ಸಮೂಹ ಕುಸಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯ.

‘ಮುಕ್ತಮೂರ್ಧಜ’ ಎಂದರೆ ಕೂದಲು ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಚ್ಚಿದ ಕೂದಲು ಗೊಂದಲ, ಶೋಕ, ನಿಯಂತ್ರಣದ ನಷ್ಟದ ಸಂಕೇತ. ‘ಸ್ರವದ್ರಕ್ತಾರ್ದ್ರವಾಸಸಃ’ ಎಂದರೆ ರಕ್ತದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳು. ಹೊರಗಿನ ಅಲಂಕಾರ ಈಗ ನೋವಿನ ಗುರುತಾಗಿದೆ.

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವುದು: ಭೋಗಮಯ ವಾತಾವರಣವು ಧರ್ಮಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟರೆ, ಅದು ರಕ್ಷಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸು ಅಹಂಕಾರದ ಹಿಂದೆ ಹೋದಾಗ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ಇಂದ್ರಿಯಸುಖಗಳೂ ಕಣ್ಣೀರಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಶಿವಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೂ ವಿನಯ ಬೇಕು.

Verse 20
ತಥಾ ದೇವಗಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಶಕ್ರಾದ್ಯಾ ಭಯಕಂಪಿತಾಃ ।
ಓಂಕಾರಂ ತತ್ರ ತಲ್ಲಿಂಗಂ ಶರಣಂ ಜಗ್ಮುರೀಶ್ವರಮ್ ॥೨೦॥

ಆ ರೀತಿ ಶಕ್ರನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳು ಭಯದಿಂದ ಕಂಪಿಸಿದರು. ಆಗ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಇರುವ ಓಂಕಾರ ಲಿಂಗವನ್ನು, ಈಶ್ವರನನ್ನು ಶರಣಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ಇದು ಈ ವಿಭಾಗದ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ತಿರುವು. ಯುದ್ಧ, ಗರ್ವಭಂಗ, ಭಯ, ಅವಮಾನ — ಇವೆಲ್ಲ ಕೊನೆಗೆ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

‘ಶಕ್ರಾದ್ಯಾ’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರನು ಮತ್ತು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ದೇವತೆಗಳು. ಇಂದ್ರನು ದೇವರಾಜ. ಆದರೂ ಈಗ ಅವನು ಭಯದಿಂದ ಕಂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ದೇವತೆಯ ಅವಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಇದು ಅಹಂಕಾರದ ಮಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗೂ ಶಿವನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿನಯ ಬೇಕು.

‘ಓಂಕಾರಂ ತತ್ರ ತಲ್ಲಿಂಗಂ’ ಎಂದರೆ ಅವರು ಆ ಓಂಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಶರಣಾಗಿದರು. ಮೊದಲು ಅವರು ಜಲಕ್ರೀಡೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಈಗ ಶರಣಾಗತಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆ. ತೀರ್ಥವು ಅವರನ್ನು ಪ್ರವಾಸಿಗಳಿಂದ ಶರಣಾಗತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು.

‘ಶರಣಂ ಜಗ್ಮುಃ’ — ಅವರು ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದರು. ಶರಣಾಗತಿ ಎಂದರೆ ಸೋಲಿನ ಮಾತಲ್ಲ. ಅದು ಅಹಂಕಾರದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಕೃಪೆಯ ಆರಂಭ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅರಿತಾಗ, ಶಿವನ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಆಳವಾದ ಸಂದೇಶ: ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಪುಣ್ಯ ಕೊಡುವುದು ಅಲ್ಲ. ಅದು ಗರ್ವವನ್ನು ಕರಗಿಸುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮಣಿಸುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಶಿವಲಿಂಗದ ಮುಂದೆ ನಿಜವಾದ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras