గణేశ నామాష్టక స్తోత్రం

శ్రీ కృష్ణుడు పార్వతీదేవికి ఆమె కుమారుడైన గణేశుని మహిమను, వివిధ నామముల వెనుక ఉన్న అర్థాలను మరియు కథలను వివరించిన సందర్భమిది. ఈ దివ్య సంభాషణ శ్లోకాల రూపంలో క్రింద ఇవ్వబడింది.

శ్రీకృష్ణ ఉవాచ -
శ్రుణు దేవి మహాభాగే వేదోక్తం వచనం మమ .
యచ్ఛ్రుత్వా హర్షితా నూనం భవిష్యసి న సంశయః .

శ్రీకృష్ణుడు పలికెను: 'ఓ మహాభాగ్యశాలివైన దేవీ, వేదసమ్మతమైన నా మాటలను వినుము. వీటిని విన్న పిదప నీవు నిశ్చయముగా ఆనందిస్తావు, ఇందులో ఎటువంటి సందేహము లేదు'.

ఈ శ్లోకం అసలు సందర్భాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుడు పార్వతీదేవితో సంభాషణ ప్రారంభిస్తున్నాడు. తాను చెప్పబోయే విషయాలు 'వేదోక్తం' అనగా వేదములచే చెప్పబడినవి, వాటి సారాంశంతో కూడుకున్నవని నొక్కి చెప్పడం ద్వారా వాటి ప్రామాణికతను, సత్యతను తెలియజేస్తున్నాడు. వినబోయే విషయాలు అత్యంత పవిత్రమైనవని, అవి నీకు తప్పక ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయని పార్వతికి భరోసా ఇస్తున్నాడు.

యం కామః క్రోధ ఉద్వేగో భయం నావిశతే కదా .
వేదస్మృతిపురాణేషు సంహితాసు చ భామిని ..

'ఓ సుందరీ (భామిని), కామము, క్రోధము, ఆందోళన మరియు భయము వంటివి ఎవరిని ఏ కాలమందునూ ప్రవేశించవో, అటువంటి వాని నామములు వేదములు, స్మృతులు, పురాణములు మరియు సంహితలయందు కీర్తించబడినవి'.

ఈ శ్లోకంలో గణేశుని నిర్గుణ, స్థితప్రజ్ఞ లక్షణాలను శ్రీకృష్ణుడు వివరిస్తున్నాడు. కామ, క్రోధ, భయం వంటి మానసిక వికారాలకు, ఉద్వేగాలకు అతీతుడైనవాడు గణేశుడు. ఇది ఆయన పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది. ఆయన వైభవం కేవలం ఒక గ్రంథానికో లేక ఒక సంప్రదాయానికో పరిమితం కాదని, వేదాలు, స్మృతులు (ధర్మశాస్త్రాలు), పురాణాలు వంటి సకల హిందూ ధర్మగ్రంథాలలో ఆయన కీర్తించబడ్డాడని చెప్పడం ద్వారా ఆయన ప్రాచీనతను, సార్వత్రిక అంగీకారాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నారు.

నామాన్యస్యోపదిష్టాని సుపుణ్యాని మహాత్మభిః .
యాని తాని ప్రవక్ష్యామి నిఖిలాఘహరాణి చ ..

'మహాత్ములచే ఉపదేశింపబడినవి, అత్యంత పుణ్యప్రదమైనవి మరియు సకల పాపములను హరించేవి అయిన ఆయన నామములను నీకు ఇప్పుడు నేను వివరిస్తాను'.

గణపతి యొక్క నామాలను వివరించడానికి ఈ శ్లోకం ఒక పీఠిక వలె పనిచేస్తుంది. ఆ నామాలు కేవలం పేర్లు కావని, అవి 'సుపుణ్యాని' అనగా గొప్ప పుణ్యాన్ని ఇచ్చేవని, 'నిఖిలాఘహరాణి' అనగా స్మరించినంత మాత్రానే సమస్త పాపాలను నశింపజేసే శక్తి కలవని శ్రీకృష్ణుడు ఉద్ఘాటిస్తున్నాడు. ఇది నామస్మరణ యొక్క మహిమను, ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.

ప్రమథానాం గణా యే చ నానారూపా మహాబలాః .
తేషామీశస్త్వయం యస్మాద్గణేశస్తేన కీర్త్తితః ..

'అనేక రూపములు కలిగిన, మహా బలవంతులైన ప్రమథగణములన్నిటికీ ఈయన అధిపతి (ఈశుడు) కావున, ఈయనను 'గణేశుడు' అని కీర్తిస్తారు'.

గణేశుని ప్రసిద్ధ నామాలలో ఒకటైన 'గణేశ' నామానికి ఇక్కడ వ్యుత్పత్తి వివరించబడింది. శివుని పరివారంలో ఉండే శక్తివంతమైన గణాలు ప్రమథగణాలు. వారికి నాయకుడు కాబట్టి 'గణ + ఈశ = గణేశ' అయ్యాడు. ఈ నామం ఆయన నాయకత్వ లక్షణాన్ని, సకల గణాలపై ఆయనకున్న అధికారాన్ని సూచిస్తుంది. తాత్వికంగా, లోకంలోని సమస్త గణాలకు (సమూహాలకు), ఇంద్రియ గణాలకు కూడా ఆయనే అధిపతి అని గూఢార్థం.

భూతాని చ భవిష్యాణి వర్తమానాని యాని చ .
బ్రహ్మాండాన్యఖిలాన్యేవ యస్మింల్లంబోదరః స తు ..

'భూత, భవిష్యత్, వర్తమాన కాలములకు చెందిన సమస్త బ్రహ్మాండములన్నియు ఎవరి యందు ఇమిడి ఉన్నాయో, అతడే 'లంబోదరుడు''.

'లంబోదర' అనే నామానికి ఇది తాత్వికమైన వివరణ. 'లంబ' అనగా పెద్ద, 'ఉదర' అనగా కడుపు. పెద్ద కడుపు కలవాడని బాహ్యార్థం. కానీ దాని తాత్వికమైన అంతరార్థం చాలా గంభీరమైనది. ఆయన ఉదరంలో సకల బ్రహ్మాండాలు, మూడు కాలాలు ఇమిడి ఉన్నాయని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది. దీని భావం, ఆయనే ఈ విశ్వానికి ఆధారం, సృష్టి, స్థితి, లయలకు అతీతమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపం అని. భక్తులు కోరే సమస్త వరాలను, విద్యలను తన ఉదరంలో దాచుకుని, వాటిని ప్రసాదిస్తాడని కూడా ఒక అర్థం.

యః శిరో దేవయోగేన ఛిన్నం సంయోజితం పునః .
గజస్య శిరసా దేవి తేన ప్రోక్తో గజాననః ..

'ఓ దేవీ, దైవ సంకల్పము వలన ఖండించబడిన శిరస్సు స్థానంలో ఏనుగు శిరస్సు తిరిగి అతికించబడినది, అందువలన ఈయన 'గజాననుడు' అని పిలువబడ్డాడు'.

గణేశుని రూపానికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ కథను ఈ శ్లోకం గుర్తుచేస్తుంది. పార్వతి నలుగుపిండితో బాలుడిని చేసి ప్రాణం పోయగా, శివుడు తెలియక ఆ బాలుని శిరస్సును ఖండిస్తాడు. ఆ తర్వాత పార్వతి దుఃఖాన్ని చూసి, గజాసురుని శిరస్సును తెప్పించి బాలునికి అతికించి పునర్జీవితుడిని చేస్తాడు. ఏనుగు తల (గజ శిరస్సు) జ్ఞానానికి, వివేకానికి, శుభానికి ప్రతీక. అందువల్ల 'గజాననుడు' అనే నామం ఆయన జ్ఞాన స్వరూపాన్ని, శుభప్రదాత లక్షణాన్ని తెలియజేస్తుంది.

చతుర్థ్యాముదితశ్చంద్రో దర్భిణా శప్త ఆతురః .
అనేన విధృతో భాలే భాలచంద్రస్తతః స్మృతః ..

'చవితి నాడు ఉదయించిన చంద్రుడు, శాపము వలన పీడితుడై ఉన్నప్పుడు, ఇతనిచే నుదుట ధరించబడెను. అందువలన ఈయన 'భాలచంద్రుడు' అని స్మరించబడతాడు'.

ప్రసిద్ధ పురాణ కథ ప్రకారం, గణేశుని ఆకారాన్ని, ఆయన వాహనాన్ని చూసి పరిహసించిన చంద్రుడిని, 'నిన్ను చూసిన వారికి నీలాపనిందలు కలుగుతాయి' అని గణపతి శపిస్తాడు. ఆ శాపవిమోచనం కోసం చంద్రుడు గణపతిని ప్రార్థించగా, ఆయన కరుణించి ఆ చంద్రుని తన ఫాలభాగమున (నుదుట) ధరించాడు. తనను అవమానించిన వారిని కూడా ఆదరించే ఆయన కరుణకు ఇది నిదర్శనం. నుదుట చంద్రుని ధరించడం వల్ల, ఆయన తన తండ్రి అయిన శివుని వలె 'భాలచంద్రుడు' అయ్యాడు. ఇది మనస్సుపై (చంద్రుడు మనఃకారకుడు) ఆయనకున్న సంపూర్ణ నియంత్రణను కూడా సూచిస్తుంది.

శప్తః పురా సప్తభిస్తు మునిభిః సంక్షయం గతః .
జాతవేదా దీపితోఽభూద్యేనాసౌ శూర్పకర్ణకః ..

'పూర్వము సప్తర్షులచే శపించబడి క్షీణించిన జాతవేదుడు (అగ్నిదేవుడు) ఎవరి వలన తిరిగి ప్రజ్వలింపజేయబడెనో, ఆయనే 'శూర్పకర్ణుడు''.

'శూర్పకర్ణుడు' అనగా చేటల వంటి చెవులు కలవాడని అర్థం. చేట గాలిని వీచి నిప్పును ప్రజ్వలింపజేయడానికి సహాయపడుతుంది. అదేవిధంగా, సప్తర్షుల శాపం వల్ల తేజస్సును కోల్పోయిన అగ్నిదేవుని, గణపతి తన చేటల వంటి చెవులతో విసరి తిరిగి ప్రజ్వలింపజేశాడని ఈ శ్లోకం వర్ణిస్తోంది. దీని అంతరార్థం, గణపతి తన పెద్ద చెవులతో భక్తుల ప్రార్థనలను శ్రద్ధగా ఆలకిస్తాడని, అలాగే జ్ఞానమనే అగ్నిని శిష్యులలో ప్రజ్వలింపజేస్తాడని. చెడును విసర్జించి, మంచిని మాత్రమే స్వీకరించాలనే గూఢార్థాన్ని కూడా ఈ నామం సూచిస్తుంది.

పురా దేవాసురే యుద్ధే పూజితో దివిషద్గణైః .
విఘ్నం నివారయామాస విఘ్ననాశస్తతః స్మృతః ..

'పూర్వము దేవతలకు, అసురులకు మధ్య జరిగిన యుద్ధంలో దేవతల సమూహములచే పూజింపబడి, వారి విఘ్నములను నివారించెను. అందువలన ఈయన 'విఘ్ననాశుడు' అని స్మరించబడతాడు'.

గణపతి యొక్క అత్యంత ముఖ్యమైన బిరుదు 'విఘ్ననాశుడు' లేదా 'విఘ్నేశ్వరుడు'. ఏ పని ప్రారంభించినా నిర్విఘ్నంగా కొనసాగాలని మొదట గణపతిని పూజిస్తారు. దేవతలు కూడా రాక్షసులతో యుద్ధం చేసేటప్పుడు, ఆటంకాలు తొలగి విజయం కలగాలని గణపతిని పూజించారని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది. ఇది ఆయనకు 'అగ్రపూజ' ఎందుకు లభించిందో తెలియజేస్తుంది. భౌతికమైన ఆటంకాలనే కాక, ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో ఎదురయ్యే అడ్డంకులను కూడా ఆయన తొలగిస్తాడు.

అద్యాయం దేవి రామేణ కుఠారేణ నిపాత్య చ .
దశనం దైవతో భద్రే హ్యేకదంతః కృతోఽమునా ..

'ఓ దేవీ, శుభప్రదురాలా, పరశురామునిచే అతని గొడ్డలితో ఈయన ఒక దంతము ఖండించబడినది. ఈ దైవిక సంఘటన వలన ఈయన 'ఏకదంతుడు' అని పిలువబడ్డాడు'.

ఈ శ్లోకం 'ఏకదంతుడు' అనే నామం వెనుక ఉన్న కథను వివరిస్తుంది. శివుని దర్శనానికి వచ్చిన పరశురాముని, ద్వారపాలకునిగా ఉన్న గణేశుడు అడ్డగిస్తాడు. వారిద్దరి మధ్య జరిగిన పోరులో, శివుడు ప్రసాదించిన తన గండ్రగొడ్డలితో పరశురాముడు గణపతి దంతాలలో ఒకదానిని విరగ్గొడతాడు. తన తండ్రి ఇచ్చిన ఆయుధాన్ని గౌరవించి గణపతి ఆ దెబ్బను స్వీకరిస్తాడు. విరిగిన దంతం త్యాగానికి, అద్వైత స్థితికి (ద్వంద్వాలకు అతీతమైన ఏకత్వానికి) ప్రతీక. మహాభారతాన్ని వ్యాసుడు చెబుతుండగా, తన విరిగిన దంతంతోనే గణపతి దానిని లిఖించాడని ప్రతీతి.

భవిష్యత్యథ పర్యాయే బ్రహ్మణో హరవల్లభః .
వక్రీభవిష్యత్తుండత్వాద్వక్రతుండః స్మృతో బుధైః ..

'భవిష్యత్తులో రాబోయే ఒక పర్యాయములో (యుగములో), శివునికి ప్రియమైనవాడు, బ్రహ్మకు ఇష్టుడైన ఇతను, వంకరగా ఉండే తన తొండము వలన జ్ఞానులచే 'వక్రతుండుడు' అని స్మరించబడతాడు'.

'వక్రతుండుడు' అనగా వంకర తొండము కలవాడు. ఆయన తొండం వక్రంగా ఉన్నా, భక్తుల జీవితంలోని వక్ర మార్గాలను (అధర్మ మార్గాలను) సరిచేసి, వారిని సన్మార్గంలో నడిపిస్తాడని దీని భావం. వక్రమైన తొండం ప్రణవ స్వరూపమైన 'ఓంకారానికి' ప్రతీక అని కూడా పండితులు వివరిస్తారు. అధర్మాన్ని, అహంకారాన్ని అణచివేసేవాడని కూడా ఈ నామానికి భావం.

ఏవం తవాస్య పుత్రస్య సంతి నామాని పార్వతి .
స్మరణాత్పాపహారీణి త్రికాలానుగతాన్యపి ..

'ఓ పార్వతీ, ఈ విధముగా నీ కుమారునికి అనేక నామములు కలవు. వాటిని స్మరించినంత మాత్రానే పాపములు నశించును మరియు ఆ నామములు మూడు కాలములకు (భూత, వర్తమాన, భవిష్యత్) వర్తిస్తాయి'.

ఇప్పటివరకు వివరించిన నామముల మహిమను ఈ శ్లోకం సంగ్రహిస్తుంది. గణపతి నామాలు కేవలం గడిచిన కాలానికో లేక ప్రస్తుతానికో పరిమితం కావని, అవి 'త్రికాలానుగతములు' అని, అనగా ఎప్పటికీ నిలిచి ఉంటాయని, వాటి ప్రభావం శాశ్వతమని శ్రీకృష్ణుడు చెబుతున్నాడు. ఆయన నామస్మరణ సర్వకాల సర్వావస్థలలోనూ రక్షణనిస్తుందని దీని భావం.

అస్మాత్త్రయోదశీకల్పాత్పూర్వస్మిందశమీభవే .
మయాస్మై తు వరో దత్తః సర్గదేవాగ్రపూజనే ..

'ఈ పదమూడవ కల్పమునకు పూర్వము, పదవ భవమునందు, సృష్టిలోని దేవతలందరి పూజలకంటే ముందుగా పూజలందుకునే వరమును నేనే ఇతనికి ఇచ్చితిని'.

గణపతికి 'అగ్రపూజ' (మొదటి పూజ) అధికారం ఎలా వచ్చిందో శ్రీకృష్ణుడు (మహావిష్ణువు అవతారం) వివరిస్తున్నాడు. ఈ వరం ఇటీవలిది కాదని, ఎన్నో కల్పాలకు పూర్వమే స్వయంగా తానే ఈ వరాన్ని ప్రసాదించానని ఆయన చెబుతున్నాడు. ఇది గణపతి ప్రాముఖ్యతను, ఆయన ఆధిపత్యాన్ని దేవతలందరూ, ముఖ్యంగా త్రిమూర్తులలో ఒకరైన విష్ణువు కూడా అంగీకరించాడని స్పష్టం చేస్తుంది.

జాతకర్మాదిసంస్కారే గర్భాధానాదికేఽపి చ .
యాత్రాయాం చ వణిజ్యాదౌ యుద్ధే దేవార్చనే శుభే ..

సంకష్టే కామ్యసిద్ధ్యర్థం పూజయేద్యో గజాననం .
తస్య సర్వాణి కార్యాణి సిద్ధ్యంత్యేవ న సంశయః ..

'జాతకర్మ వంటి సంస్కారముల యందు, గర్భాధారణ వంటి శుభ కార్యముల యందు, ప్రయాణములలో, వ్యాపారము మొదలైన వాటిలో, యుద్ధములో, దేవతార్చనలో, అలాగే కష్టములను తొలగించుకొనుటకు మరియు కోరికలు సిద్ధించుటకు ఎవరైతే గజాననుని పూజిస్తారో, వారి సకల కార్యములు నిస్సందేహముగా సిద్ధిస్తాయి'.

ఈ చివరి శ్లోకాలు ఫలశ్రుతిగా, అనగా గణపతి పూజ వలన కలిగే ప్రయోజనాలను వివరిస్తున్నాయి. మనిషి జీవితంలోని ప్రతి దశలోనూ, ప్రతి కార్యంలోనూ - పుట్టుక నుండి, వ్యాపారం, ప్రయాణం, యుద్ధం వరకు మరియు కష్ట సమయాలలోనూ, కోరికలు నెరవేరడానికీ వినాయకుని పూజించడం వలన విజయం తథ్యమని భరోసా ఇస్తున్నాయి. ఆయన విఘ్నహర్త మాత్రమే కాదు, కార్యసిద్ధి ప్రదాత కూడా అని ఈ శ్లోకాలు నొక్కి చెబుతున్నాయి. అందుకే సకల శుభకార్యాలకు ముందు విఘ్నేశ్వర పూజ చేయడం ఒక తప్పనిసరి సంప్రదాయంగా మారింది.

శ్రీకృష్ణ ఉవాచ -
శ్రుణు దేవి మహాభాగే వేదోక్తం వచనం మమ .
యచ్ఛ్రుత్వా హర్షితా నూనం భవిష్యసి న సంశయః .

యం కామః క్రోధ ఉద్వేగో భయం నావిశతే కదా .
వేదస్మృతిపురాణేషు సంహితాసు చ భామిని ..

నామాన్యస్యోపదిష్టాని సుపుణ్యాని మహాత్మభిః .
యాని తాని ప్రవక్ష్యామి నిఖిలాఘహరాణి చ ..

ప్రమథానాం గణా యే చ నానారూపా మహాబలాః .
తేషామీశస్త్వయం యస్మాద్గణేశస్తేన కీర్త్తితః ..

భూతాని చ భవిష్యాణి వర్తమానాని యాని చ .
బ్రహ్మాండాన్యఖిలాన్యేవ యస్మింల్లంబోదరః స తు ..

యః శిరో దేవయోగేన ఛిన్నం సంయోజితం పునః .
గజస్య శిరసా దేవి తేన ప్రోక్తో గజాననః ..

చతుర్థ్యాముదితశ్చంద్రో దర్భిణా శప్త ఆతురః .
అనేన విధృతో భాలే భాలచంద్రస్తతః స్మృతః ..

శప్తః పురా సప్తభిస్తు మునిభిః సంక్షయం గతః .
జాతవేదా దీపితోఽభూద్యేనాసౌ శూర్పకర్ణకః ..

పురా దేవాసురే యుద్ధే పూజితో దివిషద్గణైః .
విఘ్నం నివారయామాస విఘ్ననాశస్తతః స్మృతః ..

అద్యాయం దేవి రామేణ కుఠారేణ నిపాత్య చ .
దశనం దైవతో భద్రే హ్యేకదంతః కృతోఽమునా ..

భవిష్యత్యథ పర్యాయే బ్రహ్మణో హరవల్లభః .
వక్రీభవిష్యత్తుండత్వాద్వక్రతుండః స్మృతో బుధైః ..

ఏవం తవాస్య పుత్రస్య సంతి నామాని పార్వతి .
స్మరణాత్పాపహారీణి త్రికాలానుగతాన్యపి ..