మహావిష్ణు శరణాగతి స్తోత్రం

Lyrics:

అకారార్థో విష్ణుర్జగదుదయరక్షాప్రలయకృన్-
మకారార్థో జీవస్తదుపకరణం వైష్ణవమిదం .
ఉకారోఽనన్యర్హం నియమయతి సంబంధమనయో-
స్త్రయీసారస్త్ర్యాత్మా ప్రణవ ఇమమర్థం సమదిశత్ ..1..

మంత్రబ్రహ్మణి మధ్యమేన నమసా పుంసఃస్వరూపంగతి-
ర్గమ్యం శిక్షితమీక్షితేన పురతఃపశ్చాదపి స్థానతః .
స్వాతంత్ర్యం నిజరక్షణం సముచితా వృత్తిశ్చ నాన్యోచితా
తస్యైవేతి హరేర్వివిచ్య కథితం స్వస్యాపి నార్హం తతః ..2..

అకారార్థాయైవస్వమహమథ మహ్యం న నివహాః
నరాణాం నిత్యానామయనమితి నారాయణపదం .
యమాహాస్మై కాలం సకలమపి సర్వత్ర సకలా-
స్వవస్థాస్వావిః స్యుర్మమ సహజకైంకర్యవిధయః ..3..

దేహాసక్తాత్మబుద్ధిర్యది భవతి పదం సాధు విద్యాత్తృతీయం
స్వాతంత్ర్యాంధో యది స్యాత్ప్రథమమితరశేషత్వధీశ్చేద్ ద్వితీయం .
ఆత్మత్రాణోన్ముఖశ్చేన్నమ ఇతి చ పదం బాంధవాభాసలోలః
శబ్దం నారాయణాఖ్యం విషయచపలధీశ్చేచ్చతుర్థీం ప్రపన్నః ..4..

నేతృత్వం నిత్యయోగం సముచితగుణజాతం తనుఖ్యాపనంచో-
పాయం కర్త్తవ్యభాగం త్వథ మిథునపరం ప్రాప్యమేవం ప్రసిద్ధం .
స్వామిత్వం ప్రార్థనాం చ ప్రబలతరవిరోధిప్రహాణం దశైతాన్
మంతారం త్రాయతే చేత్యధిగతనియమః షట్పదోఽయం ద్విఖండః ..5..

ఈశానాంజగతామధీశదయితాం నిత్యానపాయాం శ్రియం
సంశ్రిత్యాశ్రయణోచితాఖిలగుణస్యాంఘ్రీ హరేరాశ్రయే .
ఇష్టోపాయతయా శ్రియా చ సహితాయాత్మేశ్వరాయార్థయే
కర్తుం దాస్యమశేషమప్రతిహతం నిత్యం త్వహం నిర్మమః ..6..

మత్ప్రాప్త్యర్థతయా మయోక్తమఖిలం సంత్యజ్య ధర్మం పునః
మామేకం మదవాప్తయే శమణమిత్యార్తోఽవసాయం కురు .
త్వామేకం వ్యవసాయయుక్తమఖిలజ్ఞానాదిపూర్ణో హ్యహం
మత్ప్రాప్తిప్రతిబంధకైర్విరహితం కుర్యాం శుచం మా కృథాః ..7..

నిశ్చిత్య త్వదధీనతాం మయి సదా కర్మాద్యుపాయాన్ హరే
కర్తుం త్యక్తుమపి ప్రపత్తుమనలం సీదామి దుఃఖాకులః .
ఏతజ్జ్ఞానముపేయుషో మమ పునస్సర్వాపరాధక్షయం
కర్తాసీతి దృఢోఽస్మి తే తు చరమం వాక్యం స్మరన్సారథేః ..8..

శాఖానాముపరి స్థితేన మనునా మూలేన లబ్ధాత్మకః
సత్తాహేతుసకృజ్జపేన సకలం కాలం ద్వయేన క్షిపన్ .
వేదోత్తంసవిహారసారథిదయాగుంఫేన విస్త్రంభితః
సారజ్ఞో యది కశ్చిదస్తి భువనే నాథః స యూథస్య నః ..9..

Meaning:

Verse 1
అకారార్థో విష్ణుర్జగదుదయరక్షాప్రలయకృన్-
మకారార్థో జీవస్తదుపకరణం వైష్ణవమిదమ్ ।
ఉకారోऽనన్యర్హం నియమయతి సంబంధమనయో-
స్త్రయీసారస్త్ర్యాత్మా ప్రణవ ఇమమర్థం సమదిశత్ ॥1॥

ఈ శ్లోకంలో ప్రణవమైన ఓంకారానికి గల అంతర్గత అర్థాన్ని వివరంగా చెబుతున్నారు. అకారం అంటే విష్ణువు. జగత్తుకు సృష్టి, స్థితి, లయకర్త అయిన పరమాత్ముడు. మకారం అంటే జీవుడు. జీవుడు పరమాత్మునికి ఆధీనంగా ఉండే సాధనం లాంటివాడు. ఈ జగత్తు మొత్తం విష్ణువుతో సంబంధం కలిగి ఉంది.

ఉకారం అనేది జీవుడు మరియు పరమాత్మ మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. ఈ సంబంధం అనన్యమైనది. అంటే జీవుడు పరమాత్మకు మాత్రమే చెందినవాడు. ఇతరోపాధులు, ఇతర ఆధారాలు లేవు. ఈ మూడు అక్షరాల కలయికే ప్రణవం.

వేదత్రయం కూడా ఈ అర్థాన్నే ఉపదేశిస్తుంది. జీవుడు స్వతంత్రుడు కాదు. అతడు పరమాత్మకు శేషుడు. ఈ శేషత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడమే ఆధ్యాత్మిక జీవనానికి మౌలికం. ఈ విధంగా ఓంకారంలోనే పరమ తత్త్వం నిగూఢంగా దాగి ఉంది.

Verse 2
మంత్రబ్రహ్మణి మధ్యేన నమసా పుంసఃస్వరూపంగతి-
ర్గమ్యం శిక్షితమీక్షితేన పురతఃపశ్చాదపి స్థానతః ।
స్వాతంత్ర్యం నిజరక్షణం సముచితా వృత్తిశ్చ నాన్యోచితా
తస్యైవేతి హరేర్వివిచ్య కథితం స్వస్యాపి నార్హం తతః ॥2॥

ఈ శ్లోకం మనిషి స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడానికి నమస్కారం అనే భావన ఎంత ముఖ్యమో చెబుతోంది. మంత్రబ్రహ్మంలో మధ్య భాగమైన నమః అనే పదం ద్వారా జీవుడు తన స్వరూపాన్ని తెలుసుకుంటాడు. ముందు, వెనుక, అన్ని స్థితులలో కూడా ఈ జ్ఞానం వర్తిస్తుంది.

స్వాతంత్ర్యం అనే భావనను ఈ శ్లోకం తిరస్కరిస్తుంది. జీవుడు స్వతంత్రుడు కాదు. తన రక్షణను కూడా తానే చేయలేడు. అతని నిజమైన స్వభావం పరమాత్మకు శరణాగతి చేయడమే. ఈ భావనలోనే జీవుని యథార్థ జీవనం ఉంది.

ఇతర మార్గాలు సరైనవి కావు. జీవుడు తనను తాను పరమాత్మకు చెందినవాడిగా భావించాలి. తన స్వంతంగా ఏదీ అనుకోవడం తప్పు. ఈ విధంగా హరికి మాత్రమే చెందుతానని నిర్ణయించుకోవడమే నిజమైన జ్ఞానం.

Verse 3
అకారార్థాయైవస్వమహమథ మహ్యం న నివహాః
నరాణాం నిత్యానామయనమితి నారాయణపదమ్ ।
యమాహాస్మై కాలం సకలమపి సర్వత్ర సకలా-
స్వవస్థాస్వావిః స్యుర్మమ సహజకైంకర్యవిధయః ॥3॥

ఈ శ్లోకంలో నారాయణ పదానికి గల అర్థాన్ని వివరించారు. అకారం అయిన విష్ణువుకు నేనెప్పుడూ చెందినవాడిని. నేను నాదానికీ కాదు. ఇతరులకు కూడా కాదు. నా యజమాని నారాయణుడు మాత్రమే.

నారాయణుడు అనేది నిత్యజీవులకు ఆధారం. అన్ని కాలాలలో, అన్ని స్థితులలో ఆయన మాత్రమే ఆశ్రయం. జీవుడు ఎక్కడ ఉన్నా, ఏ పరిస్థితిలో ఉన్నా, పరమాత్మతో అతనికి ఉన్న సంబంధం మారదు.

ఈ జ్ఞానం వచ్చిన తర్వాత జీవుని సహజ స్వభావం సేవ చేయడమే అవుతుంది. కైంకర్యం అనేది బలవంతంగా కాదు. అది సహజంగా ఉద్భవిస్తుంది. ఈ విధంగా జీవుడు తన నిజమైన ధర్మాన్ని గ్రహిస్తాడు.

Verse 4
దేహాసక్తాత్మబుద్ధిర్యది భవతి పదం సాధు విద్యాత్తృతీయం
స్వాతంత్ర్యాంధో యది స్యాత్ప్రథమమితరశేషత్వధీశ్చేద్ ద్వితీయం ।
ఆత్మత్రాణోన్ముఖశ్చెన్నమ ఇతి చ పదం బాంధవాభాసలోలః
శబ్దం నారాయణాఖ్యంవిషయచపలధీశ్చేచ్చతుర్థీం ప్రపన్నః ॥4॥

ఈ శ్లోకం మనిషి స్థితిని నాలుగు విధాలుగా చూపిస్తుంది. ఒకవేళ మనిషి తనను శరీరంగా భావిస్తే, అది మూడవ స్థాయి అవుతుంది. ఇది అవిద్య వల్ల కలిగే భావన.

స్వాతంత్ర్య భావనలో ఉండే వాడు మొదటి స్థాయిలో ఉన్నవాడు. తాను స్వతంత్రుడని అనుకోవడం అజ్ఞానం. అయితే తాను పరమాత్మకు శేషుడని గ్రహిస్తే, అది రెండవ స్థాయి.

ఆత్మరక్షణ కోసం పరమాత్మను ఆశ్రయించే వాడు నమః అనే భావనను గ్రహిస్తాడు. కానీ ఇంకా బంధువులు, విషయాల పట్ల ఆకర్షణ ఉంటే, అతడు పూర్తిగా శరణాగతి పొందలేదు.

విషయాసక్తి ఉన్న వాడు నారాయణ పదాన్ని కూడా సరిగా గ్రహించలేడు. ఈ విధంగా ఈ నాలుగు స్థితుల ద్వారా జీవుని ఆధ్యాత్మిక స్థాయిని అంచనా వేయవచ్చు.

Verse 5
నేతృత్వం నిత్యయోగం సముచితగుణజాతం తనుఖ్యాపనంచో-
పాయం కర్తవ్యభాగం త్వథ మిథునపరం ప్రాప్యమేవం ప్రసిద్ధమ్ ।
స్వామిత్వం ప్రార్థనాం చ ప్రబలతరవిరోధిప్రహాణం దశైతాన్
మంతారం త్రాయతే చేత్యధిగతనియమః షట్పదోఽయం ద్విఖండః ॥5॥

ఈ శ్లోకం మంత్రార్థాన్ని పది అంశాలుగా వివరించింది. నేతృత్వం అంటే పరమాత్ముడు నాయకుడు. నిత్యయోగం అంటే ఆయనతో నిరంతర సంబంధం. సముచిత గుణాలు ఆయనలో ఉంటాయి.

తనుఖ్యాపనం అంటే జీవుడు తనను ఆయనకు సమర్పించుకోవడం. ఉపాయం అంటే ఆయననే మార్గంగా స్వీకరించడం. కర్తవ్యభాగం అంటే చేయవలసిన ధర్మం.

మిథునపరం అంటే లక్ష్యంగా చేరుకోవడం. స్వామిత్వం అంటే ఆయన యజమాని. ప్రార్థన అంటే ఆయనను కోరడం. విరోధులను తొలగించడం అంటే అడ్డంకులను తొలగించడం.

ఈ విధంగా మంత్రం మనల్ని రక్షిస్తుంది. ఇది రెండు భాగాలుగా విభజించబడిన ఆరు పదాల మంత్రం. దీని అర్థం గ్రహించిన వాడు మోక్షానికి అర్హుడు.

Verse 6
ఈశానాంజగతామధీశదయితాం నిత్యానపాయాం శ్రియం
సంశ్రిత్యాశ్రయణోచితాఖిలగుణస్యాంఘ్రీ హరేరాశ్రయే ।
ఇష్టోపాయతయా శ్రియా చ సహితాయాత్మేశ్వరాయార్థయే
కర్తుం దాస్యమశేషమప్రతిహతం నిత్యం త్వహం నిర్మమః ॥6॥

ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి మరియు నారాయణుడి అనుగ్రహాన్ని ఆశ్రయించడం గురించి చెబుతుంది. లక్ష్మీదేవి ఎప్పుడూ నారాయణునితో కలిసి ఉంటుంది. ఆమె ద్వారా ఆయనను చేరుకోవడం సులభం.

జీవుడు తనను పూర్తిగా ఆయనకు సమర్పించుకోవాలి. స్వార్థం లేకుండా సేవ చేయాలి. దాస్యభావం అంటే స్వామికి పూర్తిగా అంకితం కావడం.

ఈ సేవ నిరంతరం ఉండాలి. అడ్డంకులు లేకుండా ఉండాలి. నిర్మమత్వం అంటే నా అనే భావన లేకపోవడం. ఈ స్థితి వచ్చినప్పుడు జీవుడు పరమాత్మను సులభంగా పొందగలడు.

Verse 7
మత్ప్రాప్త్యర్థతయా మయోక్తమఖిలం సంత్యజ్య ధర్మం పునః
మామేకం మదవాప్తయే శమనమిత్యార్తోఽవసాయం కురు ।
త్వామేకం వ్యవసాయయుక్తమఖిలజ్ఞానాదిపూర్ణో హ్యహం
మత్ప్రాప్తిప్రతిబంధకైర్విరహితం కుర్యాం శుచం మా కృథాః ॥7॥

ఈ శ్లోకంలో పరమాత్ముడు స్వయంగా జీవునికి ఉపదేశం చేస్తున్నట్లు ఉంది. నా దగ్గరకు రావడానికి ఇతర ధర్మాలను వదిలి నన్నే ఆశ్రయించు అని చెబుతున్నాడు.

ఇది గీతలో చెప్పిన శరణాగతి సిద్ధాంతంతో సమానం. జీవుడు పూర్తిగా నారాయణుని ఆశ్రయించాలి. అతడు అన్ని జ్ఞానాలతో కూడినవాడు.

జీవుని చేరడంలో ఉన్న అడ్డంకులను ఆయన తొలగిస్తాడు. భయం అవసరం లేదు. ఈ విశ్వాసం వచ్చినప్పుడు జీవుడు భయరహితుడవుతాడు.

Verse 8
నిశ్చిత్య త్వదధీనతాం మయి సదా కర్మాద్యుపాయాన్ హరే
కర్తుం త్యక్తుమపి ప్రపత్తుమనలం సీదామి దుఃఖాకులః ।
ఏతజ్జ్ఞానముపేయుషో మమ పునస్సర్వాపరాధక్షయం
కర్తాసీతి దృఢోఽస్మి తే తు చరమం వాక్యం స్మరన్ సారథేః ॥8॥

ఈ శ్లోకం జీవుని దుఃఖభరిత స్థితిని చూపిస్తుంది. నేను నీ ఆధీనుడిని అని తెలుసుకున్నాను. కానీ కర్మలు చేయడం, వదిలేయడం, శరణాగతి చేయడం అన్నింటిలోనూ నేను బలహీనుడిని.

ఈ స్థితిలో జీవుడు పూర్తిగా దుఃఖంతో నిండిపోతాడు. అయినా కూడా అతడు విశ్వాసం కోల్పోడు. పరమాత్ముడు తన పాపాలను తొలగిస్తాడని నమ్మకం.

గీతలో కృష్ణుడు చెప్పిన చరమ శ్లోకం గుర్తు చేసుకుంటాడు. ఆ మాటలపై విశ్వాసంతో జీవుడు ముందుకు సాగుతాడు.

Verse 9
శాఖానాముపరి స్థితేన మనునా మూలేన లబ్ధాత్మకః
సత్తాహేతుసకృజ్జపేన సకలం కాలం ద్వయేన క్షిపన్ ।
వేదోత్తంసవిహారసారథిదయాగుంఫేన విస్త్రమ్భితః
సారజ్ఞో యది కశ్చిదస్తి భువనే నాథః స యూథస్య నః ॥9॥

ఈ శ్లోకం ఈ జ్ఞానాన్ని పొందిన వ్యక్తి స్థితిని వివరిస్తుంది. వృక్షం యొక్క మూలాన్ని తెలుసుకున్న వాడిలా, జీవుడు పరమతత్త్వాన్ని గ్రహిస్తాడు.

ప్రణవ జపం ద్వారా జీవుడు కాలాన్ని సార్థకం చేస్తాడు. వేదాల సారాన్ని గ్రహించి, దయతో జీవిస్తాడు.

అటువంటి జ్ఞాని అరుదు. అతడే నిజమైన నాయకుడు. అతడు ఇతరులకు మార్గదర్శకుడు అవుతాడు. అతని జీవితం ఇతరులకు ఆదర్శంగా ఉంటుంది.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras