భజ గోవిందం

Verse 1
భజ గోవిందం భజ గోవిందం గోవిందం భజ మూఢమతే। సంప్రాప్తే సన్నిహితే కాలే నహి నహి రక్షతి డుకృఞ్కరణే।
ఓ మూఢుడా, గోవిందుడిని భజించు, గోవిందుడిని భజించు, గోవిందుడిని మాత్రమే భజించు. మరణం సమీపించినప్పుడు నీవు వల్లెవేస్తున్న వ్యాకరణ సూత్రాలు నిన్ను ఏమాత్రం కాపాడలేవు అని శంకరులు హెచ్చరిస్తున్నారు. ఇక్కడ డుకృఞ్కరణే అనేది పాణిని వ్యాకరణంలోని ఒక ధాతువు. జీవితాంతం కేవలం పాండిత్యం కోసం, తర్కం కోసం ప్రాకులాడే వ్యక్తికి భక్తి ప్రాధాన్యతను గుర్తుచేయడం ఈ శ్లోక ఉద్దేశ్యం. కాశీ క్షేత్రంలో ఒక వృద్ధుడు మరణశయ్యపై ఉండి కూడా వ్యాకరణ సూత్రాలను కంఠస్థం చేస్తుండటం చూసి జాలిపడి శంకరాచార్యులు ఈ శ్లోకాన్ని ఆశువుగా చెప్పారు.
గోవిందుడు అనే నామానికి గోవులను కాపాడేవాడని, ఇంద్రియాలకు అధిపతి అని, వేదాల ద్వారా తెలుసుకోదగినవాడని అర్థాలు ఉన్నాయి. కేవలం లౌకిక విద్యలు మనకు ప్రాపంచిక గౌరవాన్ని ఇస్తాయే తప్ప, ఆత్మకు శాంతిని లేదా మోక్షాన్ని ప్రసాదించవు. మరణ సమయంలో భౌతిక సంపదలు, మేధోపరమైన పాండిత్యం ఏవీ వెంటరావు. కేవలం భగవంతుని నామస్మరణ, ఆయన పట్ల కలిగిన అనన్య భక్తి మాత్రమే జీవుడిని సంసార సాగరం నుండి గట్టెక్కిస్తాయి. అందుకే శంకరులు మూఢమతే అని సంబోధిస్తూ, అశాశ్వతమైన వాటిని వదిలి శాశ్వతమైన పరమాత్మను ఆశ్రయించమని బోధిస్తున్నారు.
ఆధ్యాత్మికంగా చూస్తే ఈ శ్లోకం జ్ఞాన మార్గానికి భక్తి ఎంత అవసరమో తెలియజేస్తుంది. పొడి తర్కం మనస్సును గర్వంతో నింపుతుంది, కానీ భక్తి మనస్సును వినయంతో నింపి దైవానికి దగ్గర చేస్తుంది. మన ఇంద్రియాలను (గోవులను) నియంత్రించే గోవిందుడిని శరణు వేడితే, ఆయన మనల్ని మాయాజాలం నుండి రక్షిస్తాడు. జీవితం చివరి ఘడియల్లో తడబడకుండా ఉండాలంటే ఇప్పుడే భగవంతుని నామాన్ని హృదయంలో నింపుకోవాలి.

Verse 2
మూఢ జహీహి ధనాగమతృష్ణాం కురు సద్బుద్ధిం మనసి వితృష్ణాం। యల్లభసే నిజకర్మోపాత్తం విత్తం తేన వినోదయ చిత్తం।
ఓ మూర్ఖుడా, ధనాన్ని సంపాదించాలనే అతివ్యామోహాన్ని విడిచిపెట్టు. నీ మనస్సులో మంచి బుద్ధిని పెంపొందించుకో మరియు ప్రాపంచిక కోరికల నుండి విముఖతను అలవర్చుకో. నీవు చేసిన కర్మకు ఫలంగా లేదా నీ శ్రమకు తగినట్టుగా ఏ ధనం లభిస్తుందో దానితోనే నీ మనస్సును తృప్తి పరుచుకో అని ఆచార్యులు ఇక్కడ బోధిస్తున్నారు. ధనాగమతృష్ణాం అంటే డబ్బు సంపాదించాలనే దాహం. అది సముద్రపు నీరు తాగినట్లు ఎంత తాగినా తీరనిది, పైగా దాహాన్ని పెంచుతుంది.
మానవ జీవితంలో కోరికలే దుఃఖానికి మూలమని ఉపనిషత్తులు చెబుతున్నాయి. ఇక్కడ వితృష్ణాం అంటే కోరికలు లేని స్థితి అని అర్థం. సద్బుద్ధిం అంటే ఏది నిత్యమో ఏది అనిత్యమో గ్రహించగలిగే వివేకం. మనం సంపాదించే ధనం మన ప్రాబ్ధ కర్మను అనుసరించి వస్తుంది. దాని కోసం అడ్డదారులు తొక్కడం లేదా ఇతరులను హింసించడం వల్ల పాపం పెరుగుతుందే తప్ప శాంతి లభించదు. పురాణాలలో కుబేరుడు అంతటి ధనవంతుడైనా మనశ్శాంతి కోసం భగవంతుని ఆశ్రయించాల్సి వచ్చిందని కథలు చెబుతున్నాయి.
ఈ శ్లోకంలోని లోతైన సందేశం సంతృప్తి. ఉన్నదానితో తృప్తి చెందేవాడే నిజమైన ధనవంతుడు. ధనం అనేది జీవితాన్ని గడపడానికి ఒక సాధనమే కానీ, అదే జీవితం కాకూడదు. ఆధ్యాత్మిక సాధనలో ధనం పట్ల వ్యామోహం ఒక పెద్ద అడ్డంకి. చిత్తం వినోదయ అంటే మనస్సును ఆనందంగా ఉంచుకోమని అర్థం. అది భౌతిక వస్తువుల ద్వారా వచ్చే తాత్కాలిక ఆనందం కాదు, భగవంతునిపై ఆధారపడటం వల్ల కలిగే శాశ్వతమైన ఆనందం.

Verse 3
నారీస్తనభరనాభీదేశం దృష్ట్వా మా గా మోహావేశం। ఏతన్మాంసవసాదివికారం మనసి విచింతయ వారం వారం।
స్త్రీల శారీరక సౌందర్యాన్ని చూసి మోహానికి లోనుకావద్దు. ఆ శరీరం కేవలం మాంసం, కొవ్వు మరియు ఎముకల కలయిక అని, అది వికారమైనదని నీ మనస్సులో మాటిమాటికీ ఆలోచించు అని శంకరులు ఇక్కడ హెచ్చరిస్తున్నారు. ఇది కేవలం పురుషులకు మాత్రమే కాదు, భౌతిక ఆకర్షణలకు లోనయ్యే ప్రతి జీవికి వర్తిస్తుంది. ప్రకృతిలోని మాయ మనల్ని బాహ్య రూపంతో భ్రమింపజేస్తుంది. కానీ ఆ రూపం వెనుక ఉన్న అసలు సత్యాన్ని గ్రహించినప్పుడు మోహం నశిస్తుంది.
దీనిని ఆధ్యాత్మిక పరిభాషలో ప్రతిపక్ష భావన అంటారు. అంటే ఏదైనా వస్తువు లేదా వ్యక్తిపై అధిక ఆసక్తి కలిగినప్పుడు, దానిలోని లోపాలను లేదా అది అంతమయ్యే విధానాన్ని ఆలోచించి మనస్సును అదుపు చేయడం. మాంసవసాదివికారం అనే పదం శరీరం యొక్క నశ్వరత్వాన్ని, అపవిత్రతను గుర్తుచేస్తుంది. ఎంతటి అందమైన శరీరమైనా చివరకు మట్టిలో కలవాల్సిందే లేదా బూడిద కావాల్సిందే అనే యథార్థం మనల్ని వైరాగ్యం వైపు నడిపిస్తుంది.
యోగ శాస్త్రం ప్రకారం కామం అనేది బుద్ధిని నశింపజేస్తుంది. పరమాత్మను చేరాలంటే ఇంద్రియ నిగ్రహం చాలా అవసరం. ఈ శ్లోకం స్త్రీలను ద్వేషించమని చెప్పడం లేదు, శరీర ఆకర్షణలో చిక్కుకొని ఆత్మ విచారణను మరచిపోవద్దని చెబుతోంది. వారం వారం అంటే పదేపదే ఈ విషయాన్ని మననం చేసుకోవడం వల్ల మనస్సులో వివేకం ఉదయిస్తుంది. బాహ్య సౌందర్యం కంటే అంతర్గత పవిత్రత గొప్పదని గ్రహించడమే జ్ఞానం.

Verse 4
నలినీదలగతజలమతితరలం తద్వజ్జీవితమతిశయచపలం। విద్ధి వ్యాధ్యభిమానగ్రస్తం లోకం శోకహతం చ సమస్తం।
తామర ఆకు మీద ఉన్న నీటి బొట్టు ఏ క్షణంలోనైనా కింద పడిపోవచ్చు, అది చాలా అస్థిరమైనది. అలాగే మానవ జీవితం కూడా అత్యంత చంచలమైనది మరియు అనిశ్చితమైనది. ఈ ప్రపంచం వ్యాధులతో, అహంకారంతో నిండి ఉంది మరియు సమస్త లోకం దుఃఖంతో కొట్టుమిట్టాడుతోందని తెలుసుకో అని ఆచార్యులు వివరిస్తున్నారు. నలినీదలగతజలం అనే ఉపమానం ద్వారా జీవితం యొక్క క్షణభంగురతను శంకరులు అద్భుతంగా చిత్రించారు.
మనుషులు తాము ఎప్పటికీ ఇక్కడే ఉంటామని, తమ సంపదలు శాశ్వతమని భ్రమ పడుతుంటారు. కానీ కాలం మనల్ని ఏ క్షణంలోనైనా కబళించవచ్చు. వ్యాధి మరియు అభిమానం (అహంకారం) మనిషిని నిరంతరం పీడిస్తూనే ఉంటాయి. లోకం శోకహతం అంటే ప్రాపంచిక సుఖాలన్నీ అంతిమంగా దుఃఖంలోనే ముగుస్తాయి. బుద్ధుడు కూడా సర్వం దుఃఖం అని బోధించినట్లుగా, ఇక్కడ శంకరులు కూడా లౌకిక జీవితంలోని అస్థిరతను ఎత్తి చూపుతున్నారు.
ఆధ్యాత్మిక సాధకుడికి ఈ వివేకం చాలా అవసరం. జీవితం అస్థిరమని తెలిసినప్పుడే మనిషి శాశ్వతమైన దాని కోసం అన్వేషణ ప్రారంభిస్తాడు. అహంకారాన్ని వీడటం, రోగభయానికి అతీతంగా ఆత్మను దర్శించడం వల్లనే శాంతి లభిస్తుంది. ఈ శ్లోకం మనల్ని భయపెట్టడానికి కాదు, మనల్ని మేల్కొలపడానికి ఉద్దేశించబడింది. సమయం వృధా చేయకుండా పరమాత్మ చింతనలో గడపాలని ఇది మనకు కర్తవ్య బోధ చేస్తోంది.

Verse 5
యానద్విత్తోపార్జనసక్తస్తావన్నిజపరివారో రక్తః। పశ్చాజ్జీవతి జర్జరదేహే వార్తాం కో(అ)పి న పృచ్ఛతి గేహే।
మనిషి ధనాన్ని సంపాదించే శక్తి కలిగి ఉన్నంత కాలం మాత్రమే అతని కుటుంబ సభ్యులు అతనిపై అనురాగాన్ని చూపిస్తారు. ఎప్పుడైతే వయసు పైబడి, శరీరం క్షీణించి, సంపాదించే శక్తిని కోల్పోతాడో, అప్పుడు అతని ఇంట్లోనే అతని యోగక్షేమాలను అడిగే వారు కూడా ఉండరు. ఇది లోకంలోని స్వార్థపూరిత సంబంధాల యొక్క కఠినమైన వాస్తవం. మానవ సంబంధాలు చాలావరకు అవసరాల మీద ఆధారపడి ఉంటాయని శంకరులు ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నారు.
జర్జరదేహే అంటే ముసలితనంతో ముడుతలు పడి, బలహీనమైన శరీరం అని అర్థం. యువతలో ఉన్నప్పుడు అందరూ చుట్టూ చేరతారు, కానీ ముసలితనంలో ఏకాకితనం మిగులుతుంది. ఇది మానవ జీవితంలోని ఒక విషాదకరమైన దశ. మనం ఎవరి కోసం మన జీవితాన్ని ధారపోస్తామో, వారే చివరకు మనల్ని నిర్లక్ష్యం చేయవచ్చు. పురాణాలలో ధృతరాష్ట్రుడి వంటి వారు కూడా చివరకు విదురుడి బోధనల వల్ల వైరాగ్యం పొంది అడవులకు వెళ్లాల్సి వచ్చిందని చదువుతాము.
ఈ శ్లోకం మనల్ని వైరాగ్యం వైపు ప్రోత్సహిస్తుంది. ప్రాపంచిక బంధాలు ఎంత బలహీనమైనవో తెలిసినప్పుడు, మనిషి ఎన్నడూ విడిచిపెట్టని పరమాత్మతో బంధాన్ని ఏర్పరచుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. కుటుంబం పట్ల బాధ్యతలను నెరవేరుస్తూనే, మానసికంగా దేనికీ అంటుకోకుండా ఉండటం (అనాసక్తి) అవసరం. మనల్ని నిజంగా ప్రేమించేవాడు, అంతిమ కాలంలో మనకు అండగా నిలిచేవాడు కేవలం ఆ గోవిందుడు మాత్రమే అని ఈ శ్లోకం అంతరార్థం.

Verse 6
యావత్పవనో నివసతి దేహే తావత్పృచ్ఛతి కుశలం గేహే। గతవతి వాయౌ దేహాపాయే భార్యా బిభ్యతి తస్మిన్ కాయే।
శరీరంలో ప్రాణవాయువు ఉన్నంత వరకు మాత్రమే ఇంట్లో వారు నీ కుశల సమాచారాలను అడుగుతుంటారు. ఎప్పుడైతే ఆ వాయువు శరీరాన్ని వదిలి బయటకు పోతుందో, అప్పుడు ఆ దేహం శవమైపోతుంది. అప్పుడు నీ ప్రాణ సమానమైన భార్య కూడా ఆ శరీరాన్ని చూసి భయపడుతుంది. ప్రాణం ఉన్నంత వరకే ఈ శరీరానికి విలువ మరియు ఆకర్షణ. ప్రాణం పోయిన మరుక్షణం అది పంచభూతాల్లో కలిసిపోయే ఒక అశుద్ధ పదార్థంగా మారుతుంది.
ఇక్కడ వాయు అంటే ప్రాణశక్తి. ప్రాణం ఉన్నప్పుడు ఆలింగనం చేసుకున్నవారే, ప్రాణం పోయాక ఆ శరీరాన్ని తాకడానికి కూడా ఇష్టపడరు. ఇది భౌతిక శరీరంతో ఉన్న సంబంధం ఎంత తాత్కాలికమో నిరూపిస్తుంది. మృత్యువు అనేది అత్యంత భయంకరమైన సత్యం. దేహాపాయే అంటే దేహానికి ముప్పు వాటిల్లినప్పుడు లేదా మరణం సంభవించినప్పుడు అని అర్థం. అత్యంత ప్రేమికురాలైన భార్య కూడా భయపడటం అంటే మానవ సంబంధాల పరిమితిని సూచిస్తుంది.
ఆధ్యాత్మికంగా చూస్తే, మనం ఈ దేహం కాదు, లోపల ఉన్న ఆత్మ అని గ్రహించాలి. దేహంపై మమకారాన్ని పెంచుకోవడం వల్ల మరణం పట్ల భయం కలుగుతుంది. కానీ ఆత్మ అమరమని తెలుసుకున్నప్పుడు భయం తొలగుతుంది. ఈ శ్లోకం శరీర ఆకర్షణను వదిలి, ప్రాణానికి ఆధారమైన పరమాత్మను గుర్తించమని చెబుతోంది. శరీరంతో సంబంధం ఉన్న బంధాలన్నీ మరణంతో ముగిసిపోతాయి, కానీ భగవంతునితో ఉన్న సంబంధం జన్మజన్మలకూ కొనసాగుతుంది.

Verse 7
బాలస్తావత్ క్రీడాసక్తస్తరుణస్తావత్ తరుణీసక్తః। వృద్ధస్తావచ్చింతాసక్తః పరే బ్రహ్మణి కో(అ)పి న సక్తః।
బాల్యంలో మనిషి ఆటపాటల మీద ఆసక్తి చూపిస్తాడు. యవ్వనంలో స్త్రీల పట్ల మరియు భౌతిక సుఖాల పట్ల వ్యామోహం కలిగి ఉంటాడు. వృద్ధాప్యంలో గతించిన జీవితం గురించి లేదా భవిష్యత్తు గురించి చింతలతో కృంగిపోతుంటాడు. కానీ ఏ దశలోనూ పరబ్రహ్మము నందు ఆసక్తి కలిగిన వాడు ఒక్కడూ కనిపించడం లేదు. మానవుడు తన జీవితంలోని ప్రతి దశను ఏదో ఒక మాయాజాలంలో గడిపేస్తున్నాడే తప్ప, తన అసలు గమ్యాన్ని చేరడానికి ప్రయత్నించడం లేదని శంకరులు ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
క్రీడాసక్తః, తరుణీసక్తః, చింతాసక్తః అనే పదాలు మనిషి మనస్సు ఎలా వివిధ విషయాలలో చిక్కుకుపోతుందో వివరిస్తాయి. పిల్లలు అజ్ఞానంలో ఉంటారు, యువకులు కామంలో ఉంటారు, వృద్ధులు ఆందోళనలో ఉంటారు. పరే బ్రహ్మణి అంటే పరమోన్నతమైన పరమాత్మ తత్త్వం. ఆ తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవడానికి ఎవరూ సమయాన్ని కేటాయించడం లేదు. జీవితం అంతా వృధా అయిపోయాక చింతించడం వల్ల ప్రయోజనం లేదు.
ఈ శ్లోకం సమయం యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతుంది. ఆధ్యాత్మికత అనేది వృద్ధాప్యంలో చేసేది కాదు, అది బాల్యం నుండే ప్రారంభం కావాలి. ప్రహ్లాదుడు, ధ్రువుడు వంటి వారు బాల్యంలోనే భగవంతుని చేరుకున్నారు. మనిషి తన మేధస్సును మరియు శక్తిని దైవ చింతనలో పెట్టకుండా, క్షణికమైన సుఖాల కోసం వెచ్చించడం వల్ల జన్మ పరంపరలు కొనసాగుతూనే ఉంటాయి. ఇప్పుడే మేల్కొని పరబ్రహ్మను ఆశ్రయించమని ఇది మనకు ప్రేరణనిస్తుంది.

Verse 8
కా తే కాంత కస్తే పుత్రః సంసారో(అ)యమతీవ విచిత్రః। కస్య త్వం కః కుత ఆయాతస్తత్త్వం చింతయ యదిదం భ్రాంతః।
నీ భార్య ఎవరు? నీ కుమారుడు ఎవరు? ఈ సంసారం అనేది అత్యంత విచిత్రమైనది మరియు అంతుచిక్కనిది. నీవు ఎవరివి? నీవు ఎక్కడి నుండి వచ్చావు? అసలు సత్యం ఏమిటి? ఈ భ్రమల నుండి బయటపడి ఆలోచించు అని ఆచార్యులు ప్రశ్నిస్తున్నారు. సంబంధాలన్నీ కర్మ వశాత్తు ఏర్పడినవే తప్ప శాశ్వతం కావు. ఈ ప్రపంచంలో మనం చూసేవన్నీ ఒక కల లాంటివి, మేల్కొన్న తర్వాత అవి ఏవీ ఉండవు.
సంసారో(అ)యమతీవ విచిత్రః అనే వాక్యం ఈ ప్రపంచం యొక్క అనిశ్చిత స్వభావాన్ని తెలుపుతుంది. ఈ రోజు పుత్రుడిగా ఉన్నవాడు రేపు మరెవరో కావచ్చు. మన అసలు మూలం ఏమిటో తెలుసుకోకుండా, తాత్కాలిక బంధాలలో చిక్కుకోవడం భ్రాంతికి కారణం. భ్రాంతః అంటే ఒక రకమైన మానసిక గందరగోళం లేదా మాయ. తత్త్వం చింతయ అంటే పరమ సత్యాన్ని గురించి విచారణ చేయమని అర్థం. నేను శరీరాన్ని కాను, నేను ఆత్మను అని తెలుసుకోవడమే జ్ఞానం.
ఆధ్యాత్మిక సాధనలో ఆత్మవిచారణ (Who am I?) అనేది ప్రధానమైనది. రమణ మహర్షి వంటి మహానుభావులు కూడా ఇదే మార్గాన్ని బోధించారు. మనం ఎక్కడి నుండి వచ్చాము, మరణానంతరం ఎక్కడికి వెళ్తాము అనే ప్రశ్నలకు సమాధానం వెతకాలి. ఈ శ్లోకం లౌకిక బంధాలను విమర్శించడం లేదు, కానీ వాటి అస్థిరతను గుర్తిస్తూనే అనంతమైన పరమాత్మ వైపు దృష్టి సారించమని చెబుతోంది. సత్యం తెలిసినప్పుడు దుఃఖం మాయమవుతుంది.

Verse 9
సత్సంగత్వే నిఃసంగత్వం నిఃసంగత్వే నిర్మోహత్వం। నిర్మోహత్వే నిశ్చలితత్వం నిశ్చలితత్వే జీవన్ముక్తి।
మహాత్ముల సాంగత్యం వల్ల ప్రాపంచిక విషయాలపై ఆసక్తి తగ్గుతుంది (నిఃసంగత్వం). ఆసక్తి తగ్గడం వల్ల మనస్సులోని వ్యామోహం నశిస్తుంది (నిర్మోహత్వం). వ్యామోహం నశిస్తే మనస్సు చలించకుండా నిలకడగా ఉంటుంది (నిశ్చలితత్వం). మనస్సు ఎప్పుడైతే పరమాత్మ నందు స్థిరంగా ఉంటుందో, అప్పుడే మనిషి జీవించి ఉండగానే ముక్తిని (జీవన్ముక్తి) పొందుతాడు. ముక్తిని సాధించడానికి ఇది ఒక క్రమబద్ధమైన మార్గం అని శంకరులు వివరిస్తున్నారు.
సత్సంగం అంటే సత్యంతో లేదా సత్పురుషులతో కలిసి ఉండటం. ఇది ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణంలో మొదటి మెట్టు. మంచి వారితో ఉంటే మన ఆలోచనలు మారతాయి. నిఃసంగత్వం అంటే దేనికీ అంటుకోకుండా ఉండటం, తామర ఆకుపై నీటి బొట్టులా జీవించడం. మోహం అంటే అజ్ఞానం వల్ల కలిగే భ్రాంతి. అది తొలగినప్పుడు మనస్సు సముద్రంలా ప్రశాంతంగా మారుతుంది. నిశ్చలితత్వం అంటే ఏ కష్టసుఖాలకూ చలించని స్థితి.
జీవన్ముక్తి అంటే మరణించాక వచ్చేది కాదు, బ్రతికి ఉండగానే బంధాల నుండి విముక్తి పొందడం. ఈ శ్లోకం ఆధ్యాత్మిక పరిణామాన్ని సూచిస్తుంది. ఒక మెట్టు తర్వాత మరొక మెట్టు ఎక్కుతూ మనిషి తన దైవత్వాన్ని గుర్తించవచ్చు. సత్సంగం అనేది ఒక గొప్ప శక్తి, అది ఒక మనిషిని సంస్కరించి పరమాత్మ వైపు నడిపిస్తుంది. అందుకే సాధువుల సేవ, సద్గ్రంథాల పఠనం ముక్తికి మార్గాలు అని ఆచార్యులు నొక్కి చెబుతున్నారు.

Verse 10
వయసి గతే కః కామవికారః శుష్కే నీరే కః కాసారః। క్షీణే విత్తే కః పరివారో జ్ఞాతే తత్త్వే కః సంసారః।
వయసు గడిచిపోయిన తర్వాత కామవికారాలకు చోటు ఎక్కడ ఉంటుంది? నీరు ఎండిపోయిన తర్వాత అది సరస్సు ఎలా అవుతుంది? ధనం నశించిపోయిన తర్వాత చుట్టూ ఉన్న పరివారం ఏమవుతుంది? అలాగే పరమ సత్యం తెలిసిన తర్వాత ఇక సంసార బంధం ఎక్కడిది? ప్రతి కార్యానికి ఒక కారణం ఉంటుందని, ఆ కారణం లేనప్పుడు కార్యం కూడా ఉండదని శంకరులు ఇక్కడ తర్కంతో వివరిస్తున్నారు. జ్ఞానం ఉదయించినప్పుడు అజ్ఞానం తనంతట తానే నశిస్తుంది.
కాసారః అంటే చెరువు లేదా సరస్సు. నీరు లేని సరస్సును ఎవరూ పట్టించుకోరు. అలాగే జీవితంలో శక్తి ఉంటేనే కోరికలు ఉంటాయి. డబ్బు ఉంటేనే బంధువులు ఉంటారు. కానీ జ్ఞానం ఉంటే ఇవన్నీ లేకపోయినా మనిషి పరిపూర్ణంగా ఉంటాడు. జ్ఞాతే తత్త్వే అంటే ఆత్మజ్ఞానం కలగడం. సూర్యోదయం కాగానే చీకటి ఎలా మాయమవుతుందో, ఆత్మ దర్శనం కాగానే సంసార దుఃఖం అలా అంతమైపోతుంది.
ఈ శ్లోకంలోని లోతైన అర్థం ఏమిటంటే, మనం బాహ్య వస్తువుల మీద ఆధారపడి జీవిస్తున్నాము. అందుకే అవి పోయినప్పుడు బాధపడుతున్నాము. కానీ మన లోపల ఉన్న పరమాత్మను గుర్తించినప్పుడు మనకు దేని అవసరం ఉండదు. సంసారం అంటే ఇక్కడ జనన మరణ చక్రం. జ్ఞానం ద్వారా ఆ చక్రాన్ని ఛేదించవచ్చు. మాయను జయించాలంటే మాయకు మూలమైన అజ్ఞానాన్ని తొలగించుకోవాలి. అప్పుడే శాశ్వతమైన ఆనందం సిద్ధిస్తుంది.

Verse 11
మా కురు ధనజనయౌవనగర్వం హరతి నిమేషాత్ కాలః సర్వం। మాయామయమిదమఖిలం హిత్వా బ్రహ్మపదం త్వం ప్రవిశ విదిత్వా।
ధనం ఉందని, జనం (బలం) ఉన్నారని, యవ్వనం ఉందని ఎప్పుడూ గర్వపడకు. ఎందుకంటే కాలం ఒక్క నిమిషంలో వీటన్నిటినీ హరించి వేస్తుంది. ఈ ప్రపంచం అంతా మాయాజాలమని తెలుసుకో మరియు దానిని విడిచిపెట్టి శాశ్వతమైన బ్రహ్మ పదాన్ని (పరమాత్మ స్థితిని) చేరుకోవడానికి ప్రయత్నించు. కాలం అనేది అన్నిటికంటే బలమైనది. ఈ రోజు మనకు ఉన్నవి రేపు ఉండకపోవచ్చు అని శంకరులు హెచ్చరిస్తున్నారు.
కాలః సర్వం హరతి అంటే కాలం ప్రతిదీ నాశనం చేస్తుంది. నిమేషాత్ అంటే రెప్పపాటు కాలంలో. పెద్ద పెద్ద సామ్రాజ్యాలు కూలిపోయాయి, అందమైన రూపాలు ముడతలు పడ్డాయి. మాయామయమిదమఖిలం అంటే ఈ ప్రపంచం ఒక ఇంద్రజాలం వంటిది. ఇక్కడ కనిపించేవి నిజం అని భ్రమపడటమే అజ్ఞానం. హిత్వా అంటే విడిచిపెట్టడం, అంటే శారీరకంగా కాదు మానసికంగా వీటిపై మమకారాన్ని వదులుకోవడం.
బ్రహ్మపదం ప్రవిశ అంటే పరమాత్మతో ఏకత్వం చెందడం. ఇది జ్ఞానం ద్వారా మాత్రమే సాధ్యం. గర్వం ఉన్న చోట దైవం ఉండదు. అహంకారం తగ్గినప్పుడు మాత్రమే హృదయంలో భక్తి వెలుస్తుంది. ఈ శ్లోకం మనల్ని వినయవంతులుగా ఉండమని మరియు శాశ్వతమైన ఆధ్యాత్మిక లక్ష్యం వైపు ప్రయాణించమని బోధిస్తోంది. అశాశ్వతమైన వాటిని చూసి మురిసిపోవడం తెలివితక్కువతనం అని దీని సారాంశం.

Verse 12
దినయామిన్యౌ సాయం ప్రాతః శిశిరవసంతౌ పునరాయాతః। కాలః క్రీడతి గచ్ఛత్యాయుస్తదపి న ముంచత్యాశావాయుః।
పగలు, రాత్రి, సాయంత్రం, ఉదయం, చలికాలం, వసంతకాలం ఇలా రుతువులు, కాలాలు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తూనే ఉంటాయి. కాలం తన ఆట ఆడుకుంటూనే ఉంది, మన ఆయువు మాత్రం కరిగిపోతూనే ఉంది. అయినా సరే, మనిషిలోని ఆశ అనే గాలి మాత్రం అతడిని వదలడం లేదు. కాలం మారుతున్నా, వయసు మారుతున్నా మనిషి తన కోరికలను మాత్రం వదులుకోలేకపోతున్నాడని శంకరులు ఇక్కడ మానవ నైజాన్ని ఎత్తి చూపుతున్నారు.
కాలః క్రీడతి అంటే కాలం ఒక ఆటగాడిలా మనతో ఆడుకుంటోంది. మనం అనుకుంటాము మనం కాలం గడుపుతున్నామని, కానీ కాలమే మనల్ని గడిపేస్తోంది. ఆశావాయుః అంటే ఆశను గాలితో పోల్చారు. గాలి ఎలాగైతే నిరంతరం వీస్తూ ఉంటుందో, మనిషి మనస్సులో కోరికలు కూడా అలానే నిరంతరం పుడుతూనే ఉంటాయి. ఆశ అనేది ఎప్పటికీ తృప్తి చెందనిది. ఆయువు ముగుస్తున్నా ఇంకా ఏదో కావాలనే తాపత్రయం మనిషిని శాంతినివ్వదు.
ఆధ్యాత్మికంగా ఇది ఒక గొప్ప పాఠం. ప్రకృతి తన పని తాను చేసుకుపోతోంది, కానీ మనం మాత్రం మాయలో చిక్కుకుపోయి ఉన్నాము. పునరాయాతః అంటే కాలచక్రం తిరుగుతూనే ఉంటుంది. మనం ఈ చక్రం నుండి బయటపడాలంటే ఆశను జయించాలి. ఆశలు తగ్గినప్పుడు మనస్సు ప్రశాంతం అవుతుంది. మరణం దగ్గర పడుతున్నా మనం దైవ చింతన చేయకుండా కోరికల వెంటే పరుగెత్తడం మూర్ఖత్వం అని ఈ శ్లోకం హెచ్చరిస్తోంది.

Verse 13
కా తే కాంతాధనగతచింతా వాతుల కిం తవ నాస్తి నియంతా। త్రిజగతి సజ్జనసంగతిరేకా భవతి భవార్ణవతరణే నౌకా।
పిచ్చివాడా, నీ భార్య గురించి, ధనం గురించి ఎందుకు అంతగా చింతిస్తున్నావు? నిన్ను నడిపించే నియంత (భగవంతుడు) ఒకడు లేడా? ఈ మూడు లోకాలలోనూ సత్పురుషుల సాంగత్యం ఒక్కటే ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటించడానికి ఒక పడవలా ఉపయోగపడుతుంది. ఆందోళనలను వదిలిపెట్టి సాధువుల మార్గంలో నడవమని శంకరులు ఇక్కడ బోధిస్తున్నారు. వాతుల అంటే గాలి సోకినవాడు లేదా పిచ్చివాడు అని అర్థం. పరమాత్మను మరచి ప్రాపంచిక విషయాల్లో మునిగిపోయేవారిని శంకరులు ఇలా సంబోధించారు.
నియంతా అంటే నియంత్రించేవాడు, అంటే భగవంతుడు. మన కర్మల ఫలాలను ఇచ్చేవాడు ఆయన ఉన్నప్పుడు మనం అనవసరంగా బాధపడటం వృధా. భవార్ణవ అంటే సంసార సముద్రం. అది చాలా లోతైనది మరియు దాటడం కష్టం. నౌకా అంటే పడవ. సత్సంగం అనే పడవను ఆశ్రయిస్తే ఈ సముద్రాన్ని సులభంగా దాటవచ్చు. ఒంటరిగా ఈ మాయను జయించడం అసాధ్యం, అందుకే గురువుల మరియు భక్తుల తోడ్పాటు అవసరం.
ఈ శ్లోకంలో భగవంతునిపై విశ్వాసం (Faith) మరియు సత్సంగం ప్రాముఖ్యత తెలుపబడ్డాయి. మనం ఎంత ప్రయత్నించినా మన ఆందోళనలు సమస్యలను పరిష్కరించవు. శరణాగతి ద్వారా మాత్రమే మనస్సు కుదుటపడుతుంది. సత్పురుషులు మనకు జ్ఞాన నేత్రాన్ని ప్రసాదిస్తారు. వారి మాటలు మనల్ని మాయ నుండి బయటకు తెస్తాయి. కాబట్టి వృధా చింతలు మాని దైవ చింతనలో కాలం గడపాలని దీని సారాంశం.

Verse 14
జటిలీ ముండీ లుంచితకేశః కాషాయాంబరబహుకృతవేషః। పశ్యన్నపి చ న పశ్యతి మూడో హ్యుదరనిమిత్తం బహుకృతవేషః।
కొందరు జడలు ధరిస్తారు, కొందరు గుండు చేయించుకుంటారు, కొందరు వెంట్రుకలను పీకేసుకుంటారు, మరికొందరు కాషాయ వస్త్రాలు ధరించి రకరకాల వేషాలు వేస్తారు. కానీ ఇవన్నీ కేవలం వారి కడుపు నింపుకోవడానికి చేసే నాటకాలే తప్ప నిజమైన వైరాగ్యం కాదు. సత్యాన్ని కళ్లముందు చూస్తున్నా ఆ మూర్ఖులు గుర్తించలేకపోతున్నారు. బాహ్య వేషధారణ ఆధ్యాత్మికత కాదు, అది కేవలం ఒక వృత్తిగా మారిందని శంకరులు ఇక్కడ కపట సన్యాసులను విమర్శిస్తున్నారు.
ఉదరనిమిత్తం అంటే పొట్ట కూటి కోసం అని అర్థం. ఆధ్యాత్మికత పేరుతో ప్రజలను మోసం చేసేవారిని ఈ శ్లోకం ఎండగడుతోంది. జటిలీ, ముండీ వంటి పదాలు వివిధ రకాల బాహ్య ఆచారాలను సూచిస్తాయి. వేషం మార్చుకున్నంత మాత్రాన మనస్సు మారదు. పశ్యన్నపి న పశ్యతి అంటే సత్యం తెలిసినా కూడా స్వార్థం కోసం తెలియనిట్టు నటిస్తున్నారని అర్థం. ఇది ఆధ్యాత్మిక పతనాన్ని సూచిస్తుంది.
నిజమైన వైరాగ్యం అనేది మనస్సులో ఉండాలి. బయటకు ఎలా ఉన్నా లోపల పవిత్రత మరియు నిష్కామ బుద్ధి ఉండాలి. భగవంతుడిని చేరుకోవడానికి వేషధారణ అవసరం లేదు, నిర్మలమైన హృదయం ఉంటే చాలు. ఈ శ్లోకం మనల్ని కపట గురువుల పట్ల జాగ్రత్తగా ఉండమని మరియు మనలోని నిజాయితీని కాపాడుకోమని హెచ్చరిస్తోంది. కేవలం ప్రదర్శన కోసం చేసే పూజలు, వేషాలు మోక్షాన్ని ఇవ్వవని ఇది స్పష్టం చేస్తోంది.

Verse 15
అంగం గలితం పలితం ముండం దశనవిహీనం జాతం తుండం। వృద్ధో యాతి గృహీత్వా దండం తదపి న ముంచత్యాశాపిండం।
ముసలితనంలో శరీర అవయవాలన్నీ శక్తిని కోల్పోయాయి, తల వెంట్రుకలన్నీ నరసిపోయాయి, నోట్లో పళ్లు ఊడిపోయాయి. ఆ వృద్ధుడు ఒక చేతికర్రను పట్టుకొని వణుకుతూ నడుస్తున్నాడు. అంతటి దీన స్థితిలో ఉన్నా, మరణం దగ్గర పడుతున్నా, అతనిలోని ఆశ అనే ముద్ద మాత్రం అతడిని వదలడం లేదు. శరీరం ముసలిదైనా ఆశ మాత్రం ఎప్పుడూ యవ్వనంగానే ఉంటుందని శంకరులు ఇక్కడ మానవుని ఆశల తీరును వర్ణించారు.
దశనవిహీనం అంటే పళ్లు లేని స్థితి. ఆశాపిండం అంటే ఆశల సమూహం లేదా ఒక బరువు వంటిది. మనిషి ఎంత ముసలివాడైనా ఏదో ఒకటి అనుభవించాలనే కోరిక, తన వారు బాగుండాలనే తాపత్రయం అతడిని ప్రశాంతంగా ఉండనివ్వవు. దండం అంటే కర్ర, అది శరీరానికి ఆసరానిస్తుంది కానీ ఆత్మకు ఇవ్వదు. శరీరం శిథిలమవుతున్నా మనస్సు ఇంకా భౌతిక విషయాల మీదే ఉండటం మాయ యొక్క ప్రభావం.
ఆధ్యాత్మికంగా ఇది ఒక హెచ్చరిక. ముసలితనం రాకముందే మనస్సును దైవం వైపు తిప్పుకోవాలి. ముసలితనంలో ఇంద్రియాలు సహకరించవు, జ్ఞాపకశక్తి తగ్గుతుంది, కాబట్టి సాధన చేయడం కష్టమవుతుంది. ఆశల నుండి విముక్తి పొందడమే నిజమైన విశ్రాంతి. ఈ శ్లోకం మనల్ని కోరికలను అదుపులో ఉంచుకోమని మరియు అంతిమ యాత్రకు సిద్ధం కావాలని బోధిస్తోంది. ఆశలు ఉన్నంత కాలం మనిషికి పునర్జన్మ తప్పదు.

Verse 16
అగ్రే వహ్నిః పృష్టే భానూ రాత్రౌ చుబుకసమర్పితజానుః। కరతలభిక్షస్తరుతలవాసస్తదపి న ముంచత్యాశాపాశః।
ముందు నిప్పు సెగ, వెనుక సూర్యుడి వేడి, రాత్రిపూట చలికి తట్టుకోలేక మోకాళ్లను గడ్డానికి ఆనించి ముడుచుకొని పడుకుంటాడు. చేతిలోనే భిక్ష అడుక్కుని తింటాడు, చెట్టు కింద నివసిస్తాడు. ఇన్ని కష్టాలు పడుతున్నా, ఇంతటి దారిద్ర్యంలో ఉన్నా, ఆశ అనే తాడు మాత్రం అతడిని వదలడం లేదు. అంటే వైరాగ్యం అనేది కేవలం వస్తువులను వదిలివేయడం వల్ల రాదు, అది మనస్సులో కలగాలని శంకరులు వివరిస్తున్నారు.
ఆశాపాశః అంటే ఆశ అనే ఉచ్చు లేదా తాడు. మనిషి దగ్గర ఏమీ లేకపోయినా ఇంకా ఏదో కావాలనే కోరిక అతడిని బంధించి ఉంచుతుంది. భౌతిక సౌకర్యాలు లేని వారు కూడా ఆశకు బానిసలే. కరతలభిక్ష అంటే పాత్ర కూడా లేకుండా చేతులతోనే ఆహారాన్ని స్వీకరించడం. ఇది ఒక రకమైన తపస్సు వలె కనిపించినా, మనస్సులో ఆశ ఉంటే అది వ్యర్థమే అవుతుంది.
ఈ శ్లోకం అంతరంగ శుద్ధి ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతుంది. బయటకు పేదరికాన్ని ప్రదర్శించడం వల్ల మోక్షం రాదు. ఉన్నదానితో తృప్తి చెందడం మరియు దైవచింతన కలిగి ఉండటమే ముఖ్యం. ఆశలు మనిషిని బానిసగా మారుస్తాయి. త్యాగం అంటే బాహ్య వస్తువుల త్యాగం మాత్రమే కాదు, అరిషడ్వర్గాల త్యాగం అని దీని అర్థం. కోరికలు లేనివాడే నిజమైన స్వేచ్ఛాజీవి మరియు సుఖవంతుడు.

Verse 17
కురుతే గంగాసాగరగమనం వ్రతపరిపాలనమతవా దానం। జ్ఞానవిహీనః సర్వమతేన ముక్తిం న భజతి జన్మశతేన।
గంగానదిలో లేదా సముద్రంలో పవిత్ర స్నానాలు చేసినా, కఠినమైన వ్రతాలను ఆచరించినా, లేదా ఎంతగానో దానాలు చేసినా సరే, ఆత్మజ్ఞానం లేనివాడు ఎన్ని వందల జన్మలు ఎత్తినా ముక్తిని పొందలేడు. ఇది అన్ని శాస్త్రాల మరియు మతాల యొక్క ఏకాభిప్రాయం అని శంకరులు స్పష్టం చేస్తున్నారు. బాహ్యమైన కర్మలు మనస్సును శుద్ధి చేస్తాయి కానీ, జ్ఞానం లేకుండా అజ్ఞాన మాయను తొలగించలేవని ఇక్కడ తెలుపబడింది.
జ్ఞానవిహీనః అంటే తన అసలు స్వరూపాన్ని తెలుసుకోనివాడు. కర్మలు కేవలం సాధనాలు మాత్రమే, గమ్యం కాదు. ఒక వ్యక్తి ఎన్ని పుణ్యకార్యాలు చేసినా, తాను ఈ శరీరం అని నమ్మినంత కాలం అతనికి ముక్తి కలగదు. ముక్తిం న భజతి అంటే మోక్షాన్ని పొందలేడు అని అర్థం. జన్మశతేన అంటే వందల జన్మలకైనా సరే జ్ఞానం అనేది తప్పనిసరి.
ఆధ్యాత్మికంగా చూస్తే, చీకటిని పోగొట్టడానికి కాంతి ఎలా అవసరమో, అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టడానికి జ్ఞానం అలా అవసరం. పుణ్యకార్యాలు స్వర్గాన్ని ఇస్తాయి కానీ జనన మరణాల నుండి విడుదల చేయలేవు. నేను పరమాత్మ స్వరూపుడను అనే నిశ్చయ జ్ఞానమే జీవుడిని బంధ విముక్తుడిని చేస్తుంది. ఈ శ్లోకం మనల్ని కేవలం కర్మకాండలకే పరిమితం కాకుండా, ఆత్మ విచారణ వైపు దృష్టి సారించమని ప్రేరేపిస్తోంది.

Verse 18
సురమందిరతరుమూలనివాసః శయ్యా భూతలమజినం వాసః। సర్వపరిగ్రహభోగత్యాగః కస్య సుఖం న కరోతి విరాగః।
దేవాలయాల్లో లేదా చెట్ల కింద నివసించడం, నేలనే పడకగా చేసుకోవడం, జింక చర్మాన్ని వస్త్రంగా ధరించడం అంటే తనకున్న సమస్త ఆస్తులను మరియు సుఖాలను వదులుకోవడం వల్ల కలిగే వైరాగ్యం ఎవరికి సుఖాన్ని ఇవ్వదు? వైరాగ్యం వల్ల కలిగే ఆనందం వర్ణనాతీతం అని శంకరులు ఇక్కడ చెబుతున్నారు. దేనిపైనా మమకారం లేని వ్యక్తికి భయం ఉండదు, ఆందోళన ఉండదు, అతను ఎల్లప్పుడూ పరమానందంలో ఉంటాడు.
సర్వపరిగ్రహ అంటే అన్నీ సేకరించి పెట్టుకోవడం. దానిని వదిలివేయడమే త్యాగం. విరాగః అంటే రాగద్వేషాలకు అతీతమైన స్థితి. అజినం అంటే చర్మం, పూర్వం మునులు దీనిని ధరించేవారు. ఒక వ్యక్తి తన అవసరాలను ఎంతగా తగ్గించుకుంటాడో అంతగా అతను స్వతంత్రుడవుతాడు. లోకంలోని సుఖాలన్నీ దుఃఖమిశ్రితాలు, కానీ వైరాగ్యం వల్ల కలిగే సుఖం పవిత్రమైనది మరియు శాశ్వతమైనది.
ఈ శ్లోకంలోని సందేశం పరిమితి మరియు త్యాగం. మనకు వస్తువులు ఎంత ఎక్కువగా ఉంటే వాటిని కాపాడుకోవాలనే చింత అంత ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఏమీ లేనివాడికి పోయేది ఏమీ లేదు. అందుకే యోగులు ఏకాంతంగా, నిరాడంబరంగా జీవిస్తారు. ఈ వైరాగ్యం అనేది ఒక అద్భుతమైన మానసిక స్థితి, ఇది మనిషిని దైవానికి దగ్గర చేస్తుంది. అశాశ్వత సుఖాల కంటే ఆత్మ సుఖం మిన్న అని ఇది బోధిస్తోంది.

Verse 19
యోగరతో వా భోగరతో వా సంగరతో వా సంగవిహీనః। యస్య బ్రహ్మణి రమతే చిత్తం నందతి నందతి నందత్యేవ।
ఒక వ్యక్తి యోగ సాధనలో ఉండవచ్చు లేదా భౌతిక సుఖాల్లో ఉండవచ్చు; ఇతరులతో కలిసి ఉండవచ్చు లేదా ఒంటరిగా ఉండవచ్చు. కానీ ఎవరి మనస్సు అయితే ఎల్లప్పుడూ పరబ్రహ్మము నందు లీనమై ఉంటుందో, అతడు మాత్రమే నిజమైన ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు. అతడు ఎల్లప్పుడూ సంతోషంగానే ఉంటాడు. బాహ్యమైన జీవనశైలి ఎలా ఉన్నా, అంతరంగంలో దైవచింతన ఉండటమే ముఖ్యం అని శంకరులు ఇక్కడ సూచిస్తున్నారు.
నందతి నందతి నందత్యేవ అంటే అతను ఖచ్చితంగా ఆనందంలోనే ఉంటాడని అర్థం. ఇక్కడ నొక్కి చెప్పడం ద్వారా ఆ ఆనందం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరించారు. బ్రహ్మణి రమతే అంటే బ్రహ్మజ్ఞానంలో ఓలలాడటం. జనక మహారాజు వంటి వారు రాజభోగాల్లో ఉన్నా మానసిక వైరాగ్యంతో ఉండేవారు. అలాగే సుఖదేవుడు వంటి వారు ఏమీ లేకపోయినా ఆనందంగా ఉండేవారు. అంటే ఆనందం అనేది మనస్సు స్థితి మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.
ఆధ్యాత్మికంగా ఇది ఒక విప్లవాత్మకమైన ఆలోచన. దేవుని చేరుకోవడానికి బాహ్య ప్రపంచాన్ని వదిలి వెళ్లాల్సిన అవసరం లేదు, మనస్సును దైవానికి అంకితం చేస్తే చాలు. ఎక్కడ ఉన్నా, ఏ పని చేస్తున్నా మనస్సు పరమాత్మను స్మరిస్తుంటే ఆ వ్యక్తే ధన్యుడు. లౌకిక విషయాల్లో ఉంటూనే అలౌకిక ఆనందాన్ని పొందవచ్చని ఈ శ్లోకం మనకు భరోసా ఇస్తోంది. ఆత్మారాముడైన వాడు ఎప్పుడూ స్వతంత్రుడే.

Verse 20
భగవద్గీతా కించిదధీతా గంగాజలలవకణికా పీతా। సకృదపి యేన మురారిసమర్చా క్రియతే తస్య యమేన న చర్చా।
భగవద్గీతను కొంచెం చదివినా, గంగా జలాన్ని ఒక్క చుక్క తాగినా, లేదా మురారిని (కృష్ణుడిని) ఒక్కసారైనా భక్తితో పూజించినా సరే, అతనికి యమధర్మరాజుతో చర్చ ఉండదు. అంటే అతనికి మరణ భయం ఉండదు మరియు అతను నరకానికి వెళ్ళడు అని అర్థం. భక్తి మార్గం యొక్క సులభతను మరియు శక్తిని శంకరులు ఇక్కడ వివరిస్తున్నారు. ఈ మూడు కార్యాలు జీవుడిని పవిత్రం చేసి మోక్ష మార్గం వైపు నడిపిస్తాయి.
మురారి అంటే ముర అనే రాక్షసుడిని సంహరించినవాడు. మనలోని అజ్ఞానమనే రాక్షసుడిని హరించేవాడు ఆయన. సకృదపి అంటే ఒక్కసారైనా సరే. అంటే మనఃపూర్వకంగా చేసే చిన్న సేవ కూడా గొప్ప ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. యమేన న చర్చా అంటే యముడితో వాదనలు లేదా శిక్షలు ఉండవు. అతను భగవంతుని కృపకు పాత్రుడవుతాడు. గీత జ్ఞానానికి ప్రతీక, గంగ పవిత్రతకు ప్రతీక, పూజ భక్తికి ప్రతీక.
ఈ శ్లోకంలోని సందేశం శరణాగతి. భగవంతుని నామం లేదా ఆయనకు సంబంధించిన ఏ చిన్న వస్తువైనా మనల్ని ఉద్ధరిస్తుంది. గీతా పారాయణం మనకు జీవన మార్గాన్ని చూపిస్తుంది. గంగా స్నానం మన పాపాలను కడిగివేస్తుంది. హరి పూజ మన హృదయాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది. మరణం అనేది భయంకరమైనది కాదని, అది దైవ సన్నిధికి చేర్చే ఒక మార్గమని భక్తుడికి తెలుస్తుంది. కాబట్టి ఈ పుణ్య కార్యాలను ఆచరించమని ఆచార్యులు కోరుతున్నారు.

Verse 21
పునరపి జననం పునరపి మరణం పునరపి జననీజఠరే శయనం। ఇహ సంసారే బహుదుస్తారే కృపయా(అ)పారే పాహి మురారీ।
మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టడం, మళ్ళీ మళ్ళీ మరణించడం, మళ్ళీ మళ్ళీ తల్లి గర్భంలో పరుండటం. ఈ జనన మరణ చక్రం ఎప్పటికీ అంతం కాకుండా సాగుతూనే ఉంది. ఈ సంసార సాగరం దాటడానికి చాలా కష్టమైనది మరియు హద్దులు లేనిది. ఓ మురారీ! నీ అపారమైన కరుణతో నన్ను రక్షించి, ఈ బంధం నుండి విముక్తుడిని చేయి అని భక్తుడు ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఇది సంసారంలోని దుఃఖాన్ని మరియు భగవంతుని రక్షణ కోసం చేసే ఆర్తనాదం.
జననీజఠరే శయనం అంటే తల్లి గర్భంలో ఉండటం. పుట్టుక అనేది ఒక పెద్ద కష్టం, మరణం అంతకంటే పెద్ద కష్టం. ఈ చక్రంలో చిక్కుకున్న జీవుడు విలవిలలాడుతుంటాడు. బహుదుస్తారే అంటే దాటడం చాలా కష్టం. మనిషి తనంతట తాను ఈ మాయను దాటలేడు, అందుకే భగవంతుని సహాయం (Grace) అవసరం. పాహి అంటే రక్షించు అని అర్థం. మురారి అనే సంబోధన రక్షణ కోసం చేసే విన్నపం.
ఆధ్యాత్మికంగా ఇది వైరాగ్యానికి మరియు భక్తికి పరాకాష్ట. ఈ ప్రపంచంలో ఎక్కడా శాశ్వతమైన సుఖం లేదని గ్రహించిన వాడు మాత్రమే ఇలా ప్రార్థించగలడు. మన కర్మల వల్ల మనం మళ్ళీ మళ్ళీ జన్మిస్తూనే ఉంటాము. ఈ చక్రాన్ని ఛేదించాలంటే జ్ఞానం మరియు భగవంతుని కృప రెండు కావాలి. శరణాగతి ద్వారా మాత్రమే ఈ అనంతమైన దుఃఖం నుండి బయటపడవచ్చు అని ఈ శ్లోకం మనకు నేర్పిస్తోంది.

Verse 22
రథ్యాకర్పటవిరచితకంథః పుణ్యాపుణ్యవివర్జితపంథః। యోగీ యోగనియోజితచిత్తో రమతే బాలోన్మత్తవదేవ।
వీధిలో పడి ఉన్న గుడ్డ ముక్కలను కలిపి కుట్టిన దుస్తులను ధరించేవాడు, పాప పుణ్యాలనే ద్వంద్వాలకు అతీతమైన మార్గంలో నడిచేవాడు, తన మనస్సును ఎల్లప్పుడూ పరమాత్మ యోగంలో లగ్నం చేసినవాడు ఒక చిన్న పిల్లవాడిలాగా లేదా పిచ్చివాడిలాగా పరమానందంలో విహరిస్తాడు. ఒక యథార్థ యోగి యొక్క బాహ్య స్థితి మరియు అంతరంగ స్థితిని శంకరులు ఇక్కడ వర్ణించారు. లోకంతో అతనికి సంబంధం ఉండదు, అతను తన ఆత్మలోనే రమిస్తాడు.
రథ్యాకర్పట అంటే చిరిగిన పాత బట్టలు. అతనికి తన శరీరంపై కూడా స్పృహ ఉండదు. బాలోన్మత్తవత్ అంటే శిశువు వలె నిర్మలంగా ఉండటం. పిల్లలకు కపటత్వం ఉండదు, గర్వం ఉండదు. అలాగే ఉన్మత్త అంటే పిచ్చివాడు, అతనికి లోక నియమాలు పట్టవు. యోగి కూడా ఈ లోకపు గౌరవ మర్యాదలను పట్టించుకోడు. పుణ్యాపుణ్యవివర్జిత అంటే కర్మ ఫలాలకు అంటకుండా ఉండటం.
ఈ శ్లోకంలోని లోతైన అర్థం ఆత్మానందం. ఒక వ్యక్తి దైవత్వాన్ని పొందినప్పుడు అతనికి భౌతిక అవసరాలు చిన్నవిగా కనిపిస్తాయి. అతను పిచ్చివాడిలా అనిపించవచ్చు కానీ నిజానికి అతను మాత్రమే మేల్కొన్నవాడు. లోకమంతా నిద్రపోతుంటే యోగి మాత్రమే పరమాత్మ వెలుగులో ఉంటాడు. అహంకారాన్ని పూర్తిగా చంపుకున్నప్పుడే ఈ స్థితి సాధ్యమవుతుంది. ఇది ఒక ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితిని సూచిస్తుంది.

Verse 23
కస్త్వం కో(అ)హం కుత ఆయాతః కా మే జననీ కో మే తాతః। ఇతి పరిభావయ సర్వమసారం విశ్వం త్యక్త్వా స్వప్నవిచారం।
నీవు ఎవరివి? నేను ఎవరిని? నేను ఎక్కడి నుండి వచ్చాను? నా తల్లి ఎవరు? నా తండ్రి ఎవరు? ఇలా ప్రతి విషయాన్ని లోతుగా విచారణ చేయి. ఈ ప్రపంచం అంతా ఒక కల లాంటిదని, ఇందులో ఏమీ సారం లేదని తెలుసుకో. ఈ భ్రమలను విడిచిపెట్టి సత్యాన్ని వెతకమని శంకరులు ఇక్కడ ఆత్మ విచారణను ప్రేరేపిస్తున్నారు. మనం నిజమని నమ్ముతున్న బంధాలు మరియు రూపాలు అన్నీ కాలక్రమేణా మారిపోతాయి లేదా నశిస్తాయి.
స్వప్నవిచారం అంటే ఈ ప్రపంచాన్ని ఒక కలగా భావించడం. కలలో మనం రాజుగా ఉండవచ్చు లేదా పేదవాడిగా ఉండవచ్చు, కానీ మేల్కొన్న తర్వాత అవన్నీ మాయమైపోతాయి. అలాగే జ్ఞానోదయం కలిగినప్పుడు ఈ ప్రపంచం అంతా ఒక మాయగా కనిపిస్తుంది. సర్వమసారం అంటే ఈ ప్రపంచంలో శాశ్వతమైన విలువ కలిగినది ఏదీ లేదు. సారం లేని దాన్ని పట్టుకొని వేలాడటం వృధా అని ఆచార్యులు హెచ్చరిస్తున్నారు.
ఆధ్యాత్మిక సాధనలో "నేను ఎవరు?" (Atma Vichara) అనే ప్రశ్న అతి ముఖ్యమైనది. మన శరీరం మారుతుంది, మనస్సూ మారుతుంది, కానీ మారకుండా ఉండేది ఆత్మ మాత్రమే. ఆ ఆత్మను తెలుసుకోవడమే జీవిత పరమార్థం. తల్లి, తండ్రి, బంధువులు అనేవి ఈ శరీరానికి సంబంధించినవే తప్ప ఆత్మకు కాదు. ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినప్పుడు బంధనాల నుండి విడుదల లభిస్తుంది. మనల్ని మనం తెలుసుకోవడమే అసలైన జ్ఞానం అని ఈ శ్లోకం సారాంశం.

Verse 24
త్వయి మయి చాన్యత్రైకో విష్ణుర్వ్యర్థం కుప్యసి మయ్యసహిష్ణుః। సర్వస్మిన్నపి పశ్యాత్మానం సర్వత్రోత్సృజ భేదాజ్ఞానం।
నీలోనూ, నాలోనూ మరియు ప్రతి వస్తువులోనూ ఉన్నది ఆ ఒక్క విష్ణువు (పరమాత్మ) మాత్రమే. అలాంటప్పుడు ఓర్పు లేకుండా నా మీద ఎందుకు వ్యర్థంగా కోప్పడుతున్నావు? ప్రతి జీవిలోనూ నీ ఆత్మనే దర్శించు. అన్ని చోట్లా ఉన్న భేద భావాన్ని (అందరూ వేరు వేరు అనే అజ్ఞానాన్ని) వదిలిపెట్టు అని శంకరులు అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని ఇక్కడ బోధిస్తున్నారు. అందరిలోనూ దైవాన్ని చూసేవాడికి ఎవరి మీద కోపం రాదు.
విష్ణుః అంటే అంతటా వ్యాపించి ఉన్నవాడు. ఆ పరమాత్మ లేని చోటు లేదు. భేదాజ్ఞానం అంటే వేర్వేరుగా చూడటం. ఇది అజ్ఞానం వల్ల కలుగుతుంది. సముద్రంలో అనేక అలలు ఉన్నా అవన్నీ నీరే అయినట్లు, అనేక రూపాలు ఉన్నా అవన్నీ పరమాత్మ స్వరూపాలే. పశ్యాత్మానం అంటే నీ ఆత్మనే ఇతరుల్లో చూడటం. ఇతరులకు చేసే మేలు నీకు చేసుకున్నట్లే, ఇతరులను ద్వేషించడం నిన్ను నువ్వు ద్వేషించుకున్నట్లే.
ఈ శ్లోకం సామరస్యం మరియు ప్రేమను బోధిస్తుంది. కోపం, అసూయ వంటివి అజ్ఞానం నుండి పుడతాయి. ఏకత్వ దర్శనం (Oneness) కలిగినప్పుడు ద్వేషం నశిస్తుంది. ఆధ్యాత్మికంగా ఎదిగిన వ్యక్తికి శత్రువులు ఉండరు. అందరిలోనూ భగవంతుడిని చూడటం అనేది అత్యున్నతమైన సాధన. ఈ విజ్ఞానం మనల్ని మనశ్శాంతి వైపు నడిపిస్తుంది మరియు లోకమంతా ఒకటే అనే భావనను కలిగిస్తుంది.

Verse 25
శత్రౌ మిత్రే పుత్రే బంధౌ మా కురు యత్నం విగ్రహసంధౌ। భవ సమచిత్తః సర్వత్ర త్వం వాంఛస్యచిరాద్యది విష్ణుత్వం।
శత్రువు పట్ల, మిత్రుడి పట్ల, పుత్రుడి పట్ల లేదా బంధువుల పట్ల యుద్ధం (విరోధం) లేదా సంధి (అతి ప్రేమ) చేయడానికి ప్రయత్నించకు. నీవు త్వరగా విష్ణు స్థితిని (ముక్తిని) పొందాలని కోరుకుంటే, అన్ని సమయాల్లోనూ, అందరి పట్లా సమత్వ భావాన్ని (సమచిత్తం) కలిగి ఉండు. రాగద్వేషాలకు లోనుకావద్దని శంకరులు ఇక్కడ సూచిస్తున్నారు. మనశ్శాంతికి మరియు ఆధ్యాత్మిక ఎదుగుదలకు సమదృష్టి అత్యంత అవసరం.
విగ్రహసంధౌ అంటే గొడవ పడటం లేదా రాజీ పడటం. మనం ఇతరుల ప్రవర్తనను బట్టి స్పందిస్తూ ఉంటాము, అది మనశ్శాంతిని పాడు చేస్తుంది. సమచిత్తః అంటే సుఖదుఃఖాల్లో, జయాపజయాల్లో సమానంగా ఉండటం. విష్ణుత్వం అంటే భగవత్ స్థితి లేదా మోక్షం. ఆ స్థితికి చేరాలంటే మనస్సు నిర్మలంగా, అలజడి లేకుండా ఉండాలి. ఇతరుల దోషాలను వెతకడం లేదా వారిపై అతిగా ఆధారపడటం బంధనానికి దారితీస్తుంది.
ఆధ్యాత్మికంగా ఇది ఒక గొప్ప క్రమశిక్షణ. ఈ ప్రపంచం ఒక నాటక రంగం అని గ్రహించి, అందులో మన పాత్రను మనం పోషించాలి తప్ప దేనికీ అతిగా స్పందించకూడదు. ఎవరి కర్మకు అనుగుణంగా వారు ప్రవర్తిస్తారు. మనం మన చిత్తాన్ని స్థిరంగా ఉంచుకోవడమే అసలైన సాధన. అందరినీ సమానంగా గౌరవించడం, ఎవరినీ ద్వేషించకపోవడం వల్ల మనం దైవానికి దగ్గరవుతాము. సమత్వమే యోగం అని గీతలో చెప్పినట్లుగా ఇక్కడ శంకరులు బోధిస్తున్నారు.

Verse 26
కామం క్రోధం లోభం మోహం త్యక్త్వాత్మానం భావయ కో(అ)హం। ఆత్మజ్ఞానవిహీనా మూఢాస్తే పచ్యంతే నరకనిగూఢాః।
కామము, క్రోధము, లోభము మరియు మోహము అనే అరిషడ్వర్గాలను వదిలిపెట్టి "నేను ఎవరిని?" అని ఆత్మ విచారణ చేయి. ఆత్మజ్ఞానం లేని మూర్ఖులు నరకంలో (దుఃఖంలో) పడి నిరంతరం హింసించబడతారు. లోపల ఉన్న శత్రువులను జయించకుండా పరమాత్మను తెలుసుకోవడం అసాధ్యం. అరిషడ్వర్గాలు మన బుద్ధిని కప్పివేస్తాయి, కాబట్టి వాటిని తొలగించుకోవడం మొదటి మెట్టు అని శంకరులు చెబుతున్నారు.
పచ్యంతే అంటే వేయించబడటం లేదా ఉడికించబడటం, అంటే తీవ్రమైన బాధను అనుభవించడం. నరకము అంటే కేవలం ఒక లోకం కాదు, అజ్ఞానంలో ఉండటమే ఒక పెద్ద నరకం. ఆత్మజ్ఞానం లేని వాడు ప్రతి చిన్న విషయానికీ బాధపడుతుంటాడు. త్యక్త్వా అంటే విడిచిపెట్టడం. మనలోని నెగిటివ్ ఎమోషన్స్ ని వదులుకున్నప్పుడే మనస్సు ప్రశాంతంగా ఆత్మను దర్శించగలదు. కో(అ)హం అనే ప్రశ్న మనల్ని సత్యం వైపు నడిపిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం వ్యక్తిత్వ వికాసానికి మరియు ఆధ్యాత్మికతకు వారధి వంటిది. క్రోధము మన విచక్షణను నశింపజేస్తుంది, లోభము మనల్ని స్వార్థపరులుగా మారుస్తుంది. వీటిని తొలగించుకోవడం వల్ల మనిషి మహోన్నతుడు అవుతాడు. ఆత్మజ్ఞానం పొందిన వాడు నరక భయం నుండి మరియు లోక దుఃఖం నుండి విముక్తుడవుతాడు. మనల్ని మనం సంస్కరించుకోవడమే భగవంతుడికి ఇచ్చే నిజమైన కానుక అని దీని సారాంశం.

Verse 27
గేయం గీతానామసహస్రం ధ్యేయం శ్రీపతిరూపమజస్రం। నేయం సజ్జనసంగే చిత్తం దేయం దీనజనాయ చ విత్తం।
భగవద్గీతను మరియు విష్ణు సహస్రనామాలను నిరంతరం పఠించు. లక్ష్మీపతి అయిన పరమాత్మ రూపాన్ని ఎల్లప్పుడూ ధ్యానించు. నీ మనస్సును సత్పురుషుల సాంగత్యంలో ఉంచు. నీ దగ్గర ఉన్న ధనాన్ని పేదలకు మరియు అవసరంలో ఉన్నవారికి దానంగా ఇవ్వు. మనిషి తన రోజువారీ జీవితంలో చేయవలసిన నాలుగు పవిత్ర కార్యాలను శంకరులు ఇక్కడ వివరిస్తున్నారు. జ్ఞానము, ధ్యానము, సత్సంగము మరియు సేవ అనేవి మోక్షానికి మార్గాలు.
శ్రీపతిరూపం అంటే విష్ణువు యొక్క మంగళకరమైన రూపం. అజస్రం అంటే ఎల్లప్పుడూ లేదా ఎడతెరిపి లేకుండా. గేయం అంటే గానం చేయడం, ధ్యేయం అంటే ధ్యానం చేయడం. కేవలం పూజలకే పరిమితం కాకుండా సామాజిక బాధ్యతగా దాన ధర్మాలు (సేవ) కూడా చేయాలని శంకరులు సూచిస్తున్నారు. దీనజనాయ విత్తం అంటే అట్టడుగున ఉన్న వారికి సహాయం చేయడం. దీనివల్ల మనలోని అహంకారం తొలగిపోయి కరుణ పెరుగుతుంది.
ఆధ్యాత్మికంగా ఇది ఒక సమతుల్య జీవన విధానం. గీతా పఠనం మనకు వివేకాన్ని ఇస్తుంది. ధ్యానం మనశ్శాంతిని ఇస్తుంది. సత్సంగం మనల్ని తప్పుడు మార్గాల నుండి రక్షిస్తుంది. దానం మనల్ని త్యాగమూర్తులుగా మారుస్తుంది. ఈ నాలుగు అలవాట్లు కలిగి ఉన్న వ్యక్తికి సంసార దుఃఖం అంటదు. కేవలం సొంత ముక్తి కోసమే కాకుండా లోక కళ్యాణం కోసం కూడా పాటుపడాలని ఈ శ్లోకం బోధిస్తోంది.

Verse 28
సుఖతః క్రియతే రామాభోగః పశ్చాద్ధంత శరీరే రోగః। యద్యపి లోకే మరణం శరణం తదపి న ముంచతి పాపాచరణం।
శారీరక సుఖాల కోసం, భోగాల కోసం మనిషి తాపత్రయపడతాడు, కానీ చివరకు ఆ శరీరమే రోగాల పాలవుతుంది. ఈ లోకంలో ప్రతి ఒక్కరికీ మరణమే శరణ్యం (చివరి గమ్యం) అని తెలిసినా కూడా, మనిషి తన పాపపు పనులను మాత్రం వదులుకోవడం లేదు. క్షణికమైన సుఖాల కోసం జీవితాంతం పాపాలు చేస్తూ, చివరకు అనారోగ్యంతో దుఃఖించే మానవ బలహీనతను శంకరులు ఇక్కడ ఎత్తి చూపారు.
రామాభోగః అంటే ఇంద్రియ సుఖాలు లేదా విలాసాలు. సుఖతః అంటే మొదట్లో సుఖంగా అనిపించినా, తర్వాత అది రోగానికి దారితీస్తుంది. మరణం శరణం అంటే మరణం తప్పదు అని అర్థం. అయినా సరే మనిషి ఇంకా ఆశలతో, ద్వేషాలతో పాపాలు చేస్తూనే ఉంటాడు. పాపాచరణం అంటే ధర్మానికి విరుద్ధమైన పనులు. ఇవన్నీ మనల్ని మరింత బంధనాల్లోకి నెడతాయి.
ఈ శ్లోకంలోని హెచ్చరిక ఏమిటంటే, శరీరం ఉన్నప్పుడే పుణ్యం చేసుకోవాలి. ఇంద్రియ సుఖాల కోసం సమయాన్ని వృధా చేస్తే చివరకు పశ్చాత్తాపం తప్పదు. మరణం ఎప్పుడైనా రావచ్చు కాబట్టి, పాపపు ఆలోచనలను వదిలి దైవ చింతనలో ఉండాలి. రోగం రాకముందే ఆరోగ్యాన్ని, మరణం రాకముందే ఆత్మను కాపాడుకోవాలి. వివేకవంతుడు భవిష్యత్తును దృష్టిలో ఉంచుకొని ధర్మబద్ధంగా జీవిస్తాడు.

Verse 29
అర్థమనర్థం భావయ నిత్యం నాస్తి తతః సుఖలేశః సత్యం। పుత్రాదపి ధనభాజాం భీతిః సర్వత్రైషా విహితా రీతిః।
ధనం అనేది అనర్థాలకు మూలమని ఎల్లప్పుడూ భావించు. ధనం వల్ల నిజమైన సుఖం లవలేశం (కొంచెం కూడా) ఉండదు అనేది పరమ సత్యం. ధనవంతులకు తమ సొంత కొడుకుల నుండి కూడా భయం కలుగుతుంది. ఇది అన్ని చోట్లా కనిపిస్తున్న లోక రీతి అని శంకరులు ధనం పట్ల ఉన్న వ్యామోహాన్ని హెచ్చరిస్తున్నారు. ధనం అవసరమే కానీ, అది మనశ్శాంతిని హరిస్తుందని ఇక్కడ తెలుపబడింది.
అర్థమనర్థం అంటే డబ్బు ఆపదలకు కారణం అని అర్థం. సుఖలేశం అంటే కనీస ఆనందం కూడా ఉండదు. ధనం ఉన్న చోట ఈర్ష్య, దొంగతనం, హత్యలు వంటి దురాచారాలు పెరుగుతాయి. ధనభాజాం అంటే ధనం ఉన్నవారు. వారికి నిద్ర ఉండదు, ఎప్పుడూ తన సంపదను ఎవరైనా దోచుకుంటారేమో అనే భయం వెంటాడుతుంది. పుత్రాదపి భీతిః అంటే ఆస్తి కోసం కొడుకే తండ్రిని హాని చేస్తాడేమో అనే అపనమ్మకం కలగడం.
ఆధ్యాత్మికంగా ఇది వైరాగ్యానికి ఒక పునాది. ధనాన్ని ఒక సాధనంగా చూడాలి కానీ జీవితంగా చూడకూడదు. మనం దేనినైతే మనది అని భ్రమపడతామో, అదే మనకు భయాన్ని ఇస్తుంది. త్యాగంలో ఉన్న ఆనందం సేకరించడంలో లేదు. నిజమైన సంపద భగవంతుని నామమే. ఈ శ్లోకం మనల్ని ధనం పట్ల ఉన్న మోహాన్ని తగ్గించుకొని నిర్భయంగా జీవించమని బోధిస్తోంది.

Verse 30
ప్రాణాయామం ప్రత్యాహారం నిత్యానిత్యవివేకవిచారం। జాప్యసమేతసమాధివిధానం కుర్వవధానం మహదవధానం।
ప్రాణాయామం (శ్వాస మీద నియంత్రణ), ప్రత్యాహారం (ఇంద్రియాలను వెనక్కి తిప్పడం), ఏది శాశ్వతమో ఏది అశాశ్వతమో అని విచారణ చేయడం మరియు మంత్ర జపంతో కూడిన సమాధి స్థితిని పొందడం కోసం అత్యంత శ్రద్ధతో ప్రయత్నం చేయి. ఆధ్యాత్మిక సాధనలో ఏమాత్రం నిర్లక్ష్యం వహించకూడదు అని శంకరులు ఇక్కడ యోగ మార్గాలను వివరిస్తున్నారు. సాధనలో ఏకాగ్రత మరియు నిరంతర కృషి ఉండాలి.
మహదవధానం అంటే మిక్కిలి శ్రద్ధ లేదా అత్యంత జాగ్రత్త. ప్రాణాయామం మనస్సును స్థిరం చేస్తుంది. ప్రత్యాహారం అంటే బయట ఉన్న ఇంద్రియాలను లోపలికి మళ్లించడం. నిత్యానిత్యవివేకవిచారం అంటే ఆత్మ మాత్రమే నిత్యం, ప్రపంచం అనిత్యం అని తెలుసుకోవడం. జాప్యసమేత అంటే జపంతో కూడినది. సమాధి అంటే పరమాత్మలో లీనమవ్వడం. ఇవన్నీ ఒక క్రమపద్ధతిలో చేయవలసిన సాధనలు.
ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణంలో క్రమశిక్షణ చాలా ముఖ్యం. మనస్సు ఒక కోతి లాంటిది, దానిని అదుపు చేయడానికి ఈ యోగ ప్రక్రియలు అవసరం. లోపలి శాంతిని కనుగొనడానికి ఇవి మార్గాలు. మనం రోజువారీ పనుల్లో ఎంత శ్రద్ధ చూపిస్తామో, ఆధ్యాత్మిక సాధనలో అంతకంటే ఎక్కువ శ్రద్ధ చూపాలని ఆచార్యులు కోరుతున్నారు. ఈ సాధనల ద్వారా మాత్రమే మనిషి మాయాజాలాన్ని ఛేదించి సత్యాన్ని దర్శించగలడు.

Verse 31
గురుచరణాంబుజనిర్భరభక్తః సంసారాదచిరాద్భవ ముక్తః। సేంద్రియమానసనియమాదేవం ద్రక్ష్యసి నిజహృదయస్థం దేవం।
నీ గురువు యొక్క పాదపద్మాలపై అచంచలమైన భక్తిని కలిగి ఉండు. దీనివల్ల నీవు అతి త్వరగా ఈ సంసార బంధం నుండి ముక్తిని పొందుతావు. ఇంద్రియాలను మరియు మనస్సును అదుపులో ఉంచుకోవడం ద్వారా నీ హృదయంలోనే వెలుగొందుతున్న పరమాత్మను నీవు స్వయంగా దర్శిస్తావు. భజ గోవిందం స్తోత్రంలోని ముగింపు శ్లోకం ఇది. గురు భక్తి మరియు ఆత్మ నియంత్రణ ద్వారా దైవ సాక్షాత్కారం సాధ్యమని శంకరులు ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నారు.
గురుచరణాంబుజ అంటే గురువు పాదాలనే పద్మాలు. గురువు మన అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టి జ్ఞాన దీపాన్ని వెలిగిస్తారు. నిర్భరభక్తః అంటే సంపూర్ణమైన శరణాగతి. అచిరాత్ అంటే ఆలస్యం లేకుండా, త్వరగా. నిజహృదయస్థం దేవం అంటే భగవంతుడు ఎక్కడో లేడు, నీ లోపలే ఉన్నాడు అని అర్థం. కానీ ఇంద్రియాల అల్లరి వల్ల మనకు ఆయన కనిపించడం లేదు. ఇంద్రియ నియమం (Self-control) ద్వారా ఆ పరమాత్మను చూడవచ్చు.
ఈ శ్లోకంలోని సందేశం గురుకృప మరియు ఆత్మదర్శనం. ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో గురువు మార్గదర్శకం లేనిదే గమ్యాన్ని చేరడం అసాధ్యం. గురువు చెప్పిన మార్గంలో నడుస్తూ మనస్సును పరిశుద్ధం చేసుకుంటే ముక్తి సులభం అవుతుంది. దేవుడు మనలోనే ఉన్నాడనే సత్యాన్ని అనుభవపూర్వకంగా తెలుసుకోవడమే జ్ఞానం. శంకరాచార్యులు ఈ స్తోత్రం ద్వారా మనిషిని మాయ నుండి మేల్కొలిపి మోక్ష పథంలో నడిపించారు. దీనిని నిరంతరం మననం చేయడం వల్ల మనిషి ధన్యుడవుతాడు.

భజ గోవిందం భజ గోవిందం
గోవిందం భజ మూఢమతే.
సంప్రాప్తే సన్నిహితే కాలే
నహి నహి రక్షతి డుకృఞ్కరణే.
మూఢ జహీహి ధనాగమతృష్ణాం
కురు సద్బుద్ధిం మనసి వితృష్ణాం.
యల్లభసే నిజకర్మోపాత్తం
విత్తం తేన వినోదయ చిత్తం.
నారీస్తనభరనాభీదేశం
దృష్ట్వా మా గా మోహావేశం.
ఏతన్మాంసవసాదివికారం
మనసి విచింతయ వారం వారం.
నలినీదలగతజలమతితరలం
తద్వజ్జీవితమతిశయచపలం.
విద్ధి వ్యాధ్యభిమానగ్రస్తం
లోకం శోకహతం చ సమస్తం.
యానద్విత్తోపార్జనసక్త-
స్తావన్నిజపరివారో రక్తః.
పశ్చాజ్జీవతి జర్జరదేహే
వార్తాం కోఽపి న పృచ్ఛతి గేహే.
యావత్పవనో నివసతి దేహే
తావత్పృచ్ఛతి కుశలం గేహే.
గతవతి వాయౌ దేహాపాయే
భార్యా బిభ్యతి తస్మిన్ కాయే.
బాలస్తావత్ క్రీడాసక్త-
స్తరుణస్తావత్ తరుణీసక్తః.
వృద్ధస్తావచ్చింతాసక్తః
పరే బ్రహ్మణి కోఽపి న సక్తః.
కా తే కాంతా కస్తే పుత్రః
సంసారోఽయమతీవ విచిత్రః.
కస్య త్వం కః కుత ఆయాత-
స్తత్త్వం చింతయ యదిదం భ్రాంతః.
సత్సంగత్వే నిఃసంగత్వం
నిఃసంగత్వే నిర్మోహత్వం.
నిర్మోహత్వే నిశ్చలితత్వం
నిశ్చలితత్వే జీవన్ముక్తి.
వయసి గతే కః కామవికారః
శుష్కే నీరే కః కాసారః.
క్షీణే విత్తే కః పరివారో
జ్ఞాతే తత్త్వే కః సంసారః.
మా కురు ధనజనయౌవనగర్వం
హరతి నిమేషాత్ కాలః సర్వం.
మాయామయమిదమఖిలం హిత్వా
బ్రహ్మపదం త్వం ప్రవిశ విదిత్వా.
దినయామిన్యౌ సాయం ప్రాతః
శిశిరవసంతౌ పునరాయాతః.
కాలః క్రీడతి గచ్ఛత్యాయు-
స్తదపి న ముంచత్యాశావాయుః.
కా తే కాంతాధనగతచింతా
వాతుల కిం తవ నాస్తి నియంతా.
త్రిజగతి సజ్జనసంగతిరేకా
భవతి భవార్ణవతరణే నౌకా.
జటిలీ ముండీ లుంచితకేశః
కాషాయాంబరబహుకృతవేషః.
పశ్యన్నపి చ న పశ్యతి మూఢో
హ్యుదరనిమిత్తం బహుకృతవేషః.
అంగం గలితం పలితం ముండం
దశనవిహీనం జాతం తుండం.
వృద్ధో యాతి గృహీత్వా దండం
తదపి న ముంచత్యాశాపిండం.
అగ్రే వహ్నిః పృష్ఠే భానూ
రాత్రౌ చుబుకసమర్పితజానుః.
కరతలభిక్షస్తరుతలవాస-
స్తదపి న ముంచత్యాశాపాశః.
కురుతే గంగాసాగరగమనం
బ్రతపరిపాలనమథవా దానం.
జ్ఞానవిహీనః సర్వమతేన
ముక్తిం న భజతి జన్మశతేన.
సురమందిరతరుమూలనివాసః
శయ్యా భూతలమజినం వాసః.
సర్వపరిగ్రహభోగత్యాగః
కస్య సుఖం న కరోతి విరాగః.
యోగరతో వా భోగరతో వా
సంగరతో వా సంగవిహీనః.
యస్య బ్రహ్మణి రమతే చిత్తం
నందతి నందతి నందత్యేవ.
భగవద్గీతా కించిదధీతా
గంగాజలలవకణికా పీతా.
సకృదపి యేన మురారిసమర్చా
క్రియతే తస్య యమేన న చర్చా.
పునరపి జననం పునపరి మరణం
పునరపి జననీజఠరే శయనం.
ఇహ సంసారే బహుదుస్తారే
కృపయాఽపారే పాహి మురారే.
రథ్యాకర్పటవిరచితకంథః
పుణ్యాపుణ్యవివర్జితపంథః.
యోగీ యోగనియోజితచిత్తో
రమతే బాలోన్మత్తవదేవ.
కస్త్వం కోఽహం కుత ఆయాతః
కా మే జననీ కో మే తాతః.
ఇతి పరిభావయ సర్వమసారం
విశ్వం త్యక్త్వా స్వప్నవిచారం.
త్వయి మయి చాన్యత్రైకో విష్ణు-
ర్వ్యర్థం కుప్యసి మయ్యసహిష్ణుః.
సర్వస్మిన్నపి పశ్యాత్మానం
సర్వత్రోత్సృజ భేదాజ్ఞానం.
శత్రౌ మిత్రే పుత్రే బంధౌ
మా కురు యత్నం విగ్రహసంధౌ.
భవ సమచిత్తః సర్వత్ర త్వం
వాంఛస్యచిరాద్యది విష్ణుత్వం.
కామం క్రోధం లోభం మోహం
త్యక్త్వాత్మానం భావయ కోఽహం.
ఆత్మజ్ఞానవిహీనా మూఢా-
స్తే పచ్యంతే నరకనిగూఢాః.
గేయం గీతానామసహస్రం
ధ్యేయం శ్రీపతిరూపమజస్రం.
నేయం సజ్జనసంగే చిత్తం
దేయం దీనజనాయ చ విత్తం.
సుఖతః క్రియతే రామాభోగః
పశ్చాద్ధంత శరీరే రోగః.
యద్యపి లోకే మరణం శరణం
తదపి న ముంచతి పాపాచరణం.
అర్థమనర్థం భావయ నిత్యం
నాస్తి తతః సుఖలేశః సత్యం.
పుత్రాదపి ధనభాజాం భీతిః
సర్వత్రైషా విహితా రీతిః.
ప్రాణాయామం ప్రత్యాహారం
నిత్యానిత్యవివేకవిచారం.
జాప్యసమేతసమాధివిధానం
కుర్వవధానం మహదవధానం.
గురుచరణాంబుజనిర్భరభక్తః
సంసారాదచిరాద్భవ ముక్తః.
సేంద్రియమానసనియమాదేవం
ద్రక్ష్యసి నిజహృదయస్థం దేవం.