విష్ణు దశావతార స్తుతి

Lyrics:

మగ్నా యదాజ్యా ప్రలయే పయోధా బుద్ధారితో యేన తదా హి వేదః.
మీనావతారాయ గదాధరాయ తస్మై నమః శ్రీమధుసూదనాయ..1..

కల్పాంతకాలే పృథివీం దధార పృష్ఠేఽచ్యుతో యః సలిలే నిమగ్నాం.
కూర్మావతారాయ నమోఽస్తు తస్మై పీతాంబరాయ ప్రియదర్శనాయ..2..

రసాతలస్థా ధరణీ కిలైషా దంష్ట్రాగ్రభాగేన ధృతా హి యేన.
వరాహరూపాయ జనార్దనాయ తస్మై నమః కైటభనాశనాయ..3..

స్తంభం విదార్య ప్రణతం హి భక్తం రక్ష ప్రహ్లాదమథో వినాశ్య.
దైత్యం నమో యో నరసింహమూర్తిర్దీప్తానలార్కద్యుతయే తు తస్మై..4..

ఛలేన యోఽజశ్చ బలిం నినాయ పాతాలదేశం హ్యతిదానశీలం.
అనంతరూపశ్చ నమస్కృతః స మయా హరిర్వామనరూపధారీ..5..

పితుర్వధామర్షరర్యేణ యేన త్రిఃసప్తవారాన్సమరే హతాశ్చ.
క్షత్రాః పితుస్తర్పణమాహితంచ తస్మై నమో భార్గవరూపిణే తే..6..

దశాననం యః సమరే నిహత్య,బద్ధా పయోధిం హరిసైన్యచారీ.
అయోనిజాం సత్వరముద్దధార సీతాపతిం తం ప్రణమామి రామం..7..

విలోలనేనం మధుసిక్తవక్త్రం ప్రసన్నమూర్తిం జ్వలదర్కభాసం.
కృష్ణాగ్రజం తం బలభద్రరూపం నీలాంబరం సీరకరం నమామి..8..

పద్మాసనస్థః స్థిరబద్ధదృష్టిర్జితేంద్రియో నిందితజీవఘాతః.
నమోఽస్తు తే మోహవినాశకాయ జినాయ బుద్ధాయ చ కేశవాయ..9..

మ్లేచ్ఛాన్ నిహంతుం లభతే తు జన్మ కలౌ చ కల్కీ దశమావతారః.
నమోఽస్తు తస్మై నరకాంతకాయ దేవాదిదేవాయ మహాత్మనే చ..10..

Meaning:

Verse 1
మగ్నా యదాజ్యా ప్రలయే పయోధా బుద్ధారితో యేన తదా హి వేదః.
మీనావతారాయ గదాధరాయ తస్మై నమః శ్రీమధుసూదనాయ..1..

ప్రళయ కాలంలో భూమండలం మొత్తం జలమయమైనప్పుడు, వేదాలను అపహరించిన సోమకాసురుడిని సంహరించి జ్ఞాన రూపమైన వేదాలను రక్షించడానికి భగవంతుడు చేప రూపంలో అవతరించాడు. మత్స్యావతారంగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ రూపంలో స్వామి సముద్ర గర్భంలో మునిగిపోయిన వేదాలను తిరిగి ఉద్ధరించాడు. మధుసూదనుడు అనే నామం ఇక్కడ పరమాత్మ రాక్షసులను సంహరించేవాడు మాత్రమే కాక, అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించేవాడని సూచిస్తుంది. గదాధరుడైన ఆ మత్స్యమూర్తికి ఈ శ్లోకం ద్వారా నమస్కారాలు సమర్పించబడుతున్నాయి.
ఆధ్యాత్మికంగా నీరు సంసారానికి లేదా మాయకు ప్రతీక. వేదాలు పరమ సత్యాన్ని తెలిపే జ్ఞాన భాండాగారాలు. మానవుడు అజ్ఞానమనే సముద్రంలో మునిగిపోయినప్పుడు, భగవంతుడే గురువుగా లేదా రక్షకుడిగా వచ్చి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తాడనేది ఈ అవతార అంతరార్థం. జీవ పరిణామ క్రమంలో నీటిలో జీవం పుట్టడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది. భగవంతుడు తన భక్తులైన సత్యవ్రతుడు వంటి వారిని నావలో రక్షించినట్లుగా, శరణు కోరిన వారిని భవసాగరం నుండి దాటిస్తాడనే భరోసా ఈ అవతారం ఇస్తుంది.

Verse 2
కల్పాంతకాలే పృథివీం దధార పృష్ఠేఽచ్యుతో యః సలిలే నిమగ్నాం.
కూర్మావతారాయ నమోఽస్తు తస్మై పీతాంబరాయ ప్రియదర్శనాయ..2..

క్షీరసాగర మథనం సమయంలో దేవతలు, దానవులు అమృతం కోసం మందర పర్వతాన్ని కవ్వంగా ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు, దానికి స్థిరమైన ఆధారం లేక అది సముద్రంలో మునిగిపోతుంటుంది. అప్పుడు అచ్యుతుడైన మహావిష్ణువు తాబేలు రూపం ధరించి ఆ పర్వతాన్ని తన వీపుపై ధరించి స్థిరంగా నిలబెట్టాడు. ఈ శ్లోకంలో స్వామిని పీతాంబరధారిగా మరియు చూసేవారికి ఎంతో ఆనందాన్ని ఇచ్చే ప్రియదర్శనుడిగా అభివర్ణించారు. అచ్యుతుడు అంటే తన స్థితి నుండి ఎన్నడూ జారనివాడు మరియు తనను నమ్మినవారిని పతనం కాకుండా కాపాడేవాడు.
యోగ శాస్త్రంలో కూర్మం అంటే ఇంద్రియాలను లోపలికి ఉపసంహరించుకోవడానికి సంకేతం. తాబేలు తన అవయవాలను ఎలాగైతే రక్షణ కోసం తన చిప్ప లోపలికి దాచుకుంటుందో, అలాగే యోగి కూడా తన ఇంద్రియాలను బాహ్య విషయాల నుండి మరల్చి ఆత్మపై కేంద్రీకరించాలి. సృష్టికి ఆధారభూతుడైన పరమాత్మ ఏ విధంగానైతే పర్వతాన్ని మోశాడో, అలాగే మన జీవిత భారాలను కూడా మోస్తాడనే నమ్మకం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. సహనం మరియు నిలకడ అనే గుణాలకు కూర్మావతారం ఒక గొప్ప నిదర్శనం.

Verse 3
రసాతలస్థా ధరణీ కిలైషా దంష్ట్రాగ్రభాగేన ధృతా హి యేన.
వరాహరూపాయ జనార్దనాయ తస్మై నమః కైటభనాశనాయ..3..

హిరణ్యాక్షుడు అనే రాక్షసుడు భూమిని దొంగిలించి రసాతలంలో దాచినప్పుడు, విష్ణువు వరాహ రూపాన్ని ధరించి ఆ రాక్షసుడిని సంహరించి భూమిని తన కోరల చివరన ఉంచి పైకి తీసుకువచ్చాడు. రసాతలం అంటే అగాధమైన లోతు. అటువంటి కఠినమైన స్థితి నుండి కూడా భూమిని రక్షించిన జనార్దనుడికి ఇక్కడ వందనం చేస్తున్నారు. జనార్దనుడు అంటే జనుల కష్టాలను తీర్చేవాడు మరియు దుష్టులను దండించేవాడు. ఈ శ్లోకంలో కైటభ నాశనాయ అనే పదం విష్ణువు యొక్క రాక్షస సంహారక శక్తిని సాధారణ అర్థంలో సూచిస్తుంది.
వరాహావతారం మొండితనం మరియు శక్తికి ప్రతీక. బురదలో ఉన్నా కూడా అంటని విధంగా వరాహం ఎలా ఉంటుందో, మాయా ప్రపంచంలో ఉన్నా భగవంతుడు దానికి అతీతుడనే సత్యాన్ని ఇది తెలుపుతుంది. భూమిని రక్షించడం అంటే ప్రకృతిని కాపాడటం అని కూడా అర్థం చేసుకోవచ్చు. మనలోని పాపాలను, అజ్ఞానాన్ని అట్టడుగు పొరల నుండి వెలికితీసి, జ్ఞానమనే వెలుగులోకి తీసుకురావడానికి భగవంతుడు చేసే ప్రయత్నమే ఈ అవతార లక్ష్యం. రక్షణ కోసం ఆర్తనాదం చేసే భక్తులకు స్వామి వెన్నంటే ఉంటాడనే సందేశం ఇందులో ఉంది.

Verse 4
స్తంభం విదార్య ప్రణతం హి భక్తం రక్ష ప్రహ్లాదమథో వినాశ్య.
దైత్యం నమో యో నరసింహమూర్తిర్దీప్తానలార్కద్యుతయే తు తస్మై..4..

హిరణ్యకశిపుడు అనే రాక్షసుడు తన కుమారుడైన ప్రహ్లాదుడిని భగవన్నామ స్మరణ మానుకోమని హింసిస్తున్నప్పుడు, భగవంతుడు స్తంభాన్ని చీల్చుకుని నరసింహ రూపంలో ఉద్భవించాడు. సగం సింహం, సగం మనిషి ఆకృతిలో ఉన్న ఈ రూపం అద్భుతమైనది. ప్రహ్లాదుడిని రక్షించి, రాక్షసుడిని సంహరించిన ఆ నరసింహమూర్తి వెయ్యి సూర్యుల కాంతితో, అగ్నిజ్వాలల వంటి తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్నాడు. భక్తుని రక్షణ కోసం భగవంతుడు ఎక్కడైనా, ఏ రూపంలోనైనా ఉద్భవిస్తాడనే దానికి ఇది పరమ ఉదాహరణ.
నరసింహావతారం భగవంతుని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని నిరూపిస్తుంది. స్తంభంలో కూడా దేవుడు ఉంటాడా అని ప్రశ్నించిన హిరణ్యకశిపుడికి సమాధానంగా స్వామి అక్కడే దర్శనమిచ్చాడు. ఇది క్రోధానికి మరియు కరుణకు మధ్య ఉన్న సమతౌల్యం. రాక్షసుని పట్ల ఉగ్రుడైన స్వామి, భక్తుడైన ప్రహ్లాదుని పట్ల అత్యంత శాంతమూర్తిగా ఉంటాడు. మనలోని అహంకారాన్ని (హిరణ్యకశిపుడు) నశింపజేసి, అమాయకమైన భక్తిని (ప్రహ్లాదుడు) కాపాడే శక్తి నరసింహ తత్వం. ఇది అసాధ్యమైన పరిస్థితులను కూడా సుసాధ్యం చేసే దైవ బలాన్ని తెలుపుతుంది.

Verse 5
ఛలేన యోఽజశ్చ బలిం నినాయ పాతాలదేశం హ్యతిదానశీలం.
అనంతరూపశ్చ నమస్కృతః స మయా హరిర్వామనరూపధారీ..5..

బలి చక్రవర్తి ముల్లోకాలను జయించి అహంకారంతో ఉన్నప్పుడు, అతనిని అణచడానికి విష్ణువు పొట్టివాడైన వామనుడిగా అవతరించాడు. అతి దానశీలిగా పేరుగాంచిన బలిని మూడు అడుగుల నేల అడిగి, ఒక అడుగుతో భూమిని, మరో అడుగుతో ఆకాశాన్ని కొలిచి, మూడవ అడుగు బలి తలపై ఉంచి అతనిని పాతాళానికి పంపాడు. వామనుడు అంటే చిన్నవాడని అర్థం ఉన్నా, ఆయన ధరించిన త్రివిక్రమ రూపం అనంతమైనది. భగవంతుడు తన మాయతో (ఛలముతో) అహంకారాన్ని ఎలా అణిచివేస్తాడో ఈ అవతారం చూపిస్తుంది.
ఈ అవతారంలో భగవంతుడు ఒక యాచకుడిగా వచ్చి దాతకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించాడు. బాహ్యానికి చిన్నగా కనిపించే వామన రూపం, అంతర్గతంగా అనంతమైన పరబ్రహ్మ తత్వాన్ని కలిగి ఉంది. బలి చక్రవర్తి తనను తాను అర్పించుకోవడం ద్వారా పరిపూర్ణ శరణాగతిని ప్రదర్శించాడు. మూడు అడుగులు అంటే స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరాలను లేదా సత్వ, రజో, తమో గుణాలను భగవంతునికి అర్పించడమే. మనం ఎంత గొప్పవారమైనా దైవం ముందు వినమ్రంగా ఉండాలని, అహంకారం మోక్షానికి అడ్డంకి అని ఈ చరిత్ర బోధిస్తుంది.

Verse 6
పితుర్వధామర్షరర్యేణ యేన త్రిఃసప్తవారాన్సమరే హతాశ్చ.
క్షత్రాః పితుస్తర్పణమాహితంచ తస్మై నమో భార్గవరూపిణే తే..6..

తన తండ్రి జమదగ్ని మహర్షిని కార్తవీర్యార్జునుడు మరియు అతని కుమారులు చంపినప్పుడు, పరశురాముడు తీవ్రమైన కోపంతో (అమర్షం) క్షత్రియ వంశంపై యుద్ధం ప్రకటించాడు. ఇరవై ఒక్క సార్లు భూమిని చుట్టి అధర్మపరులైన రాజులను సంహరించి తన తండ్రికి రక్తంతో తర్పణం విడిచాడు. భార్గవ రాముడు అంటే భృగు వంశంలో జన్మించినవాడు. చేతిలో పరశువు (గడ్డలి) ధరించి బ్రాహ్మణ తేజస్సుతో పాటు క్షత్రియ వీర్యాన్ని కలిగిన ఈ అవతారం ధర్మ స్థాపన కోసం ఉద్భవించింది.
పరశురామావతారం శిక్షాస్మృతికి ప్రతీక. అధికారం చేతిలో ఉందని అహంకారంతో ధర్మాన్ని తప్పే పాలకులను భగవంతుడు క్షమించడని ఇది హెచ్చరిస్తుంది. ఆధ్యాత్మికంగా పరశురాముడు క్రోధాన్ని అదుపులో ఉంచుకుని దానిని అధర్మ నాశనం కోసం ఎలా వాడాలో చూపిస్తాడు. తండ్రి పట్ల భక్తి, ఇచ్చిన మాట కోసం నిలబడటం వంటి లక్షణాలు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. బ్రాహ్మణ్యానికి ఉండాల్సిన జ్ఞానం మరియు క్షత్రియత్వానికి ఉండాల్సిన రక్షణ శక్తి కలిసి ఉంటేనే సమాజం సుభిక్షంగా ఉంటుందని ఈ అవతార సందేశం.

Verse 7
దశాననం యః సమరే నిహత్య,బద్ధా పయోధిం హరిసైన్యచారీ.
అయోనిజాం సత్వరముద్దధార సీతాపతిం తం ప్రణమామి రామం..7..

రావణాసురుడిని యుద్ధంలో సంహరించి, వానర సైన్యంతో కలిసి సముద్రంపై వారధిని నిర్మించి, సీతాదేవిని రక్షించిన శ్రీరామచంద్రుడికి ఈ శ్లోకం వందనం చేస్తుంది. అయోనిజ అయిన సీతను (భూమిలో దొరికిన తల్లి) రక్షించడం ద్వారా ఆయన తన ధర్మాన్ని నిర్వహించాడు. సీతాపతిగా పేరుగాంచిన రాముడు లోకానికి ఆదర్శప్రాయుడు. ఆయన నడవడిక, సత్యవాక్పరిపాలన మరియు ఏకపత్నీవ్రతం మానవాళికి దిక్సూచిగా నిలుస్తాయి. శ్రీరాముడు కేవలం ఒక రాజు మాత్రమే కాదు, మర్యాదా పురుషోత్తముడు.
రామావతారం ధర్మం యొక్క మూర్తిమంతం. రామాయణంలో ప్రతి పాత్ర ఒక జీవన పాఠాన్ని నేర్పుతుంది. సముద్రానికి వారధి నిర్మించడం అనేది అసాధ్యమైన కార్యాలను కూడా సమష్టి కృషితో, భగవంతుని నామంతో సాధించవచ్చని తెలుపుతుంది. రావణుడు అహంకారానికి, కామ క్రోధాది వికారాలకు ప్రతీక అయితే, రాముడు నిగ్రహానికి మరియు ధర్మానికి గుర్తు. ఆత్మ స్వరూపుడైన రాముడు, బుద్ధి స్వరూపిణి అయిన సీతను మాయ అనే రావణుడి నుండి విడిపించి తిరిగి చేర్చుకోవడమే రామాయణ పరమార్థం.

Verse 8
విలోలనేనం మధుసిక్తవక్త్రం ప్రసన్నమూర్తిం జ్వలదర్కభాసం.
కృష్ణాగ్రజం తం బలభద్రరూపం నీలాంబరం సీరకరం నమామి..8..

కృష్ణుడికి అన్నగారైన బలరాముడు తెల్లని శరీర ఛాయతో, నీలి రంగు వస్త్రాలను (నీలాంబర) ధరించి దర్శనమిస్తాడు. ఆయన కళ్లు చంచలంగా, ముఖం మధువుతో తడిసినట్లుగా (ఆనంద స్థితిలో) ఉంటుంది. సూర్యుడిలా ప్రకాశించే ఆయన తన చేతిలో నాగలిని (సీరము) ఆయుధంగా ధరిస్తాడు. బలరాముడు శేషనాగు యొక్క అంశగా పరిగణించబడతాడు. ఆయన తన శక్తితో భూమిని దున్ని వ్యవసాయానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు, అందుకే ఆయనను రైతుల దైవంగా భావిస్తారు.
బలరాముడు బలము మరియు జ్ఞానానికి సంకేతం. నాగలిని ధరించడం అంటే అజ్ఞానమనే భూమిని దున్ని జ్ఞానమనే విత్తనాన్ని నాటడం అని అర్థం. కృష్ణుడు మాయను నడిపిస్తే, బలరాముడు దానికి కావలసిన బలాన్ని అందిస్తాడు. ఆయన ప్రసన్నమూర్తి అయినప్పటికీ, అధర్మం జరిగినప్పుడు తన నాగలితో శత్రువులను భయపెడతాడు. యోగ పరంగా బలరాముడు కుండలినీ శక్తికి ప్రతీక. భగవంతుని సన్నిధికి చేరాలంటే శారీరక, మానసిక బలం అవసరమని ఈ అవతారం బోధిస్తుంది.

Verse 9
పద్మాసనస్థః స్థిరబద్ధదృష్టిర్జితేంద్రియో నిందితజీవఘాతః.
నమోఽస్తు తే మోహవినాశకాయ జినాయ బుద్ధాయ చ కేశవాయ..9..

పద్మాసనంలో కూర్చుని, స్థిరమైన దృష్టితో, ఇంద్రియాలను జయించి, జీవ హింసను నిరసించిన బుద్ధుడికి ఈ శ్లోకం నమస్కరిస్తుంది. కేశవుడైన విష్ణువే మోహాన్ని నశింపజేయడానికి బుద్ధుడిగా అవతరించాడు. బుద్ధుడు అంటే జ్ఞానోదయం పొందినవాడు అని అర్థం. జినాయ అంటే ఇంద్రియాలను గెలిచినవాడు. కరుణ, అహింస మరియు శాంతి మార్గాల ద్వారా ప్రజలను సన్మార్గంలో నడిపించడానికి భగవంతుడు ఈ రూపం ధరించాడు. యజ్ఞాల పేరుతో జరిగే అనవసర జీవ హింసను అరికట్టడం ఈ అవతార ఉద్దేశ్యం.
బుద్ధావతారం మనస్సుపై విజయం సాధించడాన్ని బోధిస్తుంది. బాహ్య యుద్ధాల కన్నా అంతర్గత యుద్ధమే ముఖ్యమని, కోరికలే దుఃఖానికి మూలమని ఆయన సందేశం. మౌనం మరియు ధ్యానం ద్వారా పరమాత్మను ఎలా చేరుకోవాలో బుద్ధుడు చూపించాడు. మోహం అనే చీకటిని పోగొట్టి వివేకాన్ని మేల్కొల్పే ఈ అవతారం శాంతికి చిహ్నం. హింసను వదిలి సర్వ ప్రాణుల పట్ల దయ కలిగి ఉండటమే నిజమైన ధర్మమని, అది కూడా విష్ణు తత్వమేనని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తోంది.

Verse 10
మ్లేచ్ఛాన్ నిహంతుం లభతే తు జన్మ కలౌ చ కల్కీ దశమావతారః.
నమోఽస్తు తస్మై నరకాంతకాయ దేవాదిదేవాయ మహాత్మనే చ..10..

కలియుగం అంతంలో అధర్మం పెరిగిపోయినప్పుడు, దుర్మార్గులను (మ్లేచ్ఛులను) సంహరించి ధర్మాన్ని తిరిగి స్థాపించడానికి భగవంతుడు కల్కిగా జన్మిస్తాడు. తెల్లని గుర్రంపై ఖడ్గధారియై వచ్చి అంధకారాన్ని తొలగించే ఈ అవతారం దశావతారాలలో పదవది. నరకాంతకుడైన ఆ దేవాదిదేవుడు మహాత్ముడైన కల్కిగా పిలవబడతాడు. లోకాన్ని పాప భారితం నుండి విముక్తి చేసి మళ్లీ సత్య యుగాన్ని ప్రారంభించే శక్తి ఆయనకు ఉంది. భవిష్యత్తులో జరగబోయే ఈ మార్పును భక్తులు ఆశావహంగా ఎదురుచూస్తారు.
కల్కి అవతారం ఆశావాదానికి మరియు కాల చక్రానికి ప్రతీక. చెడు ఎంత పెరిగినా దానికి అంతం ఉంటుందని, భగవంతుడు వచ్చి మళ్లీ ధర్మాన్ని నిలబెడతాడని ఇది నొక్కి చెబుతుంది. ఖడ్గం అంటే జ్ఞానానికి, తెల్లని గుర్రం వేగానికి సంకేతాలు. మనలోని కలుషిత ఆలోచనలను తుడిచివేసి, శుద్ధమైన బుద్ధిని ప్రసాదించే శక్తిని కల్కిగా భావించవచ్చు. సృష్టి, స్థితి, లయల క్రమంలో లయకారకమైన ఈ అవతారం కొత్త సృష్టికి పునాది వేస్తుంది. సమస్త లోకాలకు నాథుడైన ఆ పరమాత్మకు ఈ శ్లోకం ద్వారా భక్తితో ప్రణామం చేస్తున్నారు.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras