విశ్వేశ స్తోత్రం

నమామి దేవం విశ్వేశం వామనం విష్ణురూపిణం .
బలిదర్పహరం శాంతం శాశ్వతం పురుషోత్తమం ..1..

ధీరం శూరం మహాదేవం శంఖచక్రగదాధరం .
విశుద్ధం జ్ఞానసంపన్నం నమామి హరిమచ్యుతం ..2..

సర్వశక్తిమయం దేవం సర్వగం సర్వభావనం .
అనాదిమజరం నిత్యం నమామి గరుడధ్వజం ..3..

సురాసురైర్భక్తిమద్భిః స్తుతో నారాయణః సదా .
పూజితం చ హృషీకేశం తం నమామి జగద్గురుం ..4..

హృది సంకల్ప్య యద్రూపం ధ్యాయంతి యతయః సదా .
జ్యోతీరూపమనౌపమ్యం నరసింహం నమామ్యహం ..5..

న జానంతి పరం రూపం బ్రహ్మాద్యా దేవతాగణాః .
యస్యావతారరూపాణి సమర్చంతి నమామి తం ..6..

ఏతత్సమస్తం యేనాదౌ సృష్టం దుష్టవధాత్పునః .
త్రాతం యత్ర జగల్లీనం తం నమామి జనార్దనం ..7..

భక్తైరభ్యర్చితో యస్తు నిత్యం భక్తప్రియో హి యః .
తం దేవమమలం దివ్యం ప్రణమామి జగత్పతిం ..8..

దుర్లభం చాపి భక్తానాం యః ప్రయచ్ఛతి తోషితః .
తం సర్వసాక్షిణం విష్ణుం ప్రణమామి సనాతనం ..9..

Verse 1
నమామి దేవం విశ్వేశం వామనం విష్ణురూపిణమ్ ।
బలిదర్పహరం శాంతం శాశ్వతం పురుషోత్తమమ్ ॥

ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు పరమాత్మను నమస్కరిస్తూ ప్రార్థన ప్రారంభిస్తాడు. నమామి దేవం అంటే నేను ఆ దివ్యమైన దేవుణ్ణి నమస్కరిస్తున్నాను అనే అర్థం. విశ్వేశం అంటే సమస్త జగత్తుకు అధిపతి. ఈ ప్రపంచంలోని అన్ని లోకాలను పరిపాలించే స్వామి ఆయనే. వామనం అనే పదం విష్ణువు తీసుకున్న వామన అవతారాన్ని సూచిస్తుంది. చిన్న బ్రాహ్మణ బాలుడి రూపంలో ప్రత్యక్షమైనప్పటికీ ఆయన అసలు స్వరూపం విష్ణువే అని సూచించడానికి విష్ణురూపిణమ్ అని చెప్పబడింది.

బలిదర్పహరం అనే పదం మహాబలి రాజు గర్వాన్ని తొలగించిన ఘటనను సూచిస్తుంది. పురాణాలలో చెప్పిన కథ ప్రకారం మహాబలి మహాదానశీలుడు. కానీ తన శక్తిపై కొంత గర్వం కలిగింది. అప్పుడు భగవాన్ వామన రూపంలో వచ్చి మూడు అడుగుల భూమిని కోరాడు. తర్వాత విశ్వరూపం ధరించి రెండు అడుగులతో మూడు లోకాలను కొలిచాడు. ఈ విధంగా మహాబలి యొక్క అహంకారం తొలగిపోయింది.

ఈ శ్లోకం భగవానిని శాంతం అని కూడా పిలుస్తుంది. అంటే ఆయన అంతర్ముఖంగా పూర్తిగా ప్రశాంతుడని సూచిస్తుంది. శాశ్వతం అంటే నిత్యమైనవాడు. పురుషోత్తమమ్ అంటే సమస్త జీవులను మించి ఉన్న పరమపురుషుడు. ఈ విధంగా ఈ శ్లోకం వామన రూపంలో ఉన్న విష్ణువుని మరియు పరమాత్మ స్వరూపాన్ని స్తుతిస్తుంది.

Verse 2
ధీరం శూరం మహాదేవం శంఖచక్రగదాధరమ్ ।
విశుద్ధం జ్ఞానసంపన్నం నమామి హరిమచ్యుతమ్ ॥

ఈ శ్లోకం భగవానుని మహత్తర గుణాలను వివరిస్తుంది. ధీరం అంటే ధైర్యం మరియు స్థిరత్వం కలిగినవాడు. ఏ పరిస్థితిలోనూ ఆయన మనస్సు చలించదు. శూరం అంటే పరాక్రమవంతుడు. ప్రపంచంలో అధర్మం పెరిగినప్పుడు ధర్మాన్ని కాపాడటానికి ధైర్యంగా ముందుకు వచ్చే వాడు భగవాన్.

మహాదేవం అంటే మహత్తర దైవం. ఇక్కడ విష్ణువుని అత్యున్నత దైవస్వరూపంగా స్తుతిస్తున్నారు. శంఖచక్రగదాధరమ్ అంటే ఆయన చేతుల్లో శంఖం, చక్రం మరియు గదను ధరించినవాడు. శంఖం సృష్టి ప్రారంభ ధ్వనిని సూచిస్తుంది. చక్రం ధర్మాన్ని రక్షించే దైవిక శక్తి. గద శక్తి మరియు న్యాయానికి ప్రతీక.

విశుద్ధం అంటే పూర్తిగా పవిత్రమైనవాడు. ఆయన మాయకు లేదా లోకదోషాలకు అతీతుడు. జ్ఞానసంపన్నం అంటే సంపూర్ణ జ్ఞానం కలిగినవాడు. హరి అనే పేరు పాపం, దుఃఖం మరియు అజ్ఞానాన్ని తొలగించేవాడని సూచిస్తుంది. అచ్యుతమ్ అంటే తన స్వరూపం నుండి ఎప్పుడూ తప్పిపోని వాడు. అందువల్ల భక్తుడు ఆ హరిని నమస్కరిస్తున్నాడు.

Verse 3
సర్వశక్తిమయం దేవం సర్వగం సర్వభావనమ్ ।
అనాదిమజరం నిత్యం నమామి గరుడధ్వజమ్ ॥

ఈ శ్లోకం భగవానుని విశ్వవ్యాప్త స్వరూపాన్ని వివరించుతుంది. సర్వశక్తిమయం అంటే అన్ని శక్తుల మూలం. ప్రపంచంలో కనిపించే ప్రతి శక్తి కూడా చివరికి భగవానిలో నుంచే ఉద్భవిస్తుంది.

సర్వగం అంటే అన్నిచోట్లా ఉన్నవాడు. భగవాన్ ఒకే స్థలానికి పరిమితుడు కాదు. ఆయన సమస్త జగత్తులో వ్యాపించి ఉన్నాడు. సర్వభావనం అంటే అన్ని ప్రాణులను పోషించి కాపాడేవాడు.

అనాది అంటే ఆది లేనివాడు. ఆయనకు ఆరంభం లేదు. అజరం అంటే వృద్ధాప్యం లేకపోవడం. నిత్యం అంటే ఎప్పటికీ ఉండేవాడు.

గరుడధ్వజం అనే పదం గరుడుడిని చిహ్నంగా కలిగిన ధ్వజాన్ని సూచిస్తుంది. గరుడుడు విష్ణువు వాహనం. పురాణాలలో గరుడుడు శక్తి, వేగం మరియు ఆధ్యాత్మిక ఉద్ధరణకు ప్రతీకగా భావించబడుతాడు. అందువల్ల ఈ శ్లోకం గరుడధ్వజుడైన విష్ణువును నమస్కరిస్తుంది.

Verse 4
సురాసురైర్భక్తిమద్భిః స్తుతో నారాయణః సదా ।
పూజితం చ హృషీకేశం తం నమామి జగద్గురుమ్ ॥

ఈ శ్లోకం నారాయణుని మహిమను వివరిస్తుంది. నారాయణ అనే పేరు అన్ని జీవుల ఆశ్రయస్థానాన్ని సూచిస్తుంది. నర అంటే జీవులు. ఆయణం అంటే నివాసస్థానం. అందువల్ల అన్ని జీవులు ఆధారపడే పరమసత్యం నారాయణుడు.

ఈ శ్లోకం ప్రకారం దేవతలు మరియు అసురులు ఇద్దరూ భక్తితో ఆయనను స్తుతిస్తారు. ఇది భగవాన్ సమస్త సృష్టికి అధిపతి అని తెలియజేస్తుంది.

హృషీకేశం అంటే ఇంద్రియాల అధిపతి. మనుషులు ప్రపంచాన్ని ఇంద్రియాల ద్వారా అనుభవిస్తారు. ఆ ఇంద్రియాలను అంతర్గతంగా నియంత్రించే శక్తి భగవానే.

జగద్గురు అంటే ప్రపంచానికి గురువు. వేదాలు, శాస్త్రాలు మరియు అవతారాల ద్వారా భగవాన్ మానవులకు ధర్మమార్గాన్ని బోధిస్తాడు. అందువల్ల భక్తుడు ఆయనను జగద్గురువుగా నమస్కరిస్తాడు.

Verse 5
హృది సంకల్ప్య యద్రూపం ధ్యాయంతి యతయః సదా ।
జ్యోతిరూపమనౌపమ్యం నరసింహం నమామ్యహమ్ ॥

ఈ శ్లోకం యోగులు మరియు తపస్వులు ధ్యానించే భగవానుని రూపాన్ని వివరిస్తుంది. హృది సంకల్ప్య అంటే హృదయంలో భగవానుని రూపాన్ని ధ్యానించడం.

యతయః అనే పదం తపస్సు చేసే సంయాసులను సూచిస్తుంది. వారు ప్రపంచ విషయాలను విడిచిపెట్టి ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని పొందడానికి ప్రయత్నిస్తారు.

జ్యోతిరూపం అంటే ప్రకాశ స్వరూపం. భగవానుని అసలు స్వభావం దివ్యమైన వెలుగు మరియు చైతన్యం అని సూచిస్తుంది.

నరసింహం విష్ణువుని ప్రసిద్ధ అవతారం. భక్తుడు ప్రహ్లాదుని రక్షించడానికి మరియు హిరణ్యకశిపు అనే అసురుడిని సంహరించడానికి ఈ రూపంలో ప్రత్యక్షమయ్యాడు.

అనౌపమ్యం అంటే సరితూగని మహిమ. నరసింహ అవతారం అసాధారణమైనది. అందువల్ల భక్తుడు ఆ నరసింహుడిని నమస్కరిస్తున్నాడు.

Verse 6
న జానంతి పరమ్ రూపం బ్రహ్మాద్యా దేవతాగణాః ।
యస్యావతారరూపాణి సమర్చంతి నమామి తమ్ ॥

ఈ శ్లోకం భగవానుని పరమ స్వరూపం ఎంత గంభీరమో తెలియజేస్తుంది. బ్రహ్మాద్యా దేవతాగణాః అంటే బ్రహ్మా మొదలైన దేవతలు కూడా ఆయన పరమస్వరూపాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోలేరు.

పరం రూపం అంటే అత్యున్నత దైవిక స్వరూపం. అది మానవ బుద్ధికి పూర్తిగా గ్రహించలేని స్థాయి.

అయితే భగవాన్ కరుణతో అనేక అవతారాలుగా ప్రపంచంలో ప్రత్యక్షమవుతాడు. ఈ అవతారాలు భక్తులకు ఆయనను అర్థం చేసుకోవడానికి మరియు ఆరాధించడానికి సహాయపడతాయి.

వామనుడు, నరసింహుడు, రాముడు, కృష్ణుడు వంటి అవతారాలు ధర్మాన్ని కాపాడటానికి ప్రాప్తించినవే. అందువల్ల భక్తుడు ఆ పరమాత్మను నమస్కరిస్తాడు.

Verse 7
ఏతత్సమస్తం యేనాదౌ సృష్టం దుష్టవధాత్పునః ।
త్రాతం యత్ర జగల్లీనం తం నమామి జనార్దనం ॥

ఈ శ్లోకం భగవానుని సృష్టికర్తగా, రక్షకుడిగా మరియు సంహారకుడిగా స్తుతిస్తుంది. ఏతత్సమస్తం అంటే ఈ సమస్త జగత్తు. యేనాదౌ సృష్టం అంటే ప్రారంభంలో దీనిని సృష్టించినవాడు.

దుష్టవధం అంటే దుష్టశక్తులను నాశనం చేయడం. పురాణాలలో భగవాన్ అనేక అవతారాలలో ప్రత్యక్షమై అధర్మాన్ని తొలగించి ధర్మాన్ని స్థాపిస్తాడు.

త్రాతం అంటే రక్షించేవాడు. భగవాన్ సజ్జనులను కాపాడతాడు.

యత్ర జగల్లీనం అంటే సృష్టి అంతంలో సమస్త జగత్తు ఆయనలోనే లీనమవుతుంది. జనార్దన అనే పేరు ప్రజలను రక్షించేవాడని సూచిస్తుంది. అందువల్ల భక్తుడు ఆ జనార్దనుడిని నమస్కరిస్తాడు.

Verse 8
భక్తైరభ్యర్చితో యస్తు నిత్యం భక్తప్రియో హి యః ।
తం దేవమమలం దివ్యం ప్రణమామి జగత్పతిమ్ ॥

ఈ శ్లోకం భగవాన్ మరియు భక్తుల మధ్య ఉన్న ప్రేమను వివరిస్తుంది. భక్తైరభ్యర్చితః అంటే భక్తులు ఎప్పుడూ ఆరాధించే వాడు.

భక్తప్రియః అంటే భక్తులను ప్రేమించే వాడు. శాస్త్రాలలో భగవాన్ తన భక్తులను కాపాడిన అనేక కథలు ఉన్నాయి.

అమలం అంటే మలినతలేని పవిత్రత్వం. దివ్యం అంటే దైవిక స్వభావం.

జగత్పతి అంటే ప్రపంచానికి అధిపతి. ప్రపంచాన్ని పాలించే పరమాత్మ అయినప్పటికీ భక్తులపై ప్రేమ చూపించే వాడు. అందువల్ల భక్తుడు ఆ జగత్పతిని నమస్కరిస్తాడు.

Verse 9
దుర్లభం చాపి భక్తానాం యః ప్రయచ్చతి తోషితః ।
తం సర్వసాక్షిణం విష్ణుం ప్రణమామి సనాతనం ॥

ఈ చివరి శ్లోకం భగవానుని కృపను వివరించుతుంది. దుర్లభం అంటే పొందడం కష్టమైన వరం. భగవాన్ సంతోషించినప్పుడు భక్తులకు అటువంటి అరుదైన వరాలను కూడా ఇస్తాడు.

తోషితః అంటే ప్రసన్నమైనవాడు. నిజమైన భక్తి భగవానుని సంతోషపరుస్తుంది.

సర్వసాక్షిణం అంటే అన్నింటికీ సాక్షిగా ఉన్నవాడు. మనుషుల ఆలోచనలు, చర్యలు అన్నింటినీ ఆయన చూస్తాడు.

విష్ణు అంటే సమస్త జగత్తులో వ్యాపించిన పరమశక్తి. సనాతనం అంటే నిత్యమైనది. అందువల్ల భక్తుడు ఆ సనాతన విష్ణువుని నమస్కరిస్తాడు.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras