రంగనాథ అష్టక స్తోత్రం
ఆనందరూపే నిజబోధరూపే బ్రహ్మస్వరూపే శ్రుతిమూర్తిరూపే ।
శశాంకరూపే రమణీయరూపే శ్రీరంగరూపే రమతాం మనో మే ॥
ఓ ఆనంద స్వరూపుడా, సత్యజ్ఞాన స్వరూపుడా, పరబ్రహ్మ స్వరూపుడా, వేదాలకు ప్రతిరూపమైనవాడా, చంద్రుని వంటి చల్లనివాడా, అత్యంత మనోహరమైన రూపం కలవాడా, శ్రీరంగనాథుని రూపంలో ఉన్నవాడా! నా మనస్సు నీ యందు లగ్నమై ఆనందించుగాక.
ఈ శ్లోకంలో, భగవంతుని తాత్వికమైన, నిరాకారమైన, మరియు భక్తుల కోసం ధరించిన సాకారమైన రూపాలను కీర్తించారు. ఆయన కేవలం ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు కాదు, ఆయనే 'ఆనంద స్వరూపుడు'. ఆయనే సత్యమైన ఆత్మజ్ఞానానికి మూలం ('నిజబోధ రూపం'). సమస్త సృష్టికి ఆధారమైన పరబ్రహ్మం ఆయనే. వేదాలు ఆయన శ్వాస నుండి ఉద్భవించాయి, కాబట్టి ఆయన 'శ్రుతిమూర్తి'. ఆయన రూపం చంద్రుని వలె చల్లదనాన్ని, ప్రశాంతతను భక్తులకు అందిస్తుంది. ఆయన దివ్య మంగళ స్వరూపం వర్ణనాతీతమైనది, అత్యంత 'రమణీయమైనది'. అటువంటి సకల కల్యాణ గుణములు కలిగిన పరమాత్మ, శ్రీరంగ క్షేత్రంలో అర్చామూర్తిగా వెలిశాడు. అటువంటి శ్రీరంగని యందు నా మనస్సు నిరంతరం నిమగ్నమై ఉండుగాక అని భక్తుడు ప్రార్థిస్తున్నాడు.
కావేరితీరే కరుణావిలోలే మందారమూలే ధృతచారుచేలే ।
దైత్యాంతకాలేऽఖిలలోకలీలే శ్రీరంగలీలే రమతాం మనో మే ॥
కావేరీ నది ఒడ్డున, కరుణతో నిండిన కన్నులు కలవాడా, మందార వృక్షం నీడలో అందమైన వస్త్రాలు ధరించినవాడా, రాక్షసులకు యముడి వంటివాడా, ఈ సకల లోకాల సృష్టిని ఒక లీలగా భావించేవాడా, శ్రీరంగంలో లీలలు చూపేవాడా! నా మనస్సు నీ లీలల యందు రమించుగాక.
ఈ శ్లోకంలో శ్రీరంగనాథుని భౌతికమైన ఉనికిని, ఆయన గుణగణాలను వర్ణిస్తున్నారు. ఆయన పవిత్ర కావేరీ నదీ తీరంలో కొలువై ఉన్నాడు. ఆయన చూపులలో అపారమైన కరుణ తొణికిసలాడుతూ ఉంటుంది. ఆయన పీతాంబరధారి. దుష్టులైన రాక్షసులను సంహరించడంలో యముని వంటివాడు, అనగా ధర్మాన్ని రక్షించేవాడు. ఈ సృష్టి, స్థితి, లయాలు అనేవి ఆయనకు ఒక 'లీల' మాత్రమే. అటువంటి తన లీలలను శ్రీరంగ క్షేత్రంలో ప్రదర్శిస్తున్న ఓ రంగనాథా, నా మనస్సు నీపై లగ్నమగుగాక అని ప్రార్థన.
లక్ష్మీనివాసే జగతాం నివాసే హృత్పద్మవాసే రవిబింబవాసే ।
కృపానివాసే గుణబృందవాసే శ్రీరంగవాసే రమతాం మనో మే ॥
లక్ష్మీదేవికి నివాసమైనవాడా, ఈ సమస్త జగత్తులకు నివాసమైనవాడా, భక్తుల హృదయ పద్మములలో నివసించువాడా, సూర్యమండలంలో ప్రకాశించువాడా, కృపకు నిలయమైనవాడా, సకల సద్గుణాలకు ఆశ్రయమైనవాడా, శ్రీరంగ క్షేత్రంలో నివసించు ఓ రంగనాథా! నా మనస్సు నీ యందు రమించుగాక.
ఈ శ్లోకంలో స్వామి సర్వాంతర్యామిత్వాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. ఆయన లక్ష్మీదేవికి నివాసం, అనగా ఆయన వక్షస్థలంలో ఆమె కొలువై ఉంటుంది. ఆయన ఈ సమస్త జగత్తులకు ఆధారం. ఆయన కేవలం బయటనే కాదు, భక్తుల హృదయాలలో కూడా ఉంటాడు ('హృత్పద్మవాసి'). తేజస్సు రూపంలో సూర్యబింబంలో ఉంటాడు. ఆయన దయకు, సకల కల్యాణ గుణాలకు నిధి వంటివాడు. అంతటా ఉండే ఆ పరమాత్మే, భక్తుల కోసం సులభంగా శ్రీరంగంలో నివసిస్తున్నాడు. అటువంటి శ్రీరంగనివాసునిపై నా మనస్సు నిలుచుగాక అని కోరిక.
బ్రహ్మాదివంద్యే జగదేకవంద్యే ముకుందవంద్యే సురనాథవంద్యే ।
వ్యాసాదివంద్యే సనకాదివంద్యే శ్రీరంగవంద్యే రమతాం మనో మే ॥
బ్రహ్మాది దేవతలచే నమస్కారాలు అందుకునేవాడా, సమస్త జగత్తుచే పూజింపబడేవాడా, ముకుందుని చేత కూడా పూజింపబడేవాడా, దేవతల రాజైన ఇంద్రునిచే నమస్కరింపబడేవాడా, వ్యాసుడు మొదలైన మహర్షులచే, సనకాది యోగులచే పూజింపబడేవాడా, శ్రీరంగ క్షేత్రంలో పూజలందుకుంటున్న ఓ రంగనాథా! నా మనస్సు నీ యందు రమించుగాక.
ఈ శ్లోకం శ్రీరంగనాథుని యొక్క సర్వోన్నత స్థానాన్ని తెలియజేస్తుంది. సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ, దేవతల రాజు ఇంద్రుడు, వేదాలను విభజించిన వ్యాసుడు, సనకాది మహా యోగులు కూడా ఆయనకు నమస్కరిస్తారు. దీనిలోని విశేషమేమిటంటే, 'ముకుందవంద్యే' అను పదం. ముకుందుడు అనగా విష్ణువు యొక్క అవతారమైన శ్రీకృష్ణుడు. అవతారమైన కృష్ణుడు కూడా తన మూలరూపమైన రంగనాథుని పూజిస్తాడని చెప్పడం ద్వారా, రంగనాథుని పరాత్పర తత్వాన్ని స్పష్టం చేశారు. అంతటి మహనీయులచే పూజింపబడే శ్రీరంగనాథునిపై నా మనస్సు నిలుచుగాక అని భావం.
బ్రహ్మాధిరాజే గరుడాధిరాజే వైకుంఠరాజే సురరాజరాజే ।
త్రైలోక్యరాజేऽఖిలలోకరాజే శ్రీరంగరాజే రమతాం మనో మే ॥
బ్రహ్మదేవునికి అధిపతి అయినవాడా, గరుత్మంతునికి ప్రభువైనవాడా, వైకుంఠానికి రాజైనవాడా, దేవతల రాజు అయిన ఇంద్రునికి కూడా రాజైనవాడా, ముల్లోకాలకు అధిపతి అయినవాడా, సకల లోకాలకు చక్రవర్తి అయినవాడా, శ్రీరంగ క్షేత్రానికే రాజైన ఓ రంగనాథా! నా మనస్సు నీ యందు రమించుగాక.
ఈ శ్లోకంలో స్వామి యొక్క సార్వభౌమత్వాన్ని, రాజత్వాన్ని కీర్తించారు. ఆయన కేవలం రాజు కాదు, 'రాజాధిరాజు'. బ్రహ్మ వంటి సృష్టికర్తలకు, గరుత్మంతుని వంటి తన వాహనానికి, వైకుంఠం వంటి తన ధామానికి, ఇంద్రుని వంటి దేవతలకు, ముల్లోకాలకు, ఇంకా ఈ సమస్త బ్రహ్మాండాలకు ఆయనే ప్రభువు. సర్వాధిపత్యం కలిగిన ఆయనే, శ్రీరంగ క్షేత్రాన్ని తన రాజధానిగా చేసుకుని 'శ్రీరంగరాజు'గా విరాజిల్లుతున్నాడు. అటువంటి చక్రవర్తిపై నా మనస్సు లగ్నమగుగాక అని ప్రార్థన.
అమోఘముద్రే పరిపూర్ణనిద్రే శ్రీయోగనిద్రే ససముద్రనిద్రే ।
శ్రితైకభద్రే జగదేకనిద్రే శ్రీరంగభద్రే రమతాం మనో మే ॥
వ్యర్థముకాని సంకల్పము గలవాడా, పరిపూర్ణమైన నిద్రలో ఉన్నవాడా, యోగనిద్రలో ఉన్నవాడా, పాలసముద్రంలో శయనించినవాడా, ఆశ్రయించిన వారికి కేవలం శుభమునే కలిగించువాడా, జగత్తుకు ఏకైక ఆధారమైనవాడా, శ్రీరంగ క్షేత్రంలో శుభప్రదమైన రూపంతో ఉన్న ఓ రంగనాథా! నా మనస్సు నీ యందు రమించుగాక.
ఈ శ్లోకంలో స్వామి యొక్క యోగనిద్రను, దాని వెనుక ఉన్న తత్వాన్ని వివరిస్తున్నారు. ఆయన నిద్ర సాధారణమైనది కాదు, అది 'యోగనిద్ర'. ఈ స్థితిలో ఉంటూనే ఆయన సృష్టినంతటినీ నడిపిస్తాడు. ఆయన సంకల్పం 'అమోఘం', అనగా ఎన్నటికీ విఫలం కాదు. ఆయన పాలసముద్రంలో శయనించి ఉంటాడు. ఆయన తనను ఆశ్రయించిన వారికి ఎల్లప్పుడూ మేలు ('భద్రం') చేస్తాడు. ప్రళయకాలంలో సమస్త జగత్తు ఆయనలోనే నిద్రించి ఉంటుంది, కాబట్టి ఆయనే జగత్తుకు ఏకైక ఆధారం. అటువంటి శుభంకరుడైన శ్రీరంగనిపై నా మనస్సు రమించుగాక అని భక్తుని ఆకాంక్ష.
స చిత్రశాయీ భుజగేంద్రశాయీ నందాకశాయీ కమలాంకశాయీ ।
క్షీరాబ్ధిశాయీ వటపత్రశాయీ శ్రీరంగశాయీ రమతాం మనో మే ॥
విచిత్రముగా శయనించువాడా, సర్పరాజైన ఆదిశేషునిపై శయనించువాడా, నందుని ఒడిలో శయనించినవాడా, లక్ష్మీదేవి ఒడిలో శయనించినవాడా, పాలసముద్రంలో శయనించినవాడా, మర్రి ఆకుపై శయనించినవాడా, శ్రీరంగ క్షేత్రంలో శయనించి ఉన్న ఓ రంగనాథా! నా మనస్సు నీ యందు రమించుగాక.
ఈ శ్లోకంలో స్వామి యొక్క వివిధ శయన రూపాలను స్మరించుకున్నారు. శ్రీరంగంలో ఆయన శయన భంగిమ 'చిత్రశాయి' అనగా ఎంతో అద్భుతంగా, విచిత్రంగా ఉంటుంది. ఆయన ఆదిశేషునిపై పవళిస్తాడు ('భుజగేంద్రశాయి'). కృష్ణావతారంలో నందుని ఒడిలో పడుకున్నాడు ('నందాకశాయి'). లక్ష్మీదేవి ఒడిలోనూ శయనిస్తాడు ('కమలాంకశాయి'). ఆయన నివాసం పాలసముద్రం, అక్కడా శయనించి ఉంటాడు ('క్షీరాబ్ధిశాయి'). ప్రళయకాలంలో సమస్త లోకాలను తనలో ఇముడ్చుకొని ఒక చిన్న మర్రి ఆకుపై బాలుని రూపంలో శయనిస్తాడు ('వటపత్రశాయి'). ఈ అన్ని శయన రూపాల సారమే శ్రీరంగంలో మనకు దర్శనమిస్తుంది. అటువంటి శ్రీరంగశాయి యందు నా మనస్సు నిలుచుగాక అని ప్రార్థన.
ఇదం హి రంగం త్యజతామిహాంగం పునర్నచాంగం యది చాంగమేతి ।
పాణౌ రథాంగం చరణేంబు గాంగమ్ యానే విహంగం శయనే భుజంగమ్ ॥
ఎవరైతే ఈ శ్రీరంగ క్షేత్రంలో తమ శరీరాన్ని త్యజిస్తారో, వారికి మరొక శరీరం (పునర్జన్మ) ఉండదు. ఒకవేళ వారికి మళ్ళీ శరీరం వస్తే గనుక, అది చేతిలో సుదర్శన చక్రం, పాదాల నుండి గంగ, వాహనంగా గరుత్మంతుడు, పాన్పుగా ఆదిశేషుడు కలిగిన (విష్ణు) రూపమే అవుతుంది.
ఇది క్షేత్ర మహిమను తెలిపే అద్భుతమైన శ్లోకం. శ్రీరంగ క్షేత్రంలో దేహత్యాగం చేసిన వారికి మోక్షం లభిస్తుంది, వారికి పునర్జన్మ ఉండదు అని ఇది స్పష్టంగా చెబుతోంది. ఒకవేళ ప్రారబ్ధ కర్మల కారణంగా వారికి జన్మ తప్పనిసరి అయితే, వారు సామాన్యులుగా కాక, సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క స్వరూపాన్నే పొందుతారు. అనగా వారు విష్ణువు యొక్క చిహ్నాలైన చక్రం, పాదగంగ, గరుడ వాహనం, శేషశయ్యలతో కూడిన దివ్యమైన రూపాన్ని పొందుతారు. ఇది 'సారూప్య ముక్తి'ని సూచిస్తుంది, ఇది శ్రీరంగ క్షేత్రం యొక్క మోక్షదాయక శక్తికి నిదర్శనం.
రంగనాథాష్టకం పుణ్యమ్ ప్రాతరుత్థాయ యః పఠేత్ ।
సర్వాన్ కామానవాప్నోతి రంగిసాయుజ్యమాప్నుయాత్ ॥
ఈ పుణ్యప్రదమైన రంగనాథాష్టకాన్ని ఎవరు ప్రాతఃకాలమున నిద్రలేచి పఠిస్తారో, వారు తమ సకల కోరికలను పొందుతారు మరియు చివరకు శ్రీరంగనాథునిలో ఐక్యమయ్యే సాయుజ్య మోక్షాన్ని పొందుతారు.
ఇది ఈ అష్టకం యొక్క ఫలశ్రుతి. ఈ స్తోత్రాన్ని ప్రతిరోజూ ఉదయాన్నే భక్తితో చదివిన వారికి ఇహలోకంలో కోరుకున్న కోరికలన్నీ ('సర్వాన్ కామాన్') నెరవేరుతాయి. అంతేకాక, వారి ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం ఫలించి, అంతిమంగా వారు శ్రీరంగనాథునిలో విలీనమయ్యే 'సాయుజ్య ముక్తి'ని కూడా పొందుతారని ఈ శ్లోకం హామీ ఇస్తోంది.
ఆనందరూపే నిజబోధరూపే బ్రహ్మస్వరూపే శ్రుతిమూర్తిరూపే .
శశాంకరూపే రమణీయరూపే శ్రీరంగరూపే రమతాం మనో మే ..
కావేరితీరే కరుణావిలోలే మందారమూలే ధృతచారుచేలే .
దైత్యాంతకాలేఽఖిలలోకలీలే శ్రీరంగలీలే రమతాం మనో మే ..
లక్ష్మీనివాసే జగతాం నివాసే హృత్పద్మవాసే రవిబింబవాసే .
కృపానివాసే గుణవృందవాసే శ్రీరంగవాసే రమతాం మనో మే ..
బ్రహ్మాదివంద్యే జగదేకవంద్యే ముకుందవంద్యే సురనాథవంద్యే .
వ్యాసాదివంద్యే సనకాదివంద్యే శ్రీరంగవంద్యే రమతాం మనో మే ..
బ్రహ్మాధిరాజే గరుడాధిరాజే వైకుంఠరాజే సురరాజరాజే .
త్రైలోక్యరాజేఽఖిలలోకరాజే శ్రీరంగరాజే రమతాం మనో మే ..
అమోఘముద్రే పరిపూర్ణనిద్రే శ్రీయోగనిద్రే ససముద్రనిద్రే .
శ్రితైకభద్రే జగదేకనిద్రే శ్రీరంగభద్రే రమతాం మనో మే ..
స చిత్రశాయీ భుజగేంద్రశాయీ నందాంకశాయీ కమలాంకశాయీ .
క్షీరాబ్ధిశాయీ వటపత్రశాయీ శ్రీరంగశాయీ రమతాం మనో మే ..
ఇదం హి రంగం త్యజతామిహాంగం పునర్నచాంకం యది చాంగమేతి .
పాణౌ రథాంగం చరణేంబు గాంగం యానే విహంగం శయనే భుజంగం ..
రంగనాథాష్టకం పుణ్యం ప్రాతరుత్థాయ యః పఠేత్ .
సర్వాన్ కామానవాప్నోతి రంగిసాయుజ్యమాప్నుయాత్ ..
Other stotras
