వరాహ స్తోత్రం

జితం జితం తేऽజిత యజ్ఞభావనా త్రయీం తనుం స్వాం పరిధున్వతే నమః ।
యద్రోమగర్తేషు నిలిల్యురధ్వరాస్తస్మై నమః కారణసూకరాయ తే ॥

ఓ అజితా! యజ్ఞ స్వరూపుడా! నీకు జయము, జయము. వేదత్రయమే తన స్వరూపముగా గల దేహమును విదిలించుచున్న నీకు నమస్కారము. నీ రోమకూపముల యందు యజ్ఞములన్నియు లీనమై ఉన్నవి. సర్వజగత్కారణుడవైన ఆదివరాహమూర్తివగు నీకు నమస్కారము.

హిరణ్యాక్షునిచే సముద్ర గర్భంలోకి తీసుకువెళ్ళబడిన భూదేవిని ఉద్ధరించిన శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క వరాహావతారాన్ని బ్రహ్మాది దేవతలు, మరీచి మొదలైన మహర్షులు స్తుతిస్తున్నారు. 'అజితా' అనగా ఎవరిచేతనూ జయింపబడనివాడని అర్థం. భగవంతుడు యజ్ఞమూర్తి. ఆయన శరీరము ఋక్, యజుస్, సామ వేదమను వేదత్రయ స్వరూపము. ఆయన తన శరీరాన్ని విదిలించినప్పుడు, ఆయన రోమకూపముల నుండి వెలువడిన పవిత్ర జల బిందువులు జన, తప, సత్య లోకాలలో ఉన్న వారిని సైతం పవిత్రం చేశాయి. యజ్ఞములన్నీ ఆయన రోమకూపములలోనే ఉన్నాయని చెప్పడం ద్వారా, ఆయనే యజ్ఞములకు ఫలప్రదాత అని, యజ్ఞములకు ఆధారభూతుడని స్పష్టమగుచున్నది. ఆయన కేవలం ఒక వరాహ రూపధారి కాదు, సృష్టికే మూలమైన 'కారణసూకరుడు', అనగా ఆదివరాహమూర్తి.

రూపం తవైతన్నను దుష్कृతాత్మనాం దుర్దర్శనం దేవ యదధ్వరాత్మకమ్ ।
ఛందాంసి యస్య త్వచి బర్హిరోమస్వాజ్యం దృశి త్వంఘ్రిషు చాతుర్హోత్రమ్ ॥

ఓ దేవా! యజ్ఞమయమైన నీ ఈ స్వరూపము పాపాత్ములకు దర్శించుటకు శక్యము కానిది. వేదమందలి ఛందస్సులు నీ చర్మము, నీ రోమములు దర్భలు, నీ దృష్టియందు నెయ్యి, నీ నాలుగు పాదములయందు చతుర్హోత్రమను యజ్ఞ కర్మ ఉన్నది.

భగవంతుని ఈ వరాహావతారము కేవలం ఒక మృగరూపము కాదు, అది సాక్షాత్తు యజ్ఞ స్వరూపము. అందుకే పాపపు ఆలోచనలు, కర్మలు చేసినవారికి ఈ దివ్య స్వరూపం యొక్క నిజ తత్త్వం గోచరించదు. యజ్ఞానికి కావలసిన ప్రతి అంశాన్ని భగవంతుని శరీర భాగాలతో పోలుస్తూ మహర్షులు ఆయన వైభవాన్ని కీర్తిస్తున్నారు. వేద మంత్రాలను నిర్దిష్టమైన రీతిలో నిలిపే ఛందస్సులు ఆయన చర్మం వలె ఆ రూపాన్ని కాపాడుతున్నాయి. యజ్ఞంలో వాడే పవిత్రమైన దర్భలు ఆయన రోమాలు. యజ్ఞంలో అగ్నికి ఆహుతిగా సమర్పించే నెయ్యి ఆయన కరుణాభరితమైన చూపు. యజ్ఞాన్ని నిర్వర్తించే హోత, అధ్వర్యుడు, ఉద్గాత, బ్రహ్మ అనే నలుగురు ఋత్విక్కులతో కూడిన 'చాతుర్హోత్ర' కర్మ ఆయన నాలుగు పాదాలు. అనగా, యజ్ఞమనే సంపూర్ణ క్రియకు ఆయనే కర్త, కర్మ, క్రియ మరియు ఆధారం.

స్రుక్తుండ ఆసీత్స్రువ ఈశ నాసయోరిడోదరే చమసాః కర్ణరन्ध్రే ।
ప్రాశిత్రమాస్యే గ్రసనే గ్రహాస్తు తే యచ్చర్వణం తే భగవన్నగ్నిహోత్రమ్ ॥

ఓ ప్రభూ! నీ ముట్టె (ముందు భాగం) 'స్రుక్' అను యజ్ఞపాత్ర, నీ నాసికా రంధ్రములు 'స్రువము' అను యజ్ఞపాత్ర. నీ ఉదరము 'ఇడా' పాత్ర, నీ కర్ణరంధ్రములు 'చమస' పాత్రలు. నీ ముఖము 'ప్రాశిత్ర' పాత్ర, నీ గొంతు 'గ్రహ' పాత్రలు. ఓ భగవాన్! నీవు నమలడమే అగ్నిహోత్రము.

ఈ శ్లోకంలో యజ్ఞంలో ఉపయోగించే వివిధ పాత్రలను, క్రియలను వరాహమూర్తి శరీర భాగాలతో అభేదంగా వర్ణిస్తున్నారు. హోమంలో నెయ్యిని వేయడానికి వాడే 'స్రుక్', 'స్రువము' అనే గరిటెలు ఆయన ముట్టె, నాసికా రంధ్రాలు. యజ్ఞ ప్రసాదాన్ని ఉంచే 'ఇడా' పాత్ర ఆయన ఉదరం. సోమరసాన్ని ఉంచే 'చమస' పాత్రలు ఆయన చెవులు. యజ్ఞశేషాన్ని ఉంచే 'ప్రాశిత్ర' పాత్ర ఆయన ముఖం. సోమరసాన్ని గ్రహించే 'గ్రహ' పాత్రలు ఆయన గొంతు. చివరగా, ఆయన ఆహారాన్ని నమలడమే నిత్యం చేసే అగ్నిహోత్ర యాగంతో సమానం. దీని ద్వారా భగవంతుని ప్రతి కదలిక, ప్రతి చర్య ఒక యజ్ఞమేనని, అది లోక కల్యాణార్థమేనని మహర్షులు తెలియజేస్తున్నారు.

దీక్షానుజన్మోపసదః శిరోధరం త్వం ప్రాయణీయోదనీయదంష్ట్రః ।
జిహ్వా ప్రవర్గ్యస్తవ శీర్షకం క్రతోః సభ్యాवसथ్యం చితయోऽసవో హి తే ॥

యజ్ఞదీక్ష నీ జన్మ, ఉపసద ఇష్టులు నీ మెడ, ప్రాయణీయ, ఉదనీయ ఇష్టులు నీ కోరలు. నీ నాలుక ప్రవర్గ్యము, నీ శిరస్సు క్రతువు, సభ్య మరియు ఆవసథ్య అగ్నులు. నీ ప్రాణవాయువులే యజ్ఞకుండము నందలి ఇటుకలు (చితులు).

యజ్ఞంలోని వివిధ అంగాలను, ప్రక్రియలను భగవంతుని రూపంలో దర్శిస్తున్నారు. యజ్ఞానికి ముందు చేసే 'దీక్ష' ఆయన అవతారానికి నాంది. యజ్ఞంలో చేసే 'ఉపసద' అనే క్రతువులు ఆయన మెడ. యజ్ఞం ప్రారంభంలో, ముగింపులో చేసే 'ప్రాయణీయ', 'ఉదనీయ' అనే కర్మలు భూమిని ఉద్ధరించిన ఆయన భయంకరమైన కోరలు. 'ప్రవర్గ్య' అనే వేదకర్మ ఆయన నాలుక. యజ్ఞానికి ముఖ్యమైన అగ్నిగుండాలు ఆయన శిరస్సు. యజ్ఞశాలలో అగ్నిని పేర్చడానికి వాడే ఇటుకలు ఆయన ప్రాణవాయువులే. అనగా, యజ్ఞమనే ప్రక్రియకు జీవం పోసేది ఆయనే.

సోమస్తు రేతః సవనాన్యవస్థితిః సంస్థావిభేదాస్తవ దేవ ధాతవః ।
సత్రాణి సర్వాణి శరీరసన్ధిస్త్వం సర్వయజ్ఞక్రతురిష్టిబన్ధనః ॥

ఓ దేవా! సోమరసము నీ రేతస్సు, యజ్ఞంలోని సవనములు నీ అవస్థలు. యజ్ఞ సమాప్తి భేదములు నీ శరీరంలోని ధాతువులు. అన్ని సత్రయాగములు నీ శరీర కీళ్ళు. నీవే సమస్త యజ్ఞములు, క్రతువులు, ఇష్టులకు ఆధారభూతుడవు.

యజ్ఞంలోని సూక్ష్మమైన అంశాలను కూడా భగవంతునితో అభేదంగా చూస్తున్నారు. యజ్ఞంలో ప్రధానమైన 'సోమరసం' ఆయన సృజనశక్తికి ప్రతీకయైన రేతస్సు. ప్రాతః, మాధ్యందిన, సాయం సవనాలు (యజ్ఞం చేసే మూడు సమయాలు) ఆయన వివిధ అవస్థలు. యజ్ఞంలోని వివిధ రకాలైన ముగింపులు ఆయన శరీరంలోని సప్తధాతువులు. దీర్ఘకాలం చేసే 'సత్రయాగాలు' ఆయన శరీరంలోని కీళ్ళు. ఈ విధంగా, యజ్ఞానికి సంబంధించిన ప్రతి చిన్న అంశం కూడా ఆయనే. ఆయనే యజ్ఞం, ఆయనే క్రతువు, ఆయనే వాటన్నిటినీ బంధించి నిలిపే శక్తి.

నమో నమస్తేऽఖిలయन्त्रదేవతాద్రవ్యాయ సర్వక్రతవే క్రియాత్మనే ।
వైరాగ్యభక్త్యాత్మజయానుభూతజ్ఞానాయ విద్యాగురవే నమో నమః ॥

యజ్ఞమునకు కావలసిన సమస్త పరికరములు, దేవతలు, ద్రవ్యములు, అన్ని క్రతువులు, మరియు యజ్ఞ క్రియ కూడా నీవే అయిన నీకు నమస్కారము. వైరాగ్యము, భక్తి, ఆత్మనిగ్రహముల ద్వారా అనుభవించబడిన జ్ఞాన స్వరూపుడవు, విద్యా గురుడవు అయిన నీకు పదే పదే నమస్కారములు.

ఇంతవరకు యజ్ఞ స్వరూపునిగా కీర్తించిన మహర్షులు, ఇప్పుడు ఆయన పరా తత్త్వాన్ని వివరిస్తున్నారు. యజ్ఞానికి కావలసిన పరికరాలు, యజ్ఞ ఫలాన్ని స్వీకరించే దేవతలు, యజ్ఞంలో వాడే వస్తువులు, యజ్ఞమనే కర్మ, ఆ కర్మ యొక్క స్వరూపం అన్నీ ఆయనే. అటువంటి భగవంతుని ఎలా తెలుసుకోవాలి? కేవలం కర్మకాండ ద్వారా కాదు. వైరాగ్యం (అనాసక్తి), భక్తి (ప్రేమ), ఆత్మజయ (ఇంద్రియ నిగ్రహం) అనే సాధనల ద్వారా కలిగే అనుభవపూర్వకమైన జ్ఞానం ద్వారా మాత్రమే ఆయన్ను తెలుసుకోగలం. ఆ జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే ఆది గురువు కూడా ఆయనే. కాబట్టి ఆయనకు పదే పదే నమస్కరిస్తున్నారు.

దంష్ట్రాగ్రకోట్యా భగవంస్త్వయా ధృతా విరాజతే భూధర భూః సభూధరా ।
యథా వనాన్నిఃసరతో దతా ధృతా మతఙ్గజేన్ద్రస్య సపత్రపద్మినీ ॥

ఓ భగవాన్! పర్వతములను ధరించువాడా! నీ కోర కొనపై నీచే ధరింపబడిన ఈ భూమి, పర్వతములతో సహా, అడవి నుండి బయటకు వచ్చుచున్న ఒక గొప్ప ఏనుగు తన దంతముపై పత్రములతో కూడిన పద్మమును ధరించినట్లుగా ప్రకాశిస్తున్నది.

ఇప్పుడు మహర్షులు భగవంతుని లీలా విలాసాన్ని వర్ణిస్తున్నారు. ఆయనను 'భూధర' (భూమిని ధరించినవాడు) అని సంబోధిస్తున్నారు. ఆయన తన పదునైన కోర కొనపై పర్వతాలతో సహా భూమండలాన్ని నిలిపిన దృశ్యం అత్యంత సుందరంగా ఉంది. ఆ దృశ్యాన్ని ఒక అద్భుతమైన ఉపమానంతో పోల్చారు. ఒక మదపుటేనుగు సరస్సులోని తామర పువ్వును దాని ఆకులతో సహా పెకిలించి, తన దంతంపై ఉంచుకుని గంభీరంగా అడవి నుండి బయటకు వస్తున్నట్లుగా ఉంది. ఇక్కడ భగవంతుని అనంతమైన శక్తిని మదపుటేనుగుతోను, సున్నితమైన భూమిని పత్రసహితమైన పద్మంతోను పోల్చడం అత్యంత రమణీయంగా ఉన్నది.

త్రయీమయం రూపమిదం చ సౌకరం భూమణ్డలేనాథ దతా ధృతేన తే ।
చకాస్తి శ‍ృङ्గోढఘనేన భూయసా కులాచలేన్ద్రస్య యథైవ విభ్రమః ॥

వేదమయమైన నీ ఈ వరాహ రూపము, నీ కోరపై ధరించిన భూమండలముతో, మరియు నీ ఉన్నతమైన భుజస్కంధాలపై నిలిచిన మేఘములతో, గొప్ప కులపర్వతము యొక్క శోభ వలె ప్రకాశిస్తున్నది.

ఈ శ్లోకంలో మరో అద్భుతమైన పోలికను వాడుతున్నారు. భగవంతుని వరాహ రూపం వేదమయం. ఆయన తన కోరపై భూమిని ధరించి ఉన్నాడు. ఆయన శరీరం అత్యంత ఉన్నతమైనది కావడంతో, ఆయన భుజ శిఖరాలను మేఘాలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఈ మొత్తం దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, మేఘాలు శిఖరాలపై నిలిచి ఉన్న ఒక గొప్ప పర్వతరాజు (కులాచలేంద్రుడు) వలె ఉంది. ఇక్కడ భగవంతుని శరీరం పర్వతం, ఆయన భుజాలపై ఉన్న మేఘాలు పర్వత శిఖరాలపై మేఘాలు, ఆయన కోరపై ఉన్న భూమి ఆ పర్వతం యొక్క ఒక అద్భుతమైన అలంకారంలా శోభిల్లుతోంది.

సంస్థాపయైనాం జగతాం సతస్థుషాం లోకాయ పత్నీమసి మాతరం పితా ।
విधेమ చాస్యై నమసా సహ త్వయా యస్యాం స్వతేజోऽగ్నిమివారణావధాః ॥

చరాచర జీవులకు నివాసమైన ఈ భూమిని దాని స్థానంలో నిలుపుము. నీవు తండ్రివి, ఈమె (భూమి) మాకు తల్లి మరియు నీకు పత్ని. అరణి యందు అగ్నిని ఉంచినట్లు, నీవు నీ తేజస్సును ఈమెయందు ఉంచావు. నీతో పాటు ఈమెకు కూడా మేము నమస్కరించి సేవ చేస్తాము.

ఇది మహర్షులు చేస్తున్న ప్రార్థన. భూమిని ఉద్ధరించిన తర్వాత, దాన్ని జీవుల నివాసానికి అనువుగా దాని కక్ష్యలో నిలపమని కోరుతున్నారు. ఇక్కడ భగవంతునికి, భూమికి, జీవులకు మధ్య ఉన్న పవిత్ర సంబంధాన్ని వివరిస్తున్నారు. భగవంతుడు సమస్త లోకాలకు తండ్రి. భూమి తల్లి. ఆయనకు ఆమె పత్ని. యజ్ఞం కోసం అగ్నిని పుట్టించడానికి వాడే 'అరణి' అనే కర్రలలో అగ్ని నిగూఢంగా ఉన్నట్లు, భూమిలో జీవులను పోషించే శక్తిని భగవంతుడే తన తేజస్సు రూపంలో ఉంచాడు. అందువల్ల, తండ్రివైన నీతో పాటు, తల్లియైన భూదేవికి కూడా నమస్కరిస్తామని మహర్షులు ప్రతిన చేస్తున్నారు.

కః శ్రద్దధీతాన్యతమస్తవ ప్రభో రసాం గతాయా భువ ఉద్విబర్హణమ్ ।
న విస్మయోऽసౌ త్వయి విశ్వవిస్మయే యో మాయయేదం ససృజేऽతివిస్మయమ్ ॥

ఓ ప్రభూ! నీవు తప్ప మరెవ్వరు రసాతలమునకు వెళ్ళిన భూమిని ఉద్ధరించగలరని విశ్వసించగలరు? అద్భుతములకే అద్భుతమైన నీ యందు ఇది ఆశ్చర్యమేమీ కాదు. ఎందుకంటే, నీవే నీ మాయాశక్తిచే అత్యంత విస్మయకరమైన ఈ విశ్వాన్ని సృష్టించావు.

భగవంతుని అచింత్యమైన శక్తిని మహర్షులు కొనియాడుతున్నారు. రసాతలంలోకి కృంగిపోయిన భూమిని పైకి తీసుకురావడం అనేది ఇతరులకు అసాధ్యమైన కార్యం. దానిని ఎవరూ ఊహించలేరు కూడా. కానీ భగవంతునికి ఇది ఒక లీల మాత్రమే. 'ఇందులో ఆశ్చర్యపోవడానికి ఏముంది?' అని వారే ప్రశ్నించుకుంటున్నారు. ఎందుకంటే, ఆయన 'విశ్వవిస్మయుడు' - అనగా సమస్త అద్భుతాలకు ఆయనే మూలం. ఇంతకంటే అద్భుతమైన ఈ బ్రహ్మాండాన్నే తన మాయాశక్తితో సృష్టించిన వానికి, భూమిని ఉద్ధరించడం ఒక పెద్ద కార్యం కాదని వారి భావన.

విధున్వతా వేదమయం నిజం వపుర్జనస్తపఃసత్యనివాసినో వయమ్ ।
సటాశిఖోద్ధూతశివామ్బుబిన్దుభిర్విమృజ్యమానా భృశమీశ పావితాః ॥

ఓ ఈశా! వేదమయమైన నీ నిజ శరీరాన్ని నీవు విదిలించగా, నీ జూలు నుండి ఎగిరిపడిన పవిత్రమైన జల బిందువులచే, జన, తప, సత్య లోకాలలో నివసించుచున్న మేము సంపూర్ణముగా పవిత్రులమయ్యాము.

భగవంతుడు రసాతలం నుండి పైకి వచ్చినప్పుడు, ఆయన శరీరంపై ఉన్న జల బిందువులు సాధారణమైనవి కావు. అవి గంగాజలం కన్నా పవిత్రమైనవి. ఆయన తన వేదమయమైన శరీరాన్ని విదిలించినప్పుడు, ఆ జల బిందువులు పై లోకాలైన జనలోకం, తపోలోకం, సత్యలోకం వరకు చిమ్మాయి. అక్కడ నివసించే బ్రహ్మ, సనకాది మహర్షులు అయిన మేము ఆ పవిత్ర జల బిందువుల స్పర్శచే పూర్తిగా పవిత్రులమయ్యామని వారు తమ అనుభవాన్ని వివరిస్తున్నారు. భగవంతుని స్పర్శ ఎంతటివారినైనా పవిత్రులను చేస్తుందని దీని భావం.

స వై బత భ్రష్టమతిస్తవైష తే యః కర్మణాం పారమపారకర్మణః ।
యద్యోగమాయాగుణయోగమోహితం విశ్వం సమస్తం భగవన్ విధేహి శమ్ ॥

అనంతమైన కర్మలు చేయు నీ కర్మల యొక్క హద్దును కనుగొన ప్రయత్నించువాడు నిశ్చయముగా భ్రష్టబుద్ధి కలవాడే. ఓ భగవాన్! నీ యోగమాయ యొక్క గుణములచే మోహింపబడిన ఈ సమస్త విశ్వమునకు నీవు శుభమును కలుగజేయుము.

ఈ స్తోత్రం ముగింపులో మహర్షులు ఒక తాత్త్విక సత్యాన్ని, ఒక ప్రార్థనను పలుకుతున్నారు. భగవంతుని కర్మలు, లీలలు అనంతమైనవి. వాటిని పరిమితమైన మానవ బుద్ధితో కొలవాలని, అర్థం చేసుకోవాలని ప్రయత్నించేవాడు మూర్ఖుడు, భ్రమలో ఉన్నవాడు. ఎందుకంటే, ఈ సమస్త విశ్వమే ఆయన యోగమాయ యొక్క సత్వ, రజ, తమో గుణాలచే మోహింపబడి ఉంది. అటువంటి మాయలో ఉన్న జీవులు మాయాతీతుడైన భగవంతుని ఎలా అర్థం చేసుకోగలరు? అందువల్ల, వారు తమ అజ్ఞానాన్ని ఒప్పుకుంటూ, 'ఓ భగవాన్! నీ మాయచే మోహితులమైన మాకు, ఈ సమస్త విశ్వానికి శుభం, శాంతి కలుగజేయుము' అని ప్రార్థిస్తున్నారు.

జితం జితం తేఽజిత యజ్ఞభావనా త్రయీం తనుం స్వాం పరిధున్వతే నమః .

యద్రోమగర్తేషు నిలిల్యురధ్వరాస్తస్మై నమః కారణసూకరాయ తే ..

రూపం తవైతన్నను దుష్కృతాత్మనాం దుర్దర్శనం దేవ యదధ్వరాత్మకం .

ఛందాంసి యస్య త్వచి బర్హిరోమస్వాజ్యం దృశి త్వంఘ్రిషు చాతుర్హోత్రం ..

స్రుక్తుండ ఆసీత్స్రువ ఈశ నాసయోరిడోదరే చమసాః కర్ణరంధ్రే .

ప్రాశిత్రమాస్యే గ్రసనే గ్రహాస్తు తే యచ్చర్వణం తే భగవన్నగ్నిహోత్రం ..

దీక్షానుజన్మోపసదః శిరోధరం త్వం ప్రాయణీయోదయనీయదంష్ట్రః .

జిహ్వా ప్రవర్గ్యస్తవ శీర్షకం క్రతోః సభ్యావసథ్యం చితయోఽసవో హి తే ..

సోమస్తు రేతః సవనాన్యవస్థితిః సంస్థావిభేదాస్తవ దేవ ధాతవః .

సత్రాణి సర్వాణి శరీరసంధిస్త్వం సర్వయజ్ఞక్రతురిష్టిబంధనః ..

నమో నమస్తేఽఖిలయంత్రదేవతాద్రవ్యాయ సర్వక్రతవే క్రియాత్మనే .

వైరాగ్యభక్త్యాత్మజయానుభావితజ్ఞానాయ విద్యాగురవే నమో నమః ..