వేంకటేశ విజయ స్తోత్రం

Lyrics:

దైవతదైవత మంగలమంగల పావనపావన కారణకారణ .
వేంకటభూధరమౌలివిభూషణ మాధవ భూధవ దేవ జయీభవ ..1..

వారిదసన్నిభ దయాకర శారదనీరజచారువిలోచన .
దేవశిరోమణిఅపాదసరోరుహ వేంకటశైలపతే విజయీభవ ..2..

అంజనశైలనివాస నిరంజన రంజితసర్వజనాంజనమేచక .
మామభిషించ కృపామృతశీతలశీకరవర్షిదృశా జగదీశ్వర ..3..

వీతసమాధిక సారగుణాకర కేవలసత్త్వతనో పురుషోత్తమ .
భీమభవార్ణవతారణకోవిద వేంకటశైలపతే విజయీభవ ..4..

స్వామిసరోవరతీరరమాకృతకేలిమహారసలాలసమానస .
సారతపోధనచిత్తనికేతన వేంకటశైలపతే విజయీభవ ..5..

ఆయుధభూషణకోటినివేశితశంఖరథాంగజితామతసమ్మత .
స్వేతరదుర్ఘటసంఘటనక్షమ వేంకటశైలపతే విజయీభవ ..6..

పంకజనాకృతిసౌరభవాసితశైలవనోపవనాంతర .
మంద్రమహాస్వనమంగలనిర్జ్ఝర వేంకటశైలపతే విజయీభవ ..7..

నందకుమారక గోకులపాలక గోపవధూవర కృష్ణ .
శ్రీవసుదేవ జన్మభయాపహ వేంకటశైలపతే విజయీభవ ..8..

శైశవపాతితపాతకిపూతన ధేనుకకేశిముఖాసురసూదన .
కాలియమర్దన కంసనిరాసక మోహతమోపహ కృష్ణ జయీభవ ..9..

పాలితసంగర భాగవతప్రియ సారథితాహితతోషపృథాసుత .
పాండవదూత పరాకృతభూభర పాహి పరావరనాథ పరాయణ ..10..

శాతమఖాసువిభంజనపాటవ సత్రిశిరఃఖరదూషణదూషణ .
శ్రీరఘునాయక రామ రమాసఖ విశ్వజనీన హరే విజయీభవ ..11..

రాక్షససోదరభీతినివారక శారదశీతమయూఖముఖాంబుజ .
రావణదారుణవారణదారణకేసరిపుంగవ దేవ జయీభవ ..12..

కాననవానరవీరవనేచరకుంజరసింహమృగాదిషు వత్సల .
శ్రీవరసూరినిరస్తభవాదర వేంకటశైలపతే విజయీభవ ..13..

వాదిసాధ్వసకృత్సూరికథితం స్తవనం మహత్ .
వృషశైలపతేః శ్రేయస్కామో నిత్యం పఠేత్ సుధీః ..14..

Meaning:

Verse 1
దైవతదైవత మంగళమంగళ పావనపావన కారణకారణ ।
వేంకటభూధరమౌలివిభూషణ మాధవ భూధవ దేవ జయీభవ ॥

ఈ శ్లోకంలో భగవంతుడు సమస్త దేవతలకు దేవుడిగా స్తుతించబడుతున్నాడు. “దైవతదైవత” అంటే దేవతలకు కూడా ఆరాధ్యుడైన పరమదేవుడు. “మంగళమంగళ” అంటే సమస్త శుభాలకు మూలమైన శుభస్వరూపుడు. “పావనపావన” అంటే పవిత్రమైన వాటినీ పవిత్రం చేసే పరమపవిత్ర తత్త్వం.

“కారణకారణ” అనే పదం అత్యంత గంభీరమైనది. ఈ జగత్తులో ప్రతి కార్యానికీ ఒక కారణం ఉంటుంది. ఆ కారణాలకూ అంతిమ కారణం భగవంతుడే. ఉపనిషత్తులు చెప్పే బ్రహ్మతత్త్వం ఇదే. సృష్టి, స్థితి, లయల వెనుక ఉన్న పరమసత్యాన్ని ఈ పదం సూచిస్తుంది.

“వేంకటభూధరమౌలివిభూషణ” అంటే వేంకటాచల పర్వతానికి కిరీటమువలె ప్రకాశించేవాడు. తిరుమల పర్వతం మహిమాన్వితమైనది కావడానికి కారణం అక్కడ శ్రీనివాసుని సన్నిధి. పర్వతాన్ని గొప్పదిగా చేసేది దానిపై నివసించే దైవమే అని ఈ పదం తెలియజేస్తుంది.

“మాధవ” అనే నామం లక్ష్మీపతిత్వాన్ని సూచిస్తుంది. “భూధవ” అంటే భూదేవికి భర్త. శ్రీదేవి, భూదేవి సమేతుడైన విష్ణువు జగత్తును కరుణతో పోషిస్తాడనే భావం ఇందులో ఉంది.

ఆధ్యాత్మికంగా ఈ శ్లోకం భక్తునికి ఒక సత్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. మనం అనేక కారణాలను చూస్తాం. అనేక శక్తులను గౌరవిస్తాం. కానీ వాటన్నింటికీ ఆధారమైన పరమశక్తి ఒక్కటే. ఆ పరమసత్యాన్ని ఆశ్రయించినవారికి నిజమైన మంగళం లభిస్తుంది. అందుకే కవి “దేవ జయీభవ” అని ప్రార్థిస్తూ ఆయన శాశ్వత విజయాన్ని గానం చేస్తున్నాడు.

Verse 2
వారిదసన్నిభ దయాకర శారదనీరజచారువిలోచన ।
దేవశిరోమణి అపాదసరోరుహ వేంకటశైలపతే విజయీభవ ॥

“వారిదసన్నిభ” అంటే మేఘంవలె నీలవర్ణంతో ప్రకాశించేవాడు. విష్ణువు యొక్క శ్యామలసౌందర్యాన్ని కవి ఈ పదంతో వర్ణిస్తున్నాడు. వర్షమేఘం భూమికి జీవనాన్ని ఇస్తుంది. అలాగే భగవంతుడు భక్తులకు కరుణను ప్రసాదిస్తాడు.

“దయాకర” అంటే కరుణకు నిలయమైనవాడు. ఆయన న్యాయస్వరూపుడే అయినా, భక్తుల విషయంలో అపారమైన దయతో వ్యవహరిస్తాడు. “శారదనీరజచారువిలోచన” అంటే శరదృతువులో వికసించిన కమలాలవంటి అందమైన నేత్రాలు కలవాడు.

“దేవశిరోమణి అపాదసరోరుహ” అనే పదబంధం దేవతలు ఆయన పాదపద్మాలను నమస్కరిస్తారనే భావాన్ని తెలియజేస్తుంది. విష్ణుపాదం సమస్త లోకాలకూ ఆశ్రయస్థానంగా పురాణాలలో వర్ణించబడింది.

పురాణాలలో దేవతలు కష్టకాలంలో విష్ణువును ఆశ్రయించి రక్షణ పొందిన అనేక సందర్భాలు ఉన్నాయి. సముద్రమథనం, గజేంద్రమోక్షం, వామనావతారం వంటి కథలు దీనికి ఉదాహరణలు.

తాత్త్వికంగా కమల నేత్రాలు నిర్మల దృష్టిని సూచిస్తాయి. భగవంతుని దృష్టిలో పక్షపాతం ఉండదు. ఆయన కరుణ వర్షంలా అందరిపైనా సమానంగా కురుస్తుంది. భక్తుడు తన అహంకారాన్ని విడిచి ఆ పాదపద్మాలను ఆశ్రయించినప్పుడు అంతరంగ శాంతిని పొందుతాడు.

ఈ శ్లోకం భగవంతుని సౌందర్యం కేవలం రూపసౌందర్యం కాదని, అది కరుణ, జ్ఞానం, రక్షణ అనే దివ్యగుణాల వ్యక్తీకరణ అని బోధిస్తుంది.

Verse 3
అంజనశైలనివాస నిరంజన రంజితసర్వజనాంజనమేచక ।
మామభిషించ కృపామృతశీతలశీకరవర్షిదృశా జగదీశ్వర ॥

“అంజనశైలనివాస” అంటే అంజనాద్రిపై నివసించేవాడు. తిరుమల సప్తగిరులలో అంజనాద్రి ఒకటి. అక్కడ నివసించే శ్రీనివాసుడు భక్తులకు శరణాగత వత్సలుడిగా ప్రసిద్ధుడు.

“నిరంజన” అంటే మలినరహితుడు. మాయ, కర్మ, దోషాలకు అతీతమైన పరమాత్మ. “రంజితసర్వజన” అంటే అందరి హృదయాలను ఆనందింపజేసేవాడు. ఆయన సన్నిధి భక్తులలో భక్తి, శాంతి, ఆశలను కలిగిస్తుంది.

“అంజనమేచక” అంటే కాటుకవలె నల్లని సౌందర్యంతో ప్రకాశించేవాడు. విష్ణువు యొక్క శ్యామవర్ణాన్ని కవి ఎంతో సున్నితంగా వర్ణిస్తున్నాడు.

ఇక్కడ కవి అత్యంత మధురమైన ప్రార్థన చేస్తాడు. “మామభిషించ” అంటే నన్ను అభిషేకించు. నీ కృపామృతంతో నన్ను స్నానింపజేయు అని వేడుకుంటున్నాడు. “కృపామృతశీతలశీకరవర్షిదృశా” అంటే చల్లని అమృతబిందువులవలె కరుణను కురిపించే దృష్టితో నన్ను అనుగ్రహించు.

భక్తి సంప్రదాయంలో భగవంతుని కటాక్షం అత్యున్నత వరంగా భావించబడింది. దైవదృష్టి పడితే జీవితంలో మార్పు సంభవిస్తుందని మహానుభావులు చెబుతారు.

ఆధ్యాత్మికంగా ఈ శ్లోకం కృపామహిమను తెలియజేస్తుంది. జ్ఞానం, సాధన, తపస్సు ముఖ్యమైనవే. కానీ వాటికి పరిపూర్ణతను ఇచ్చేది దైవకృప. భక్తుడు తన పరిమితులను అంగీకరించి కృపను ప్రార్థించినప్పుడు హృదయంలోని వేడి, భయం, అస్థిరత తొలగి శాంతి కలుగుతుంది.

Verse 4
వీతసమాధిక సారగుణాకర కేవలసత్త్వతనో పురుషోత్తమ ।
భీమభవార్ణవతారణకోవిద వేంకటశైలపతే విజయీభవ ॥

“వీతసమాధిక” అంటే సమస్త పరిమితులను అధిగమించినవాడు. “సారగుణాకర” అంటే శ్రేష్ఠమైన గుణాల నిలయం. భగవంతుని గుణాలను వేదాలు అనంతమని వర్ణిస్తాయి.

“కేవలసత్త్వతనో” అనే పదం వైష్ణవ తత్త్వంలో ముఖ్యమైనది. భగవంతుని దివ్యశరీరం శుద్ధసత్త్వమయం. అది మనుషుల భౌతిక శరీరంలా ప్రకృతిగుణాలకు బద్ధం కాదు.

“పురుషోత్తమ” అనేది గీతలో ప్రసిద్ధమైన నామం. క్షరుడు, అక్షరుడు అనే రెండు స్థితులకు అతీతుడైన పరమపురుషుడు. జగత్తులో ఉన్నదంతా ఆయనలోనే ఆధారపడివుంటుంది.

“భీమభవార్ణవతారణకోవిద” అంటే భయంకరమైన సంసారసాగరాన్ని దాటించడంలో నిపుణుడు. జననమరణచక్రం, మోహం, దుఃఖం, భయం ఇవన్నీ ఈ భవసాగరంలోని అలలు.

పురాణాలలో విష్ణువు నావికుడిలా భక్తులను రక్షిస్తాడు. గజేంద్రుడిని మొసలి నుండి రక్షించడం దీనికి ప్రతీకగా భావించవచ్చు.

తాత్త్వికంగా ఈ శ్లోకం మోక్షతత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది. మనిషి బాహ్య విజయాలకోసం మాత్రమే పుట్టలేదు. అతని అంతిమ లక్ష్యం ఆత్మసాక్షాత్కారం. ఆ ప్రయాణంలో మార్గదర్శి, రక్షకుడు, గమ్యం అన్నీ భగవంతుడే.

భక్తుడు తన జీవితాన్ని ఆయనకు అర్పించినప్పుడు సంసారసముద్రం భయంకరంగా కనిపించదు. అందుకే కవి వేంకటేశ్వరుని విజయాన్ని స్తుతిస్తూ తన రక్షణను ఆయన చేతుల్లో ఉంచుతున్నాడు.

Verse 5
స్వామిసరోవరతీరరమాకృతకేలిమహారసలాలసమానస ।
సారతపోధనచిత్తనికేతన వేంకటశైలపతే విజయీభవ ॥

ఈ శ్లోకంలో కవి వేంకటేశ్వరుని తిరుమల క్షేత్ర మహిమతో కలిపి స్తుతిస్తున్నాడు. “స్వామిసరోవరతీర” అంటే పవిత్రమైన స్వామి పుష్కరిణి తీరం. ఈ తీర్థం తిరుమలలో అత్యంత పవిత్రమైనదిగా భావించబడుతుంది. దేవతలు కూడా ఇందులో స్నానం చేస్తారని పురాణాలు వర్ణిస్తాయి.

“రమాకృతకేలి” అంటే శ్రీమహాలక్ష్మితో కలిసి దివ్యక్రీడలను అనుభవించేవాడు. “మహారసలాలసమానస” అంటే ఆ దివ్యానందరసంలో ఎల్లప్పుడూ లీనమై ఉండే మనస్సు కలవాడు. ఇక్కడ రసం అంటే భౌతిక ఆనందం కాదు. పరమానందస్వరూపమైన దైవసంబంధ ఆనందం.

“సారతపోధనచిత్తనికేతన” అనే పదం గొప్ప అర్థాన్ని కలిగి ఉంది. సారమైన తపస్సు చేసిన మహర్షుల హృదయాలలో నివసించేవాడు అనే భావం ఇందులో ఉంది. భగవంతుని నిజమైన ఆలయం భక్తుని హృదయమే అని ఈ పదం సూచిస్తుంది.

పురాణాలలో మహర్షులు తిరుమలలో తపస్సు చేసి వేంకటేశ్వరుని దర్శనం పొందిన అనేక కథలు కనిపిస్తాయి. వారి తపస్సుకు ఫలితంగా భగవంతుడు వారి హృదయాలలో స్థిరపడ్డాడని చెప్పబడింది.

ఆధ్యాత్మికంగా ఈ శ్లోకం మనకు ఒక ముఖ్యమైన పాఠం నేర్పుతుంది. తీర్థయాత్రలు, పూజలు, వ్రతాలు అన్నీ హృదయశుద్ధికి మార్గాలు. హృదయం పవిత్రమైతే భగవంతుడు అక్కడే నివసిస్తాడు. దైవానుభూతి బయట కాదు, అంతరంగంలో వికసిస్తుంది. అందుకే కవి వేంకటశైలపతిని విజయవంతుడిగా స్తుతిస్తున్నాడు.

Verse 6
ఆయుధభూషణకోటినివేశితశంఖరథాంగజితామతసమ్మత ।
శ్వేతరదుర్ఘటసంఘటనక్షమ వేంకటశైలపతే విజయీభవ ॥

“ఆయుధభూషణకోటి నివేశిత” అంటే అనేక దివ్యాయుధాలు మరియు ఆభరణాలతో అలంకరించబడినవాడు. విష్ణువు శంఖం, చక్రం, గద, పద్మం ధరించిన రూపంలో ప్రసిద్ధుడు.

“శంఖరథాంగ” అనే పదాలు ప్రత్యేకంగా పాంచజన్య శంఖం మరియు సుదర్శన చక్రాన్ని సూచిస్తున్నాయి. ఇవి కేవలం ఆయుధాలు మాత్రమే కావు. శంఖం ధర్మప్రచారాన్ని సూచిస్తుంది. చక్రం కాలశక్తిని మరియు అధర్మనాశనాన్ని సూచిస్తుంది.

“జితామతసమ్మత” అంటే జ్ఞానులచే అంగీకరించబడినవాడు. వేదాంతులు, యోగులు, భక్తులు, మహర్షులు అందరూ పరమసత్యంగా అంగీకరించిన తత్త్వం ఆయనే.

“శ్వేతరదుర్ఘటసంఘటనక్షమ” అంటే ఇతరులకు అసాధ్యమైన కార్యాలను సైతం సులభంగా సాధించగలవాడు. భగవంతుని సంకల్పానికి అసాధ్యం అనేది ఉండదు.

పురాణాలలో సముద్రమథనం, గోవర్ధనగిరి ధారణ, నరసింహావతారం వంటి సంఘటనలు దైవసంకల్ప శక్తిని తెలియజేస్తాయి. సాధారణ బుద్ధికి అసాధ్యంగా కనిపించే కార్యాలు ఆయనకు సులభం.

తాత్త్వికంగా ఈ శ్లోకం మనిషి పరిమితులను మరియు దైవ అపరిమితత్వాన్ని పోల్చి చూపిస్తుంది. మనం అసాధ్యం అనుకునే అనేక విషయాలు దైవదృష్టిలో సాధ్యమే. భక్తుడు తన శక్తితో ప్రయత్నించాలి. ఫలితాన్ని భగవంతుని చేతిలో ఉంచాలి. అప్పుడు జీవితంలో అద్భుతమైన మార్పులు సంభవించగలవు.

Verse 7
పంకజనాకృతిసౌరభవాసితశైలవనోపవనాంతర ।
మంద్రమహాస్వనమంగళనిర్జ్ఝర వేంకటశైలపతే విజయీభవ ॥

ఈ శ్లోకంలో తిరుమల క్షేత్ర సౌందర్యం వర్ణించబడుతోంది. “పంకజనాకృతి సౌరభవాసిత” అంటే కమలసుగంధంతో పరిమళించిన ప్రదేశం. కమలం పవిత్రతకు, దైవత్వానికి ప్రతీక.

“శైలవనోపవనాంతర” అంటే పర్వతాలు, అడవులు, ఉద్యానవనాలతో నిండిన ప్రాంతం. తిరుమల ప్రకృతి వైభవం కవికి దైవసాన్నిధ్యాన్ని గుర్తుచేస్తోంది.

“మంద్రమహాస్వనమంగళనిర్జ్ఝర” అంటే మధురమైన నాదంతో ప్రవహించే పవిత్ర జలపాతాలు. ప్రకృతిలో వినిపించే ప్రతి శబ్దమూ భగవంతుని స్తుతిగానంలా అనిపిస్తోందని కవి భావిస్తున్నాడు.

పురాణాలలో తిరుమల పర్వతం వైకుంఠానికి భూమిపై ఉన్న రూపంగా చెప్పబడింది. అక్కడి చెట్లు, నదులు, పర్వతాలు అన్నీ దివ్యస్వరూపాలుగా భావించబడతాయి.

ఆధ్యాత్మికంగా ఈ శ్లోకం ఒక గొప్ప సత్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. ప్రకృతి కేవలం పదార్థసముదాయం కాదు. అది దైవమహిమకు ప్రతిబింబం. పవిత్రమైన మనస్సుతో చూసినప్పుడు ప్రతి పర్వతం, ప్రతి చెట్టు, ప్రతి జలధార భగవంతుని సన్నిధిని అనుభూతి చేయిస్తుంది.

భక్తి మన దృష్టిని మారుస్తుంది. ప్రపంచం మారకపోయినా దాన్ని చూసే మన దృష్టి పవిత్రమవుతుంది. అప్పుడు ప్రకృతిలోని ప్రతి అంశం దైవస్మరణకు కారణమవుతుంది.

Verse 8
నందకుమారక గోకులపాలక గోపవధూవర కృష్ణ ।
శ్రీవసుదేవజన్మభయాపహ వేంకటశైలపతే విజయీభవ ॥

ఈ శ్లోకంలో వేంకటేశ్వరుడు కృష్ణస్వరూపుడిగా స్తుతించబడుతున్నాడు. “నందకుమారక” అంటే నందమహారాజు కుమారుడు. “గోకులపాలక” అంటే గోకులాన్ని రక్షించినవాడు.

“గోపవధూవర” అంటే గోపికలచే అత్యంత ప్రియమైనవాడు. గోపికల ప్రేమ భౌతిక ప్రేమ కాదు. సంపూర్ణ భక్తి మరియు ఆత్మసమర్పణకు ప్రతీక.

“శ్రీవసుదేవజన్మభయాపహ” అంటే వసుదేవుడు మరియు దేవకీ అనుభవించిన భయాన్ని తొలగించినవాడు. కంసుడి క్రూరత్వం మధ్య జన్మించిన కృష్ణుడు ధర్మరక్షణ కోసం అవతరించాడు.

భాగవతంలో బాలకృష్ణుని లీలలు భక్తికి అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైన అంశాలు. గోకులరక్షణ, గోవర్ధనధారణ, కాలియమర్దనం వంటి లీలలు ఆయన దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి.

తాత్త్వికంగా కృష్ణుడు ఆనందస్వరూపుడు. గోకులం మన హృదయానికి ప్రతీక. అహంకారం, భయం, మోహం వంటి శత్రువుల నుండి మన అంతరంగాన్ని రక్షించే శక్తి కృష్ణతత్త్వం.

ఈ శ్లోకం భగవంతుని బాలరూపాన్ని స్మరింపజేస్తుంది. పరమాత్మ ఎంత మహోన్నతుడో, అంతే సులభంగా ప్రేమించదగినవాడని ఇది బోధిస్తుంది.

Verse 9
శైశవపాతితపాతకిపూతన ధేనుకకేశిముఖాసురసూదన ।
కాలియమర్దన కంసనిరాసక మోహతమోపహ కృష్ణ జయీభవ ॥

“శైశవపాతితపాతకిపూతన” అంటే బాల్యంలోనే పూతనను సంహరించినవాడు. పూతన విషపాలను ఇచ్చి కృష్ణుణ్ణి చంపాలని ప్రయత్నించింది. కానీ ఆమెకు కూడా మోక్షం లభించింది.

“ధేనుకకేశిముఖాసురసూదన” అంటే ధేనుకాసురుడు, కేశి మరియు ఇతర రాక్షసులను సంహరించినవాడు. ఇవి కేవలం భౌతిక యుద్ధాలు మాత్రమే కాదు. అధర్మంపై ధర్మవిజయానికి ప్రతీకలు.

“కాలియమర్దన” అంటే కాలియనాగుని అణచివేసినవాడు. “కంసనిరాసక” అంటే కంసుని సంహరించి ప్రజలను భయంనుండి విముక్తి చేసినవాడు.

“మోహతమోపహ” అనే పదం అత్యంత లోతైనది. మోహరూప అంధకారాన్ని తొలగించేవాడు. భగవంతుని నిజమైన కార్యం కేవలం రాక్షస సంహారం కాదు. అజ్ఞాన నిర్మూలనం.

పురాణ కథలలోని ప్రతి అసురుడు ఒక అంతర్గత దోషానికి ప్రతీకగా భావించబడతాడు. పూతన మోసాన్ని సూచిస్తుంది. కాలియుడు విషపూరిత అహంకారాన్ని సూచిస్తాడు. కంసుడు భయాన్ని మరియు క్రూరత్వాన్ని సూచిస్తాడు.

భక్తుడు కృష్ణస్మరణ ద్వారా తనలోని ఈ దోషాలను జయించగలడు. అందుకే కవి కృష్ణుణ్ణి అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించే దివ్యజ్యోతిగా స్తుతిస్తున్నాడు.

Verse 10
పాలితసంగర భాగవతప్రియ సారథితాహితతోషపృథాసుత ।
పాండవదూత పరాకృతభూభర పాహి పరావరనాథ పరాయణ ॥

ఈ శ్లోకంలో మహాభారతంలోని శ్రీకృష్ణుని దివ్యపాత్రలను కవి స్మరిస్తున్నాడు. “పాలితసంగర” అంటే యుద్ధంలో రక్షించినవాడు. కురుక్షేత్ర సంగ్రామంలో ధర్మపక్షానికి అండగా నిలిచి పాండవులను రక్షించినవాడు కృష్ణుడు.

“భాగవతప్రియ” అంటే భక్తులకు అత్యంత ప్రియమైనవాడు మరియు భక్తులను ప్రేమించేవాడు. భగవంతునికి సంపద, శక్తి, విద్యలకన్నా భక్తి ముఖ్యమని ఈ పదం సూచిస్తుంది.

“సారథితాహితతోషపృథాసుత” అంటే పృథా కుమారుడైన అర్జునునికి సారథిగా సేవ చేసి అతనికి సంతోషం కలిగించినవాడు. జగన్నాథుడైన పరమాత్మ రథసారథిగా మారడం వినయానికి అత్యున్నత ఉదాహరణ.

“పాండవదూత” అంటే పాండవుల తరపున శాంతిదూతగా హస్తినాపురానికి వెళ్లినవాడు. యుద్ధం ప్రారంభమయ్యే ముందు శాంతిని స్థాపించేందుకు చేసిన ఆయన ప్రయత్నం ధర్మస్వరూపాన్ని తెలియజేస్తుంది.

“పరాకృతభూభర” అంటే భూమిపై పెరిగిన అధర్మభారాన్ని తొలగించినవాడు. అవతారరహస్యంలో ప్రధాన ఉద్దేశ్యం ఇదే.

ఆధ్యాత్మికంగా ఈ శ్లోకం భగవంతుడు కేవలం ఆరాధ్యుడు మాత్రమే కాదని, భక్తుని జీవితరథానికి సారథి అని బోధిస్తుంది. మనస్సు అర్జునుడైతే, వివేకం గీతాచార్యుడైన కృష్ణుడు. ఆయన మార్గదర్శకత్వాన్ని అంగీకరించినవారికి జీవితం ధర్మమార్గంలో నడుస్తుంది.

Verse 11
శాతమఖాసువిభంజనపాటవ సత్రిశిరఃఖరదూషణదూషణ ।
శ్రీరఘునాయక రామ రమాసఖ విశ్వజనీన హరే విజయీభవ ॥

ఈ శ్లోకంలో వేంకటేశ్వరుడు శ్రీరామస్వరూపుడిగా స్తుతించబడుతున్నాడు. “శాతమఖాసువిభంజనపాటవ” అనే పదం విష్ణువు యొక్క దివ్యపరాక్రమాన్ని సూచిస్తుంది. దేవతల శత్రువులను సంహరించడంలో ఆయనకు ఉన్న సామర్థ్యాన్ని కవి స్మరిస్తున్నాడు.

“త్రిశిరః ఖర దూషణ దూషణ” అంటే త్రిశిరుడు, ఖరుడు, దూషణుడు అనే రాక్షసులను సంహరించినవాడు. అరణ్యకాండలో శ్రీరాముడు ఈ రాక్షసులను వధించి ఋషులను రక్షించాడు.

“శ్రీరఘునాయక” అంటే రఘువంశానికి నాయకుడు. “రామ” అంటే అందరి హృదయాలను ఆనందింపజేసేవాడు. “రమాసఖ” అంటే లక్ష్మీదేవికి ప్రియమైనవాడు.

“విశ్వజనీన” అంటే సమస్త ప్రపంచానికీ చెందినవాడు. రాముడు కేవలం అయోధ్యకు చెందిన రాజు కాదు. ధర్మానికి ప్రతిరూపంగా ప్రపంచమంతటికి ఆదర్శుడు.

రామాయణంలో శ్రీరాముడు ఆదర్శపుత్రుడు, ఆదర్శభర్త, ఆదర్శసోదరుడు, ఆదర్శరాజు. అందుకే ఆయన జీవితం ధర్మశాస్త్రానికి సజీవరూపంగా భావించబడుతుంది.

తాత్త్వికంగా ఈ శ్లోకం ధర్మశక్తిని స్తుతిస్తుంది. రాముడు కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తి కాదు. మనలోని సత్యం, ధైర్యం, కర్తవ్యనిష్ఠకు ప్రతీక. రామతత్త్వాన్ని అనుసరించినవారి జీవితంలో స్థిరత్వం, గౌరవం, అంతరంగశాంతి కలుగుతాయి.

Verse 12
రాక్షససోదరభీతినివారక శారదశీతమయూఖముఖాంబుజ ।
రావణదారుణవారణదారణ కేసరిపుంగవ దేవ జయీభవ ॥

ఈ శ్లోకం కూడా శ్రీరాముని మహిమను వర్ణిస్తుంది. “రాక్షససోదరభీతినివారక” అంటే విభీషణుని భయాన్ని తొలగించినవాడు. రావణుడి సోదరుడైన విభీషణుడు ధర్మాన్ని ఆశ్రయించినప్పుడు రాముడు అతనికి అభయం ఇచ్చాడు.

ఇది శరణాగతి తత్త్వానికి గొప్ప ఉదాహరణ. గతజీవితం ఎలా ఉన్నా, ఎవరు నిజాయితీతో భగవంతుని ఆశ్రయిస్తే వారికి రక్షణ లభిస్తుందని ఈ సంఘటన తెలియజేస్తుంది.

“శారదశీతమయూఖముఖాంబుజ” అంటే శరదృతువు చంద్రకిరణాలవలె శాంతియుతమైన ముఖకమలం కలవాడు. యుద్ధరంగంలో పరాక్రమశాలి అయిన రాముడు, భక్తుల విషయంలో అపారమైన కరుణామూర్తి.

“రావణదారుణవారణదారణ” అంటే భయంకరమైన రావణరూప గజాన్ని చీల్చివేసిన సింహంలాంటి వాడు. “కేసరిపుంగవ” అనే ఉపమానం రాముని అపరాజిత పరాక్రమాన్ని తెలియజేస్తుంది.

పురాణసాహిత్యంలో సింహం ధర్మశక్తికి ప్రతీక. ఏనుగు అహంకారానికి ప్రతీక. ఈ దృష్టిలో రావణవధ ధర్మం అహంకారాన్ని జయించిన సంఘటన.

ఆధ్యాత్మికంగా ఈ శ్లోకం భక్తునికి ఆశను ఇస్తుంది. భయం తొలగించేవాడూ ఆయనే. అహంకారం నాశనం చేసేవాడూ ఆయనే. శరణాగతి ద్వారా మనిషి దైవరక్షణను పొందగలడనే సందేశం ఇందులో దాగి ఉంది.

Verse 13
కాననవానరవీరవనేచరకుంజరసింహమృగాదిషు వత్సల ।
శ్రీవరసూరినిరస్తభవాదర వేంకటశైలపతే విజయీభవ ॥

“కాననవానరవీర” అంటే అడవుల్లో నివసించిన వానరవీరులను ప్రేమించినవాడు. శ్రీరాముడు సుగ్రీవుడు, హనుమంతుడు, అంగదుడు వంటి వానరులను తన సన్నిహితులుగా స్వీకరించాడు.

“వనేచర కుంజర సింహ మృగాదిషు వత్సల” అంటే అడవిలోని ఏనుగులు, సింహాలు, జంతువులు మరియు సమస్త జీవులపై కరుణ కలిగినవాడు. భగవంతుని ప్రేమ మానవులకు మాత్రమే పరిమితం కాదని ఈ పదం తెలియజేస్తుంది.

రామాయణంలో జటాయువు, సంపాతి, వానరులు, ఎలుగుబంట్లు అందరూ దైవకార్యంలో భాగస్వాములయ్యారు. దీనివల్ల ప్రతి జీవికి దైవసన్నిధిలో స్థానం ఉందని తెలుస్తుంది.

“శ్రీవరసూరినిరస్తభవాదర” అంటే మహానుభావుల ఉపదేశం ద్వారా సంసారాసక్తిని తొలగించేవాడు. ఆచార్యుల కృప ద్వారా భక్తుని మనస్సు భగవంతుని వైపు మళ్లుతుంది.

వైష్ణవ సంప్రదాయంలో ఆచార్యుని స్థానం అత్యంత ఉన్నతమైనది. గురువు జీవుని సంసారబంధనాల నుండి విముక్తి వైపు నడిపిస్తాడు.

తాత్త్వికంగా ఈ శ్లోకం సర్వభూతదయను బోధిస్తుంది. నిజమైన భక్తి మనిషిని వినయవంతునిగా, కరుణామయునిగా మారుస్తుంది. సమస్త జీవులలో భగవంతుని దర్శించినప్పుడు ద్వేషం తగ్గి ప్రేమ పెరుగుతుంది.

Verse 14
వాదిసాధ్వసకృత్సూరికథితం స్తవనం మహత్ ।
వృషశైలపతేః శ్రేయస్కామో నిత్యం పఠేత్ సుధీః ॥

ఈ చివరి శ్లోకం ఫలశ్రుతి. “వాదిసాధ్వసకృత్సూరికథితం” అంటే మహాజ్ఞానులు మరియు ఆచార్యులు చెప్పిన ఈ మహాస్తోత్రం అని అర్థం. ఇది కేవలం కవిత్వం కాదు. అనుభవజ్ఞులైన భక్తుల హృదయాల నుండి వెలువడిన స్తుతి.

“స్తవనం మహత్” అంటే గొప్ప స్తోత్రం. భగవంతుని గుణాలు, అవతారాలు, కరుణ, పరాక్రమం, తత్త్వస్వరూపం అన్నీ ఇందులో సంగ్రహంగా ఉన్నాయి.

“వృషశైలపతేః” అంటే వృషశైలానికి అధిపతియైన వేంకటేశ్వరుని. వృషశైలము తిరుమలకు ఉన్న ప్రాచీన నామాలలో ఒకటి.

“శ్రేయస్కామః” అనే పదం అత్యంత ముఖ్యమైనది. ఇది కేవలం భౌతిక లాభాలను కోరేవాడిని సూచించదు. శాశ్వత మంగళం, ఆధ్యాత్మిక పురోగతి, మోక్షమార్గాన్ని కోరేవాడిని సూచిస్తుంది.

“నిత్యం పఠేత్ సుధీః” అంటే వివేకవంతుడు ఈ స్తోత్రాన్ని నిత్యం పఠించాలి. నిత్యపఠనం ద్వారా భగవంతుని గుణాలు మన హృదయంలో స్థిరపడతాయి.

ఆధ్యాత్మికంగా ఫలశ్రుతి యొక్క అసలు సందేశం ఇది. స్తోత్రపఠనం కేవలం శబ్దోచ్చారణ కాదు. ప్రతి నామంలోని తత్త్వాన్ని మననం చేయడం. ప్రతి గుణాన్ని జీవితంలో ఆచరించడం. ప్రతి అవతారంలోని సందేశాన్ని గ్రహించడం.

అలా చేసినప్పుడు భక్తుని మనస్సు శుద్ధమవుతుంది. భక్తి బలపడుతుంది. దైవస్మరణ సహజమవుతుంది. చివరికి వేంకటేశ్వరుని కృప ద్వారా పరమశ్రేయస్సు సిద్ధిస్తుంది.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras