దశావతార మంగల స్తోత్రం

Lyics:

ആദാവംബുജസംഭവാദിവിനുതഃ ശാന്തോഽച്യുതഃ ശാശ്വതഃ
സംഫുല്ലാമലപുണ്ഡരീകനയനഃ പുണ്യഃ പുരാണഃ പുമാൻ .
ലോകേശഃ ശ്രുതിചോരസോമകഹരോ മത്സ്യാവതാരോ ഹരിഃ
ശ്രീമാൻ സിംഹഗിരീശ്വരഃ കരുണയാ ദദ്യാത്സദാ മംഗലം ..1..

സപ്തദ്വീപകുലാചലേന്ദ്രജലധിസ്തോമാഭിസങ്ക്രാന്തഭൂ-
ഭാരാലീഢഫണീന്ദ്രമന്ദരധരോ മന്ദാരമാലാർചിതഃ .
ഭാവജ്ഞോ ബഹുചക്രലാഞ്ഛിതതനുഃ കൂർമാവതാരോ ഹരിഃ
ശ്രീമാൻ സിംഹഗിരീശ്വരഃ കരുണയാ ദദ്യാത്സദാ മംഗലം ..2..

ലീലാലോഡിതസർവസാഗരജലഃ സമ്പൂർണചന്ദ്രപ്രഭോ
ഹേമാക്ഷാസുരഖണ്ഡനോ ഭുജഗദഃ ചക്രാങ്കിതഃ സന്തതം .
ദംഷ്ട്രാഗ്രോദ്ധൃതമേദിനീഭയഹരഃ ക്രോഡാവതാരോ ഹരിഃ
ശ്രീമാൻ സിംഹഗിരീശ്വരഃ കരുണയാ ദദ്യാത്സദാ മംഗലം ..3..

കുന്ദേന്ദുസ്ഫടികപ്രഭോ ബഹുഭുജോ ഭൂഷാസഹസ്രോജ്ജ്വലോ
ദൈത്യേന്ദ്രോദരദാരണേഽതിനിപുണഃ സ്തംഭോദ്ഭവോ ഭീഷണഃ .
പ്രഹ്ലാദാർതിഹരോദയോ നരമൃഗാകാരാവതാരോ ഹരിഃ
ശ്രീമാൻ സിംഹഗിരീശ്വരഃ കരുണയാ ദദ്യാത്സദാ മംഗലം ..4..

ധാതൃക്ഷാലിതപാദപങ്കജഭവസ്രോതോമഹാശാംബരഃ
പ്രക്ഷാലീകൃതപാദപദ്മയുഗലോ ബാലോ ജഗജ്ജീവനഃ .
ഭിക്ഷാർഥീ ബലിദർപഹാ പടുവടുഃ ഖർവാവതാരോ ഹരിഃ
ശ്രീമാൻ സിംഹഗിരീശ്വരഃ കരുണയാ ദദ്യാത്സദാ മംഗലം ..5..

സദ്യഃഖണ്ഡിതരാജമണ്ഡലശരീരോദ്ഭൂതരക്താപഗാ
സംസിക്താഖിലഭൂതലഃ പിതൃവചഃസമ്പാലനേ നിഷ്ഠിതഃ .
വേദജ്ഞോ ജമദഗ്നിജഃ പരശുഭൃദ്രാമാവതാരോ ഹരിഃ
ശ്രീമാൻ സിംഹഗിരീശ്വരഃ കരുണയാ ദദ്യാത്സദാ മംഗലം ..6..

രാജേന്ദ്രോ രണരംഗരാജവിനുതാനേകാസുരാഭാസുരാ-
കാരോ രാവണകോടിഖണ്ഡനപടുഃ കോദണ്ഡദീക്ഷാഗുരുഃ .
സീതേശഃ സുരസജ്ജനാമൃതകരോ രാമാവതാരോ ഹരിഃ
ശ്രീമാൻ സിംഹഗിരീശ്വരഃ കരുണയാ ദദ്യാത്സദാ മംഗലം ..7..

കാലിന്ദീജലഭേദനോ ബഹുഭുജോ ഭൂഷാസമുദ്ഭാസുരഃ
പ്രധ്വംസീ മുസലായുധോ ഹലധരോ നീലാംബരോ നിർമലഃ .
ലാവണ്യാപ്പതിരേവതീപതിരസൗ രാമാവതാരോ ഹരിഃ
ശ്രീമാൻ സിംഹഗിരീശ്വരഃ കരുണയാ ദദ്യാത്സദാ ഭംഗലം ..8..

ധർമജ്ഞത്രിപുരാധിനാഥവനിതാധർമോപദേഷ്ടാ ച ത-
ത്പാതിവ്രത്യവിശേഷഭഞ്ജനപരോ വേദാന്തവേദ്യഃ സദാ .
ദൈത്യവ്രാതവിനാശനാദിചതുരോ ബുദ്ധാവതാരോ ഹരിഃ
ശ്രീമാൻ സിംഹഗിരീശ്വരഃ കരുണയാ ദദ്യാത്സദാ മംഗലം ..9..

മ്ലേച്ഛവ്രാതവിനാശകഃ കലിയുഗാന്തേഽശ്വാധിരൂഢോ മഹാ-
മായാവീ ബഹുഭാനുകോടിസദൃശോ ഭീമാംശുചക്രായുധഃ .
യശ്ചാംഗീകൃതകൽകിരൂപവിഭവോ ഭൂമൗ അവിഷ്യാന്വയഃ
ശ്രീമാൻ സിംഹഗിരീശ്വരഃ കരുണയാ ദദ്യാത്സദാ മംഗലം ..10..

Meaning:

Verse 1
ఆదావంబుజసంభవాదివినుతః శాంతోఽచ్యుతః శాశ్వతః
సంఫుల్లామలపుండరీకనయనః పుణ్యః పురాణః పుమాన్ .
లోకేశః శ్రుతిచోరసోమకహరో మత్స్యావతారో హరిః
శ్రీమాన్ సింహగిరీశ్వరః కరుణయా దద్యాత్సదా మంగలం ..1..

ఈ శ్లోకం దశావతారాలలో మొదటిదైన మత్స్యావతారాన్ని కీర్తిస్తోంది. సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవుడు మరియు ఇతర దేవతలచేత ఆదిలో స్తుతింపబడినవాడు, పరమ శాంతమూర్తి, తన స్థితి నుండి ఎన్నడూ జారని అచ్యుతుడు మరియు నిరంతరాయంగా ఉండే శాశ్వతుడు అయిన శ్రీమన్నారాయణుడికి ఈ పద్యం మంగళం పలుకుతోంది. ఆయన కన్నులు వికసించిన తెల్ల తామరల వలె స్వచ్ఛంగా, ప్రసన్నంగా ఉంటాయి. ఆయన పుణ్య స్వరూపుడు మరియు పురాణ పురుషుడు. సమస్త లోకాలకు అధిపతి అయిన ఆ స్వామి వేదాలను అపహరించిన సోమకాసురుడిని సంహరించి, జ్ఞాననిధులైన శ్రుతులను రక్షించిన మత్స్యమూర్తిగా ఇక్కడ వర్ణించబడ్డారు.
పురాణ గాథ ప్రకారం ప్రళయ కాలంలో వేదాలను సోమకాసురుడు దొంగిలించి సముద్రగర్భంలో దాచగా, విష్ణువు చేప రూపం ధరించి అతడిని మట్టుపెట్టి వేదాలను తిరిగి బ్రహ్మకు అప్పగించాడు. ఆధ్యాత్మికంగా మత్స్యావతారం అంటే అజ్ఞానమనే సముద్రంలో మునిగిపోయిన జ్ఞానాన్ని (వేదాలను) రక్షించడం. అచ్యుత అనే నామం భగవంతుడు తన భక్తులను ఎన్నడూ విడవడని, ఆయన శక్తి క్షీణించదని సూచిస్తుంది. పురాణ పురుషుడు అంటే సృష్టికి పూర్వం ఉన్నవాడని అర్థం. సింహగిరిపై కొలువై ఉన్న వరాహ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఈ మత్స్య రూపంలో మనకు సకల శుభాలను కలిగించాలని కవి ప్రార్థిస్తున్నారు.
మత్స్యావతారం జీవ పరిణామ క్రమంలో నీటిలో జీవించే ప్రాణిగా భగవంతుడి మొదటి అభివ్యక్తిని తెలుపుతుంది. ఇది భక్తుడి హృదయంలో కలిగే మొదటి ఆధ్యాత్మిక చైతన్యాన్ని సూచిస్తుంది. సంఫుల్లామల పుండరీక నయనః అనే పదం భగవంతుని కరుణా దృష్టిని తెలుపుతుంది. సోమకహర అంటే కేవలం రాక్షస సంహారమే కాక, మనలోని అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించేవాడని అంతరార్థం. ఈ శ్లోకం భగవంతుడి సర్వోన్నత స్థితిని, రక్షణ తత్వాన్ని ఒకేసారి ఆవిష్కరిస్తుంది. సింహగిరీశ్వరుడు తన కరుణా కటాక్షాలతో నిరంతరం మంగళములను ప్రసాదించాలని ఈ ప్రార్థన ఉద్దేశ్యం.

Verse 2
సప్తద్వీపకులాచలేంద్రజలధిస్తోమాభిసంక్రాంతభూ-
భారాలీఢఫణీంద్రమందరధరో మందారమాలార్చితః .
భావజ్ఞో బహుచక్రలాంఛితతనుః కూర్మావతారో హరిః
శ్రీమాన్ సింహగిరీశ్వరః కరుణయా దద్యాత్సదా మంగలం ..2..

రెండవ శ్లోకం భగవంతుని కూర్మావతార వైభవాన్ని వివరిస్తోంది. సప్త ద్వీపాలు, కుల పర్వతాలు, సముద్రాలతో కూడిన ఈ భూమండల భారాన్ని మోస్తున్న ఆదిశేషుడు మరియు మందర పర్వతాన్ని తన వీపుపై ధరించిన కూర్మరూపిని ఇక్కడ స్తుతిస్తున్నారు. క్షీరసాగర మథన సమయంలో మందర పర్వతం సముద్రంలో మునిగిపోతుంటే, విష్ణువు తాబేలు రూపంలో దానిని నిలబెట్టాడు. ఆయన మందార పూల మాలలతో అర్చింపబడేవాడు మరియు భక్తుల మనసులోని భావాలను ఎరిగిన భావజ్ఞుడు. ఆయన శరీరం అనేక చక్రాల గుర్తులతో ప్రకాశిస్తూ ఉంటుంది.
ఈ అవతారానికి సంబంధించిన పౌరాణిక నేపథ్యం అమృతం కోసం దేవదానవులు సముద్రాన్ని చిలికినప్పుడు జరిగినది. కూర్మం యొక్క వెన్ను కఠినంగా ఉండి భారాన్ని మోసినట్లు, భగవంతుడు ఈ జగత్తుకు ఆధారభూతుడై ఉన్నాడని దీని అర్థం. ఆధ్యాత్మికంగా కూర్మం ఇంద్రియ నిగ్రహానికి సంకేతం. తాబేలు తన అవయవాలను లోపలికి ఉపసంహరించుకున్నట్లు, యోగి తన ఇంద్రియాలను బాహ్య ప్రపంచం నుండి మరల్చి ఆత్మపై కేంద్రీకరించాలి. మందరధర అంటే బుద్ధిని స్థిరంగా ఉంచేవాడని భావం.
బహుచక్ర లాంఛిత తనుః అనే విశేషణం స్వామి దివ్య మంగళ విగ్రహాన్ని సూచిస్తుంది. భగవంతుడు భావజ్ఞుడు అంటే, మనం పైకి చేసే పూజల కన్నా మన హృదయంలోని నిశ్చలమైన భక్తిని ఆయన గుర్తిస్తాడని అర్థం. సింహగిరిపై వెలసిన స్వామి కూడా కూర్మం వలె భక్తుల కష్టాల భారాన్ని మోస్తూ, వారికి అభయాన్ని ఇస్తుంటారని కవి భావన. కులాచలేంద్ర మరియు జలధి పదాలు సృష్టి యొక్క వైశాల్యాన్ని, దానికి భగవంతుడు ఇచ్చే స్థిరత్వాన్ని చాటిచెబుతాయి. ఈ కూర్మరూప హరి మనకు నిరంతర మంగళములను ఇచ్చుగాక.

Verse 3
లీలాలోడితసర్వసాగరజలః సంపూర్ణచంద్రప్రభో
హేమాక్షాసురఖండనో భుజగదః చక్రాంకితః సంతతం .
దంష్ట్రాగ్రోద్ధృతమేదినీభయహరః క్రోడావతారో హరిః
శ్రీమాన్ సింహగిరీశ్వరః కరుణయా దద్యాత్సదా మంగలం ..3..

మూడవ శ్లోకం వరాహావతారాన్ని (క్రోడావతారం) వర్ణిస్తోంది. తన లీల ద్వారా సమస్త సముద్ర జలాలను కల్లోలపరిచే శక్తి గలవాడు, నిండు చంద్రుని వంటి ప్రకాశం కలవాడు మరియు హిరణ్యాక్షుడు (హేమాక్ష) అనే రాక్షసుడిని సంహరించిన వరాహమూర్తికి నమస్కారం. ఆయన తన చేతులలో గదను, చక్రమును ధరించి నిరంతరం రక్షణ కవచంలా ఉంటాడు. ప్రళయ జలాలలో మునిగిపోయిన భూదేవిని తన కోరల కొనపై ఎత్తి రక్షించి, లోకానికి భయం పోగొట్టినవాడు ఈ యజ్ఞ వరాహమూర్తి.
సింహచల క్షేత్రంలో ప్రధాన దైవం వరాహ లక్ష్మీనరసింహస్వామి కాబట్టి, ఈ శ్లోకానికి విశేష ప్రాధాన్యత ఉంది. హిరణ్యాక్షుడు భూమిని అపహరించి సముద్రంలో దాచినప్పుడు, విష్ణువు వరాహ రూపంలో వచ్చి భూమిని ఉద్ధరించాడు. ఇది పరమాత్మ యొక్క రక్షణ తత్వానికి నిదర్శనం. ఆధ్యాత్మికంగా భూమి అంటే భక్తుని చిత్తం. అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారంలో మునిగిపోయిన చిత్తాన్ని భగవంతుడు తన జ్ఞానమనే కోరలతో పైకి లేవనెత్తుతాడు. సంపూర్ణ చంద్రప్రభ అనేది ఆయనలోని సౌమ్యతను, శాంతిని తెలియజేస్తుంది.
దంష్ట్రాగ్రోద్ధృత మేదినీ అనే పదం భగవంతుని అపారమైన బలాన్ని, అదే సమయంలో భూమి పట్ల ఆయనకు ఉన్న వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది. క్రోడావతారం అంటే పంది రూపం, ఇది యజ్ఞ స్వరూపంగా వేదాలలో కీర్తించబడింది. భయహర అనే విశేషణం శరణు జొచ్చిన భక్తులకు సంసార భయం నుండి విముక్తిని కలిగిస్తుందని చెబుతుంది. సింహగిరీశ్వరుడు ఇక్కడ వరాహ రూపంలో భక్తుల దారిద్ర్యాన్ని, భయాన్ని పోగొట్టి సదా మంగళప్రదుడు కావాలని కోరుకోవడం జరుగుతోంది.

Verse 4
కుందేందుస్ఫటికప్రభో బహుభుజో భూషాసహస్రోజ్జ్వలో
దైత్యేంద్రోదరదారణేఽతినిపుణః స్తంభోద్భవో భీషణః .
ప్రహ్లాదార్తిహరోదయో నరమృగాకారావతారో హరిః
శ్రీమాన్ సింహగిరీశ్వరః కరుణయా దద్యాత్సదా మంగలం ..4..

నాలుగవ శ్లోకం నరసింహావతార ప్రాశస్త్యాన్ని తెలుపుతోంది. మొల్లపువ్వు, చంద్రుడు మరియు స్ఫటికం వలె తెల్లని కాంతితో ప్రకాశించేవాడు, అనేక భుజాలు కలిగినవాడు మరియు వేలకొద్దీ ఆభరణాలతో వెలిగిపోయేవాడు నరసింహుడు. హిరణ్యకశిపుడు అనే రాక్షస రాజు యొక్క ఉదరాన్ని చీల్చడంలో అత్యంత నిపుణుడు, స్తంభం నుండి ఉద్భవించిన భీకర రూపం కలవాడు. తన భక్తుడైన ప్రహ్లాదుని యొక్క ఆవేదనను, కష్టాలను తీర్చడానికి ఉదయించిన నరమృగ (మనిషి-సింహం) ఆకారం దాల్చిన హరి ఇక్కడ స్తుతింపబడుతున్నాడు.
పురాణాల ప్రకారం హిరణ్యకశిపుడు తనకు చావు లేని వరం కోరాడు. మనిషి చేతిలో గానీ, జంతువు చేతిలో గానీ మరణం సంభవించకూడదన్న నియమాన్ని అధిగమించడానికి స్వామి నరసింహ రూపం ఎత్తాడు. ఇది భగవంతుడు సర్వవ్యాపి అని నిరూపించడానికి స్తంభం నుండి వెలువడిన అవతారం. ఆధ్యాత్మికంగా నరసింహ అవతారం క్రోధానికి మరియు కరుణకు అద్భుతమైన కలయిక. రాక్షసుడి పట్ల భీషణంగా ఉన్నా, ప్రహ్లాదుడి పట్ల పరమ దయామయుడు.
స్తంభోద్భవః అనే పదం భగవంతుడు అణువణువునా ఉంటాడనే సత్యాన్ని బోధిస్తుంది. ప్రహ్లాద ఆర్తిహర అంటే ఆర్తులైన వారి మొరను వెంటనే ఆలకించేవాడని అర్థం. కుందేందు స్ఫటిక ప్రభ అనడం ద్వారా ఆయన ఉగ్రరూపంలో ఉన్నా లోపల పరమ పవిత్రమైన, చల్లని అనుగ్రహాన్ని కలిగి ఉంటాడని కవి వర్ణించారు. సింహగిరి అంటేనే నరసింహ క్షేత్రం కాబట్టి, ఈ శ్లోకం భక్తుల హృదయాలకు ఎంతో దగ్గరైనది. ఆ నరసింహ స్వామి మనకు ఎల్లప్పుడూ శుభాలను ప్రసాదించాలి.

Verse 5
ధాతృక్షాలితపాదపంకజభవస్రోతోమహాశాంబరః
ప్రక్షాలీకృతపాదపద్మయుగలో బాలో జగజ్జీవనః .
భిక్షార్థీ బలిదర్పహా పటువటుః ఖర్వావతారో హరిః
శ్రీమాన్ సింహగిరీశ్వరః కరుణయా దద్యాత్సదా మంగలం ..5..

ఐదవ శ్లోకం వామనావతార వైభవాన్ని వర్ణిస్తోంది. బ్రహ్మదేవుడు కడిగిన పాదపద్మాల నుండి పుట్టిన గంగానది ప్రవాహాన్ని ధరించినవాడు మరియు తన పాదాలను పవిత్రంగా ఉంచుకున్నవాడు వామనుడు. చిన్న బాలుడి రూపంలో ఉండి, సమస్త జగత్తుకు ప్రాణాధారమైనవాడు. బలి చక్రవర్తి దగ్గర మూడు అడుగుల నేలను భిక్షగా అడిగి, అతని అహంకారాన్ని (దర్పం) అణిచివేసిన సమర్థుడైన బ్రహ్మచారి (పటువటు). ఖర్వావతారం అంటే పొట్టి రూపం లేదా వామనావతారం ఎత్తిన హరి ఈయన.
బలి చక్రవర్తి అజేయుడై స్వర్గాన్ని ఆక్రమించినప్పుడు, అదితి కశ్యపులకు పుత్రుడిగా విష్ణువు జన్మించాడు. వామనుడు మూడు అడుగులతో భూమిని, ఆకాశాన్ని, బలి తలని కొలిచి అతడిని పాతాళానికి పంపాడు. ఆధ్యాత్మికంగా బలి అంటే అహంకారం, మూడు అడుగులు అంటే స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరాలను భగవంతుడికి అర్పించడం. ధాతృ క్షాలిత పాద అంటే విష్ణుపాదోద్భవి అయిన గంగ యొక్క పవిత్రతను సూచిస్తుంది.
జగజ్జీవనః అనే పదం భగవంతుడే సమస్త ప్రాణికోటికి జీవనదాత అని చెబుతుంది. పటువటు అంటే బాహ్యంగా చిన్నవాడిగా కనిపించినా అంతర్గతంగా అనంతమైన శక్తి కలవాడని భావం. భిక్షార్థిగా రావడం భగవంతుని యొక్క వినయాన్ని, భక్తుడిని పరీక్షించే గుణాన్ని తెలుపుతుంది. సింహగిరిపై వెలసిన ఆ స్వామి వామనుడి వలె మన అహంకారాన్ని తొలగించి, వినయాన్ని ప్రసాదించి శుభాలను కలుగజేయాలి. ఈ శ్లోకం భగవంతుని వామనావతార వైశిష్ట్యాన్ని అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.

Verse 6
సద్యఃఖండితరాజమండలశరీరోద్భూతరక్తాపగా
సంసిక్తాఖిలభూతలః పితృవచఃసంపాలనే నిష్ఠితః .
వేదజ్ఞో జమదగ్నిజః పరశుభృద్రామావతారో హరిః
శ్రీమాన్ సింహగిరీశ్వరః కరుణయా దద్యాత్సదా మంగలం ..6..

ఆరవ శ్లోకం పరశురామావతారాన్ని గురించి చెబుతోంది. దుర్మార్గులైన రాజుల సమూహాన్ని సంహరించి, వారి శరీరాల నుండి ప్రవహించిన రక్తపు నదులతో భూతలాన్ని తడిపినవాడు. తన తండ్రి అయిన జమదగ్ని మహర్షి మాటను జవదాటకుండా పాటించే నిష్ఠ కలిగినవాడు. వేదాలను క్షుణ్ణంగా తెలిసిన విద్వాంసుడు, జమదగ్ని పుత్రుడు మరియు పరశువును (గండ్రగొడ్డలిని) ఆయుధంగా ధరించిన పరశురామ రూపంలో ఉన్న హరిని ఇక్కడ స్తుతిస్తున్నారు.
పురాణాల ప్రకారం కార్తవీర్యార్జునుడు మరియు ఇతర క్షత్రియులు బ్రాహ్మణులను హింసించి, ధర్మానికి గ్లాని కలిగించినప్పుడు విష్ణువు పరశురాముడిగా జన్మించి ఇరవై ఒక్క సార్లు భూప్రదక్షిణ చేసి దుష్ట రాజులను ఏరివేశాడు. ఇది ధర్మ సంస్థాపనలో భగవంతుని కఠినత్వాన్ని సూచిస్తుంది. పితృవచః సంపాలన అంటే పితృవాక్య పరిపాలనలో ఆయనకు ఉన్న అంకితభావం. ఆధ్యాత్మికంగా పరశురాముడు కోపాన్ని ధర్మం కోసం ఎలా ఉపయోగించాలో నేర్పుతాడు.
వేదజ్ఞః అనే విశేషణం ఆయన కేవలం వీరుడే కాదు, గొప్ప జ్ఞాని కూడా అని తెలుపుతుంది. అన్యాయాన్ని ఎదిరించే శక్తి, జ్ఞానంతో కూడి ఉండాలని దీని అంతరార్థం. రక్త నదులతో భూమిని తడపడం అనేది పాప ప్రక్షాళనకు ప్రతీక. పరశుభృత్ అంటే గొడ్డలిని ధరించినవాడు, ఇది మనలోని అరిషడ్వర్గాలను ఛేదించే జ్ఞానానికి సంకేతం. సింహగిరీశ్వరుడు పరశురాముడి వలె మనలోని దుష్ట గుణాలను అంతం చేసి, సన్మార్గాన్ని చూపిస్తూ ఎల్లప్పుడూ మంగళములను ప్రసాదించాలి.

Verse 7
రాజేంద్రో రణరంగరాజవినుతానేకాసురాభాసురా-
కారో రావణకోటిఖండనపటుః కోదండదీక్షాగురుః .
సీతేశః సురసజ్జనామృతకరో రామావతారో హరిః
శ్రీమాన్ సింహగిరీశ్వరః కరుణయా దద్యాత్సదా మంగలం ..7..

ఏడవ శ్లోకం మర్యాదా పురుషోత్తముడైన శ్రీరామావతారాన్ని కీర్తిస్తోంది. రాజులలో శ్రేష్ఠుడు, యుద్ధ రంగంలో శత్రువులైన అనేకమంది రాక్షసుల గర్వాన్ని అణిచివేసిన తేజోవంతమైన రూపం కలవాడు. రావణాసురుడి పది తలలను ఛేదించడంలో సమర్థుడు మరియు ధనుర్విద్యలో (కోదండం) నిష్ణాతుడైన గురువు వంటివాడు. సీతాదేవికి ప్రాణనాథుడు, దేవతలకు మరియు సజ్జనులకు అమృతం వంటి ఆనందాన్ని పంచే రామచంద్రునిగా ఉన్న హరి ఈయన.
రామాయణ గాథ లోక ప్రసిద్ధం. రావణుడిని సంహరించి ధర్మాన్ని నిలబెట్టిన రాముడు ఆదర్శ పురుషుడు. కోదండ దీక్షాగురుః అంటే ధర్మ రక్షణ కోసం ఆయుధాన్ని పట్టిన శ్రేష్ఠుడు. ఆధ్యాత్మికంగా రాముడు అంటే రమింపజేసేవాడు. మన హృదయాలలో ఆనందాన్ని కలిగించేవాడు. ఆయన ధర్మం యొక్క మూర్తిమంత రూపం (రామో విగ్రహవాన్ ధర్మః). సుర సజ్జన అమృతకర అంటే సజ్జనులకు ఆయన సాంగత్యం మోక్షం వంటిదని అర్థం.
సీతేశః అనే పదం ప్రకృతికి అధిపతి అయిన పురుషునిగా ఆయనను సూచిస్తుంది. రాముడు తన నడవడిక ద్వారా మానవాళికి జీవన మార్గాన్ని బోధించాడు. ఆయన యుద్ధం కేవలం విజయం కోసం కాదు, అది ధర్మ స్థాపన కోసం జరిగిన ఒక యజ్ఞం. సింహగిరిపై వెలసిన స్వామి రాముడి వలె మన కష్టాలను హరించి, మన హృదయాలలో ధర్మబుద్ధిని పెంచి సదా మంగళములను చేకూర్చాలి. ఈ శ్లోకం భగవంతుని రాజసౌందర్యాన్ని మరియు దయాగుణాన్ని ఒకేసారి వర్ణిస్తుంది.

Verse 8
కాలిందీజలభేదనో బహుభుజో భూషాసముద్భాసురః
ప్రధ్వంసీ ముసలాయుధో హలధరో నీలాంబరో నిర్మలః .
లావణ్యాప్పతిరేవతీపతిరసౌ రామావతారో హరిః
శ్రీమాన్ సింహగిరీశ్వరః కరుణయా దద్యాత్సదా భంగలం ..8..

ఎనిమిదవ శ్లోకం బలరామావతారాన్ని వర్ణిస్తోంది (ఇక్కడ కూడా రామావతార అని పిలువబడ్డాడు). యమునా నది (కాళింది) ప్రవాహాన్ని తన నాగలితో మార్చినవాడు, అనేక భుజాలతో మరియు దివ్యాభరణాలతో ప్రకాశించేవాడు. ముసలము (రోకలి) మరియు హలము (నాగలి) ఆయుధాలుగా ధరించినవాడు. నీలి రంగు వస్త్రాలను ధరించి, నిర్మలమైన మనస్సు కలిగినవాడు. సౌందర్యానికి నిలయమైన రేవతీ దేవికి భర్త అయిన బలరామ రూపంలోని హరి ఈయన.
బలరాముడు శ్రీకృష్ణుడికి అన్నగా, శేషాంశతో జన్మించాడు. ఆయన నాగలి ధరించడం వ్యవసాయానికి, సంపదకు మరియు ప్రకృతిని వశం చేసుకోవడానికి సంకేతం. ఒకసారి యమునా నదిని తన వద్దకు రమ్మని పిలిచినప్పుడు ఆమె రాకపోవడంతో, నాగలితో నది మార్గాన్నే మార్చివేశాడనేది పౌరాణిక గాథ. ఆధ్యాత్మికంగా బలరాముడు అంటే బలానికి అధిదేవత, అది శారీరక బలమే కాక ఆత్మబలం కూడా.
నీలాంబరః అనే విశేషణం ఆయన గాంభీర్యాన్ని తెలుపుతుంది. నిర్మలః అంటే ఆయన మనస్సులో ఎటువంటి కల్మషం లేదని అర్థం. రేవతీపతి అంటే తన భార్య పట్ల అనురాగం కలిగినవాడని, గృహస్థ ధర్మాన్ని పాటించినవాడని భావం. సింహగిరిపై ఉన్న స్వామి బలరాముడి వలె మనకు కార్యసాధక శక్తిని, మానసిక స్థైర్యాన్ని ఇచ్చి శుభాలను కలగజేయాలని ప్రార్థన. ఈ శ్లోకం బలరాముని ప్రత్యేక ఆయుధాలను మరియు ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని అందంగా చిత్రీకరిస్తుంది.

Verse 9
ధర్మజ్ఞత్రిపురాధినాథవనితాధర్మోపదేష్టా చ త-
త్పాతివ్రత్యవిశేషభంజనపరో వేదాంతవేద్యః సదా .
దైత్యవ్రాతవినాశనాదిచతురో బుద్ధావతారో హరిః
శ్రీమాన్ సింహగిరీశ్వరః కరుణయా దద్యాత్సదా మంగలం ..9..

తొమ్మిదవ శ్లోకం బుద్ధావతారాన్ని వివరిస్తోంది. ధర్మం తెలిసినవాడు, త్రిపురాసురుల భార్యలకు ధర్మోపదేశం చేసి వారి పాతివ్రత్యాన్ని భంగం చేయడం ద్వారా రాక్షసుల బలాన్ని తగ్గించినవాడు. వేదాంతాల ద్వారా తెలుసుకోదగినవాడు మరియు రాక్షస సమూహాలను నాశనం చేయడంలో నేర్పరి అయిన బుద్ధుడిగా వెలసిన హరి ఈయన. పురాణాలలో బుద్ధుడిని ఒక మాయా రూపంగా చిత్రించి, లోక కళ్యాణం కోసం దుష్టులను దారి మళ్లించినట్లు చెప్పబడింది.
సాధారణంగా మనం చూసే గౌతమ బుద్ధుడి కన్నా, పురాణాలలో చెప్పబడిన బుద్ధుడి పాత్ర భిన్నంగా ఉంటుంది. రాక్షసులు వేద ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ అజేయులైనప్పుడు, వారిని అహింస వైపు మళ్లించి వారి శక్తిని తగ్గించడానికి విష్ణువు ఈ అవతారం ఎత్తాడు. ఆధ్యాత్మికంగా ఇది ఒక మాయా నాటకం. వేదాంత వేద్యః అంటే ఆయన రూపం ఏదైనా, చివరకు తత్త్వజ్ఞానం ద్వారా చేరుకోవాల్సింది ఆ పరమాత్మనే అని అర్థం.
దైత్య వ్రాత వినాశన చతుర అంటే రాక్షసుల వినాశనానికి అవసరమైన వ్యూహాలను పన్నేవాడని అర్థం. పాతివ్రత్య భంజన అనేది ఇక్కడ రాక్షస బలాన్ని తగ్గించే ఒక ప్రక్రియగా చెప్పబడింది. భగవంతుడు అప్పుడప్పుడు ధర్మ రక్షణ కోసం విభిన్నమైన మార్గాలను ఎంచుకుంటాడని దీని అంతరార్థం. సింహగిరీశ్వరుడు బుద్ధుడి వలె మనలను అజ్ఞాన మార్గం నుండి తప్పించి, సత్యమైన జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించి ఎల్లప్పుడూ మంగళములను ఇవ్వాలని కోరుకుంటున్నాము.

Verse 10
మ్లేచ్ఛవ్రాతవినాశకః కలియుగాంతేఽశ్వాధిరూఢో మహా-
మాయావీ బహుభానుకోటిసదృశో భీమాంశుచక్రాయుధః .
యశ్చాంగీకృతకల్కిరూపవిభవో భూమౌ అవిష్యాన్వయః
శ్రీమాన్ సింహగిరీశ్వరః కరుణయా దద్యాత్సదా మంగలం ..10..

పదవ శ్లోకం భవిష్యత్తులో రాబోయే కల్కి అవతారాన్ని గురించి చెబుతోంది. కలియుగం ముగిసే సమయంలో మ్లేచ్ఛ సమూహాలను (అధర్మాత్ములను) నాశనం చేసేవాడు, తెల్లని గుర్రంపై స్వారీ చేసేవాడు మరియు గొప్ప మాయా శక్తి కలిగినవాడు కల్కి. కోట్లాది సూర్యుల ప్రకాశంతో సమానమైన తేజస్సు కలవాడు, భయంకరమైన అంచులు గల చక్రాయుధాన్ని ధరించినవాడు. ఈ భూమిపై కల్కి రూపంలో అవతరించబోయే హరి మనకు మంగళం ప్రసాదించాలి.
పురాణాల ప్రకారం కలియుగ అంతంలో పాపం పెరిగిపోయినప్పుడు, శంబల గ్రామంలో విష్ణుయశుడనే బ్రాహ్మణుడి ఇంట్లో భగవంతుడు కల్కిగా జన్మిస్తాడు. ఆయన ధర్మం తెలియని దుష్టులను శిక్షించి సత్యయుగాన్ని తిరిగి ప్రారంభిస్తాడు. బహు భాను కోటి సదృశః అంటే ఆయన రాక ప్రపంచానికి ఒక పెద్ద కాంతిపుంజం వంటిదని అర్థం. ఆధ్యాత్మికంగా కల్కి అంటే మనలోని అపవిత్రతను కడిగివేసే శుద్ధ చైతన్యం.
మహామాయావీ అనే పదం ఆయన లీలలను ఎవరూ ఊహించలేరని తెలుపుతుంది. చక్రాయుధం కాలచక్రానికి మరియు ధర్మ చక్రానికి ప్రతీక. కలియుగ దోషాల నుండి మనలను రక్షించే ఒకే ఒక శక్తి ఆ పరమాత్మ. సింహగిరిపై కొలువైన వరాహ నరసింహుడు కల్కి రూపంలో లోకాన్ని రక్షించి, మన జీవితాలలో చీకట్లను తొలగించి నిరంతర మంగళములను, శాంతిని ప్రసాదించాలని ఈ దశావతార స్తోత్రం ముగిస్తుంది.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras