మార్తాండ స్తోత్రం

గాఢాంతకారహరణాయ జగద్ధితాయ
జ్యోతిర్మయాయ పరమేశ్వరలోచనాయ .
మందేహదైత్యభుజగర్వవిభంజనాయ
సూర్యాయ తీవ్రకిరణాయ నమో నమస్తే ..

'గాఢమైన చీకటిని హరించేవాడా, జగత్తుకు హితమును చేకూర్చేవాడా, జ్యోతి స్వరూపుడా, పరమేశ్వరుని నేత్రమైనవాడా, మందేహులనే రాక్షసుల భుజ గర్వాన్ని నాశనం చేసేవాడా, తీవ్రమైన కిరణాలు గల ఓ సూర్యదేవా, నీకు నమస్కారములు.'

'ఈ శ్లోకం సూర్యుని ప్రాథమిక శక్తిని, లోకోపకార గుణాన్ని వివరిస్తుంది. సూర్యుడు కేవలం భౌతికమైన చీకటిని మాత్రమే కాక, అజ్ఞానమనే చీకటిని కూడా తొలగిస్తాడని అంతరార్థం. 'పరమేశ్వరలోచనాయ' అనగా శివుని మూడు కన్నులలో సూర్యుడు ఒక కన్ను అని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఇది సూర్యుని దైవిక ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది. మందేహులు అనే రాక్షసులు ప్రతిరోజూ సూర్యోదయాన్ని అడ్డగించడానికి ప్రయత్నిస్తారని, సూర్యుడు తన తేజస్సుతో వారి గర్వాన్ని అణచివేసి లోకాలకు వెలుగును ప్రసాదిస్తాడని ఒక పురాణ గాథ. ఇది నిరంతరం చెడుపై మంచి సాధించే విజయానికి ప్రతీక. తీవ్రమైన కిరణాలతో ఆయన చీకటిని, ప్రతికూల శక్తులను నాశనం చేస్తాడు.'

ఛాయాప్రియాయ మణికుండలమండితాయ
సూరోత్తమాయ సరసీరుహబాంధవాయ .
సౌవర్ణరత్నమకుటాయ వికర్తనాయ
సూర్యాయ తీవ్రకిరణాయ నమో నమస్తే ..

'ఛాయాదేవికి ప్రియమైనవాడా, మణికుండలములతో అలంకరించబడినవాడా, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా, పద్మములకు బంధువైనవాడా, సువర్ణ రత్న కిరీటాన్ని ధరించినవాడా, వికర్తనుడా, తీవ్రమైన కిరణాలు గల ఓ సూర్యదేవా, నీకు నమస్కారములు.'

'ఈ శ్లోకం సూర్యుని దివ్యమైన రూపాన్ని, ఆయన సంబంధాలను వర్ణిస్తుంది. సూర్యుని భార్య అయిన సంజ్ఞాదేవి ఆయన తేజస్సును భరించలేక, తన నీడ అయిన ఛాయను తనకు ప్రతిరూపంగా సృష్టించి వెళుతుంది. ఆ ఛాయాదేవికి సూర్యుడు ప్రియుడని చెప్పడం ద్వారా ఆ కథను గుర్తుచేస్తున్నారు. మణికుండలాలు, బంగారు కిరీటం ఆయన రాజసాన్ని, వైభవాన్ని సూచిస్తాయి. సూర్యోదయం కాగానే పద్మాలు వికసిస్తాయి కాబట్టి, ఆయన 'సరసీరుహబాంధవుడు' అంటే పద్మాలకు బంధువు. 'వికర్తన' అంటే చీకటిని, అజ్ఞానాన్ని, రోగాలను 'ఛేదించేవాడు' లేదా 'తొలగించేవాడు' అని అర్థం. ఈ నామం ఆయన శక్తిని, క్రియను సూచిస్తుంది.'

సంజ్ఞావధూహృదయపంకజషట్పదాయ
గౌరీశపంకజభవాచ్యుతవిగ్రహాయ .
లోకేక్షణాయ తపనాయ దివాకరాయ
సూర్యాయ తీవ్రకిరణాయ నమో నమస్తే ..

'సంజ్ఞాదేవి అనే వధువు యొక్క హృదయ పద్మానికి తుమ్మెద వంటివాడా, పార్వతీపతి (శివుడు), పద్మసంభవుడు (బ్రహ్మ), అచ్యుతుడు (విష్ణువు) అనే త్రిమూర్తుల స్వరూపంగా ఉన్నవాడా, లోకములకు కన్ను వంటివాడా, తపింపజేయువాడా (తపనుడా), పగటిని కలిగించువాడా (దివాకరుడా), తీవ్రమైన కిరణాలు గల ఓ సూర్యదేవా, నీకు నమస్కారములు.'

'ఈ శ్లోకం సూర్యుని త్రిమూర్త్యాత్మక స్వరూపాన్ని, ఆయనకున్న వివిధ నామాల ప్రాశస్త్యాన్ని వివరిస్తుంది. సంజ్ఞాదేవి హృదయమనే పద్మంలో ఆనందమనే మకరందాన్ని ఆస్వాదించే తుమ్మెద వంటివాడని వర్ణించడం ఒక అందమైన కవితాత్మక రూపం. సూర్యుడు త్రిమూర్తుల ఏకీకృత స్వరూపమని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది. ఉదయం బ్రహ్మ రూపంలో, మధ్యాహ్నం విష్ణు రూపంలో, సాయంత్రం శివ రూపంలో ఉంటాడని చెబుతారు. సృష్టి, స్థితి, లయ కారకుడు ఆయనే అని దీని భావం. లోకాలన్నింటినీ చూసే సాక్షి కాబట్టి 'లోకేక్షణుడు'. తన వేడిమితో లోకాలను తపింపజేస్తాడు కాబట్టి 'తపనుడు'. పగటిని సృష్టిస్తాడు కాబట్టి 'దివాకరుడు'. ఈ నామాలన్నీ ఆయన కార్యాలను తెలియజేస్తాయి.'

సప్తాశ్వబద్ధశకటాయ గ్రహాధిపాయ
రక్తాంబరాయ శరణాగతవత్సలాయ .
జాంబూనదాంబుజకరాయ దినేశ్వరాయ
సూర్యాయ తీవ్రకిరణాయ నమో నమస్తే ..

'ఏడు గుర్రములతో కట్టబడిన రథము కలవాడా, గ్రహములకు అధిపతి అయినవాడా, ఎర్రని వస్త్రములు ధరించినవాడా, శరణు పొందినవారి పట్ల ప్రేమ గలవాడా, బంగారు పద్మము వంటి చేతులు కలవాడా, దినమునకు ఈశ్వరుడా, తీవ్రమైన కిరణాలు గల ఓ సూర్యదేవా, నీకు నమస్కారములు.'

'ఈ శ్లోకం సూర్యుని వాహనం, ఆయన ఆధిపత్యం, కారుణ్యం వంటి గుణాలను వివరిస్తుంది. సూర్యుని రథానికి ఉన్న ఏడు గుర్రాలు వారంలోని ఏడు రోజులకు లేదా ఇంద్రధనస్సులోని ఏడు రంగులకు ప్రతీక. 'గ్రహాధిపాయ' అనగా సూర్యమండలంలోని అన్ని గ్రహాలకు ఆయనే రాజు, కేంద్రం. ఉదయాస్తమయ సమయాల్లో ఆయన కిరణాలు ఎర్రగా ఉంటాయి కాబట్టి 'రక్తాంబరుడు'. శక్తివంతమైన వాడే అయినా, శరణు కోరిన వారి పట్ల వాత్సల్యం చూపే కరుణామయుడని 'శరణాగతవత్సలాయ' అనే పదం సూచిస్తుంది. 'దినేశ్వరాయ' అంటే కాలానికి, దినానికి అధిపతి ఆయనే అని అర్థం.'

ఆమ్నాయభారభరణాయ జలప్రదాయ
తోయాపహాయ కరుణామృతసాగరాయ .
నారాయణాయ వివిధామరవందితాయ
సూర్యాయ తీవ్రకిరణాయ నమో నమస్తే ..

'వేదముల భారాన్ని వహించేవాడా, నీటిని ఇచ్చేవాడా, నీటిని హరించేవాడా, కరుణ అనే అమృతానికి సముద్రం వంటివాడా, నారాయణ స్వరూపుడా, సకల దేవతలచే నమస్కారాలు అందుకునేవాడా, తీవ్రమైన కిరణాలు గల ఓ సూర్యదేవా, నీకు నమస్కారములు.'

'ఈ శ్లోకం సూర్యుని జీవనాధారమైన లక్షణాలను, ఆయన పరమాత్మ స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. 'ఆమ్నాయభారభరణాయ' అంటే వేద జ్ఞానానికి సూర్యుడే మూలం, ఆయనే వేదాలను రక్షిస్తాడని అర్థం. సూర్యుడు తన కిరణాలతో సముద్రంలోని నీటిని ఆవిరిగా చేసి ('తోయాపహాయ'), మేఘాల రూపంలో వర్షాన్ని కురిపిస్తాడు ('జలప్రదాయ'). ఈ విధంగా భూమిపై జీవానికి ఆధారమైన జలచక్రాన్ని నడిపేది ఆయనే. ఆయన కరుణ సముద్రమంత అపారమైనది. ప్రత్యక్షంగా కనిపించే దైవం కాబట్టి ఆయన్ను 'సూర్యనారాయణుడు' అని, విష్ణు స్వరూపంగా కొలుస్తారు. సకల దేవతలు కూడా ఆయన శక్తిని గుర్తించి పూజిస్తారని 'వివిధామరవందితాయ' అనే పదం తెలియజేస్తుంది.'