ശങ്കരാചാര്യ ഭുജംഗ സ്തോത്രം

Lyrics:

കൃപാസാഗരായാശുകാവ്യപ്രദായ പ്രണമ്രാഖിലാഭീഷ്ടസന്ദായകായ.
യതീന്ദ്രൈരുപാസ്യാംഘ്രിപാഥോരുഹായ പ്രബോധപ്രദാത്രേ നമഃ ശങ്കരായ...1..

ചിദാനന്ദരൂപായ ചിന്മുദ്രികോദ്യത്കരായേശപര്യായരൂപായ തുഭ്യം.
മുദാ ഗീയമാനായ വേദോത്തമാംഗൈഃ ശ്രിതാനന്ദദാത്രേ നമഃ ശങ്കരായ...2..

ജടാജൂടമധ്യേ പുരാ യാ സുരാണാം ധുനീ സാഽദ്യ കർമേന്ദ്രരൂപസ്യ ശംഭോഃ.
ഗലേ മല്ലികാമാലികാവ്യാജതസ്തേ വിഭാതീതി മന്യേ ഗുരോ കിം തഥൈവ..3..

നഖേന്ദുപ്രഭാധൂതനമ്രാലിഹാർദാന്ധകാരവ്രജായാബ്ജമന്ദസ്മിതായ.
മഹാമോഹപാഥോനിധേർബാഡബായ പ്രശാന്തായ കുർമോ നമഃ ശങ്കരായ..4..

പ്രണമ്രാന്തരംഗാബ്ജബോധപ്രദാത്രേ ദിവാരാത്രമവ്യാഹതോസ്രായ കാമം.
ക്ഷപേശായ ചിത്രായ ലക്ഷ്മക്ഷയാഭ്യാം വിഹീനായ കുർമോ നമഃ ശങ്കരായ..5..

പ്രണമ്രാസ്യ പാഥോജമോദപ്രദാത്രേ സദാന്തസ്തമസ്തോമസംഹാരകർത്രേ.
രജന്യാമപീദ്ധപ്രകാശായ കുർമോ ഹ്യപൂർവായ പൂഷ്ണേ നമഃ ശങ്കരായ..6..

നതാനാം ഹൃദബ്ജാനി ഫുല്ലാനി ശീഘ്രം കരോമ്യാശു യോഗപ്രദാനേന നൂനം.
പ്രബോധായ ചേത്ഥം സരോജാനി ധത്സേ പ്രഫുല്ലാനി കിം ഭോ ഗുരോ ബ്രൂഹി മഹ്യം..7..

പ്രഭാധൂതചന്ദ്രായുതായാഖിലേഷ്ടപ്രദായാഽഽനതാനാം സമൂഹായ ശീഘ്രം.
പ്രതീപായ നമ്രൗഘദുഃഖാഘപങ്ക്തേർമുദാ സർവദാ സ്യാന്നമഃ ശങ്കരായ..8..

വിനിഷ്കാസിതാനീശ തത്ത്വാവബോധാന്നതാനാം മനോഭ്യോ ഹ്യനന്യാശ്രയാണി.
രജാംസി പ്രപന്നാനി പാദാംബുജാതം ഗുരോ രക്തവസ്ത്രാപദേശാദ്ബിഭർഷി..9..

മതേർവേദശീർഷാധ്വസമ്പ്രാപകായാഽഽനതാനാം ജനാനാം കൃപാർദ്രൈഃ കടാക്ഷൈഃ.
തതേഃ പാപവൃന്ദസ്യ ശീഘ്രം നിഹന്ത്രേ സ്മിതാസ്യായ കുർമോ നമഃ ശങ്കരായ..10..

സുപർവോക്തിഗന്ധേന ഹീനായ തൂർണം പുരാ തോടകായാഖിലജ്ഞാനദാത്രേ.
പ്രവാലീയഗർവാപഹാരസ്യ കർത്രേ പദാബ്ജമൃദിമ്നാ നമഃ ശങ്കരായ..11..

ഭവാംഭോധിമഗ്നാഞ്ജനാന്ദുഃഖയുക്താഞ്ജവാദുദ്ദിധീർഷുർഭവാനിത്യഹോഽഹം.
വിദിത്വാ ഹി തേ കീർതിമന്യാദൃശാം ഭോ സുഖം നിർവിശങ്കഃ സ്വപിമ്യസ്തയത്നഃ..12..

Meaning:

Verse 1
കൃപാസാഗരായാശുകാവ്യപ്രദായ പ്രണമ്രാഖിലാഭീഷ്ടസന്ദായകായ।
യതീന്ദ്രൈരുപാസ്യാംഘ്രിപാഥോരുഹായ പ്രബോധപ്രദാത്രേ നമഃ ശങ്കരായ।।

ഇവിടെ ‘കൃപാസാഗര’ എന്ന് പറയുന്നത് അനന്തമായ കരുണയുടെ സമുദ്രം എന്നാണ്. ശങ്കരൻ ഭക്തരുടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നവനാണ്. ‘ആശുകാവ്യപ്രദ’ എന്നത് ഉടൻ തന്നെ ജ്ഞാനവും കവിതാപരമായ ആത്മാനുഭവവും നൽകുന്നവൻ എന്നർത്ഥം.

യതീന്ദ്രന്മാർ പോലും ആരാധിക്കുന്ന പാദപങ്കജം അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ്. അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്വം പ്രകടമാകുന്നു. ഭക്തി കൊണ്ടു തല കുനിയുന്നവർക്കു ആത്മജ്ഞാനം നൽകുന്നവനാണ് അദ്ദേഹം.

ഇവിടെ ‘പ്രബോധപ്രദാതാ’ എന്നത് വളരെ ആഴമുള്ള ആശയമാണ്. അത് വെറും അനുഗ്രഹം അല്ല. അജ്ഞാനം നീക്കി ആത്മസത്യത്തെ കാണിക്കുന്ന ഉണർവ്വാണ്.

ഇത് ശങ്കരനെ ഒരു ദേവനായി മാത്രം കാണുന്നില്ല. മറിച്ച്, ആത്മജ്ഞാനം നൽകുന്ന ഗുരുവായി കാണിക്കുന്നു. മനുഷ്യനെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് മാറ്റുന്ന ശക്തിയായി അദ്ദേഹം നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 2
ചിദാനന്ദരൂപായ ചിന്മുദ്രികോദ്യത്കരായേശപര്യായരൂപായ തുഭ്യം।
മുദാ ഗീയമായനായ വേദോത്തമാംഗൈഃ ശ്രിതാനന്ദദാത്രേ നമഃ ശങ്കരായ।।

‘ചിദാനന്ദരൂപ’ എന്നത് ചിത് എന്നും ആനന്ദം എന്നും ചേർന്ന പരമസത്യമാണ്. ശങ്കരൻ അറിവും ആനന്ദവും തന്നെയാണ്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈയിൽ കാണുന്ന ‘ചിന്മുദ്ര’ ആത്മാവും പരമാത്മാവും ഒന്നാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് അദ്വൈതത്തിന്റെ ഹൃദയം.

വേദങ്ങളുടെ ഉന്നത ഭാഗങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു. അതിലൂടെ അദ്ദേഹം വേദാന്തത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരമാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിൽ അഭയം പ്രാപിക്കുന്നവർക്ക് ലഭിക്കുന്നത് താൽക്കാലിക സന്തോഷമല്ല. സ്ഥിരമായ ആത്മാനന്ദമാണ്.

ഇവിടെ ശങ്കരൻ ഒരു വ്യക്തി അല്ല. അനുഭവിക്കപ്പെടേണ്ട സത്യമാണ്. ആത്മാവിൽ തെളിയുന്ന പ്രകാശം.

Verse 3
ജടാജൂട്ടമധ്യേ പുരാ യാ സുരാണാം ധുനീ സാ അധ്യ കർമേന്ദ്രരൂപസ്യ ശംഭോഃ।
ഗലെ മല്ലികാമാലികാവ്യാജതസ്തേ വിഭാതീതി മന്യേ ഗുരോ കിം തഥൈവ।।

ശങ്കരന്റെ ജടയിൽ വസിക്കുന്ന ഗംഗയെക്കുറിച്ചാണ് ഇവിടെ പറയുന്നത്. പുരാണങ്ങളിൽ, ഗംഗ ഭൂമിയിൽ ഇറങ്ങുമ്പോൾ ശിവൻ അവളെ ജടയിൽ പിടിച്ചു നിർത്തിയിരുന്നു.

കവി ഇവിടെ ഒരു മനോഹരമായ ഉപമ നൽകുന്നു. ആ ഗംഗ ഇപ്പോൾ മല്ലികാമാലയായി ശിവന്റെ കഴുത്തിൽ അലങ്കരിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

ഇത് ശങ്കരന്റെ രൂപം ദൈവിക ശക്തികളുടെ സമാഹാരമാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു.

ഗംഗ ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. മേലിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് ഒഴുകുന്നതുപോലെ, ജ്ഞാനം ഗുരുവിൽ നിന്ന് ശിഷ്യനിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു.

ഇവിടെ ‘ഗുരോ’ എന്ന് ചോദിക്കുന്നത് ഭക്തിയുടെ സ്നേഹഭാവം പ്രകടമാക്കുന്നു. ദൈവത്തോട് അടുപ്പമുള്ള സംവാദം.

Verse 4
നഖേന്ദുപ്രഭാധൂതനമ്രാലിഹാർദാന്തകാരവ്രജായാബ്ജമന്ദസ്മിതായ।
മഹാമോഹപാഥോനിധേർബാഡബായ പ്രശാന്തായ കുര്മോ നമഃ ശങ്കരായ।।

ശങ്കരന്റെ നഖങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പ്രകാശം ചന്ദ്രപ്രകാശത്തെപ്പോലെയാണ്. അത് ഭക്തരുടെ ഹൃദയത്തിലെ ഇരുട്ടിനെ നീക്കുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മിതം തളിർക്കുന്ന താമരപൂവിനെപ്പോലെ ശാന്തമാണ്.

ലോകം ഒരു മഹാമായാസമുദ്രം എന്നാണ് ഇവിടെ പറയുന്നത്. അതിൽ മുങ്ങിയവരെ രക്ഷിക്കുന്ന ശക്തിയാണ് ശങ്കരൻ.

അദ്ദേഹം ആ മായാസമുദ്രത്തെ ഉണക്കുന്ന അഗ്നിപോലെയാണ്.

ഇത് ശങ്കരനെ ഒരു ജ്ഞാനപ്രകാശമായി കാണിക്കുന്നു. മായയെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായി.

Verse 5
പ്രണമ്രാന്തരംഗാബ്ജബോധപ്രദാത്രേ ദിവാരാത്രമവ്യാഹതോസ്രായ കാമം।
ക്ഷപേശായ ചിത്രായ ലക്ഷ്മക്ഷയാഭ്യാം വിഹീനായ കുര്മോ നമഃ ശങ്കരായ।।

ശങ്കരൻ ഭക്തരുടെ ഉള്ളിലെ താമരയെ തുറക്കുന്നു. അവിടെ ജ്ഞാനം വിരിയുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുഗ്രഹം രാത്രി പകലില്ലാതെ ഒഴുകുന്നു.

അദ്ദേഹം സമ്പത്തും നഷ്ടവും അതിജീവിച്ചവൻ. ഒന്നും അദ്ദേഹത്തെ ബാധിക്കുന്നില്ല.

ഇത് പരമജ്ഞാനിയുടെ ലക്ഷണമാണ്.

ശങ്കരൻ അങ്ങനെ എല്ലാ ദ്വന്ദങ്ങളെയും അതിജീവിച്ച നിലയിലാണ്.

Verse 6
പ്രണമ്രാസ്യ പാഥോജമോദപ്രദാത്രേ സദാന്തസ്തമസ്തോമസംഹാരകർത്രേ।
രജന്യാമപി ദീപ്തപ്രകാശായ കുര്മോ ഹ്യപൂർവായ പൂഷ്ണേ നമഃ ശങ്കരായ।।

ശങ്കരൻ ഭക്തരുടെ മനസ്സിൽ സന്തോഷം പകരുന്നു.

അദ്ദേഹം ഉള്ളിലെ ഇരുട്ടിനെ പൂർണ്ണമായി നീക്കുന്നു.

രാത്രിയിലും പ്രകാശം നൽകുന്നവൻ. അജ്ഞാന സമയത്തും വഴികാട്ടുന്നവൻ.

അദ്ദേഹം അപൂർവൻ. തുല്യനില്ലാത്തവൻ.

ഇവിടെ ശങ്കരൻ ആത്മപ്രകാശമായി കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 7
നതാനാം ഹൃദബ്ജാനി ഫുല്ലാനി ശീഘ്രം കരോമ്യാശു യോഗപ്രദാനേന നൂനം।
പ്രബോധായ ചേത്തം സരോജാനി ധത്സേ പ്രഫുല്ലാനി കിം ഭോ ഗുരോ ബ്രൂഹി മഹ്യം।।

ഇവിടെ ശിഷ്യൻ ചോദിക്കുന്നു.

യോഗം നൽകി മനസ്സിലെ താമരകൾ വിരിയിക്കുന്നു.

അങ്ങനെ ജ്ഞാനത്തിനും അത് വിരിയിക്കുന്നുവോ എന്ന് ചോദിക്കുന്നു.

ഇത് ആത്മസാധനയുടെ ആഴമുള്ള ചോദ്യം.

യോഗവും ജ്ഞാനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം അന്വേഷിക്കുന്നു.

ഇത് ഗുരുശിഷ്യബന്ധത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം.

Verse 8
പ്രഭാധൂതചന്ദ്രായുതായാഖിലേഷ്ടപ്രദായാനതാനാം സമൂഹായ ശീഘ്രം।
പ്രതീപായ നമ്രൗഘദുഃഖാഘപങ്ക്തേർമുദാ സർവദാ സ്യാന്നമഃ ശങ്കരായ।।

ശങ്കരൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശാന്തതയും പ്രകാശവും നൽകുന്നു.

അദ്ദേഹം ഭക്തരുടെ എല്ലാ അഭിലാഷങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവരുടെ ദുഃഖം നീങ്ങുന്നു.

അദ്ദേഹം ഒരു ദീപംപോലെ വഴികാട്ടുന്നു.

ഇത് കരുണാപൂർണ്ണമായ ഗുരുവിനെ കാണിക്കുന്നു.

Verse 9
വിനിഷ്കാസിതാനീശ തത്ത്വാവബോധാന്നതാനാം മനോഭ്യോ ഹ്യനന്യാശ്രയാണി।
രജാംസി പ്രപന്നാനി പാദാംബുജാതം ഗുരോ രക്തവസ്ത്രാപദേശാദ് ബിഭർശി।।

ശങ്കരൻ ഭക്തരുടെ മനസ്സിൽ നിന്നുള്ള അജ്ഞാനം നീക്കുന്നു.

അവർ അദ്ദേഹത്തിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നു.

അവരുടെ പാപങ്ങൾ പോലും പവിത്രമാകുന്നു.

പാദാംബുജത്തിൽ ചേർന്നത് ശുദ്ധമാകുന്നു.

ഇത് ഗുരുവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിന്റെ മഹത്വം.

Verse 10
മതേർവേദശീർഷാധ്വസംപ്രാപകായാനതാനാം ജനാനാം കൃപാർദ്രൈഃ കടാക്ഷൈഃ।
തതേർ പാപവൃന്ദസ്യ ശീഘ്രം നിഹന്ത്രേ സ്മിതാസ്യായ കുര്മോ നമഃ ശങ്കരായ।।

ശങ്കരൻ ഭക്തരെ വേദാന്തത്തിന്റെ ഉച്ചിയിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒരു ദൃഷ്ടി മതി.

പാപങ്ങൾ അകന്നുപോകുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മിതം പോലും അനുഗ്രഹമാണ്.

ഇത് കൃപയുടെ ശക്തി.

Verse 11
സുപർവോക്തിഗന്ധേന ഹീനായ തൂർണം പുരാ ടോടകായാഖിലജ്ഞാനദാത്രേ।
പ്രവാളീയഗർവാപഹാരസ്യ കർത്ത്രേ പദാബ്ജമൃദിമ്നാ നമഃ ശങ്കരായ।।

ടോടകാചാര്യരുടെ കഥ ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹം ആദ്യം ജ്ഞാനത്തിൽ പിന്നിലായിരുന്നു.

ശങ്കരന്റെ കൃപയാൽ മഹാജ്ഞാനിയായി.

അഹങ്കാരം ഇല്ലാതായി.

ഇത് ഗുരുവിന്റെ ശക്തി.

Verse 12
ഭവാംഭോധിമഗ്നാഞ്ജനാൻ ദുഃഖയുക്താഞ്ജവാദുദ്ധിധീർഷുർഭവാനിത്യഹോ അഹം।
വിദിത്വാ ഹി തേ കീർത്തിമന്യാദൃശാം ഭോ സുഖം നിർവിശങ്കഃ സ്വപിമ്യസ്തയത്നഃ।।

ഭക്തൻ തന്റെ അവസ്ഥ പറയുന്നു.

ലോകസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

ദുഃഖത്തിൽ ആണ്.

നിങ്ങൾ മാത്രമേ രക്ഷിക്കാൻ കഴിയൂ.

നിങ്ങളുടെ മഹിമ അറിഞ്ഞപ്പോൾ ഭയം മാറി.

ഇപ്പോൾ മനസ്സിൽ ശാന്തി.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras