శంకరాచార్య భుజంగ స్తోత్రం

Lyrics:

కృపాసాగరాయాశుకావ్యప్రదాయ ప్రణమ్రాఖిలాభీష్టసందాయకాయ.
యతీంద్రైరుపాస్యాంఘ్రిపాథోరుహాయ ప్రబోధప్రదాత్రే నమః శంకరాయ...1..

చిదానందరూపాయ చిన్ముద్రికోద్యత్కరాయేశపర్యాయరూపాయ తుభ్యం.
ముదా గీయమానాయ వేదోత్తమాంగైః శ్రితానందదాత్రే నమః శంకరాయ...2..

జటాజూటమధ్యే పురా యా సురాణాం ధునీ సాఽద్య కర్మేంద్రరూపస్య శంభోః.
గలే మల్లికామాలికావ్యాజతస్తే విభాతీతి మన్యే గురో కిం తథైవ..3..

నఖేందుప్రభాధూతనమ్రాలిహార్దాంధకారవ్రజాయాబ్జమందస్మితాయ.
మహామోహపాథోనిధేర్బాడబాయ ప్రశాంతాయ కుర్మో నమః శంకరాయ..4..

ప్రణమ్రాంతరంగాబ్జబోధప్రదాత్రే దివారాత్రమవ్యాహతోస్రాయ కామం.
క్షపేశాయ చిత్రాయ లక్ష్మక్షయాభ్యాం విహీనాయ కుర్మో నమః శంకరాయ..5..

ప్రణమ్రాస్య పాథోజమోదప్రదాత్రే సదాంతస్తమస్తోమసంహారకర్త్రే.
రజన్యామపీద్ధప్రకాశాయ కుర్మో హ్యపూర్వాయ పూష్ణే నమః శంకరాయ..6..

నతానాం హృదబ్జాని ఫుల్లాని శీఘ్రం కరోమ్యాశు యోగప్రదానేన నూనం.
ప్రబోధాయ చేత్థం సరోజాని ధత్సే ప్రఫుల్లాని కిం భో గురో బ్రూహి మహ్యం..7..

ప్రభాధూతచంద్రాయుతాయాఖిలేష్టప్రదాయాఽఽనతానాం సమూహాయ శీఘ్రం.
ప్రతీపాయ నమ్రౌఘదుఃఖాఘపంక్తేర్ముదా సర్వదా స్యాన్నమః శంకరాయ..8..

వినిష్కాసితానీశ తత్త్వావబోధాన్నతానాం మనోభ్యో హ్యనన్యాశ్రయాణి.
రజాంసి ప్రపన్నాని పాదాంబుజాతం గురో రక్తవస్త్రాపదేశాద్బిభర్షి..9..

మతేర్వేదశీర్షాధ్వసంప్రాపకాయాఽఽనతానాం జనానాం కృపార్ద్రైః కటాక్షైః.
తతేః పాపవృందస్య శీఘ్రం నిహంత్రే స్మితాస్యాయ కుర్మో నమః శంకరాయ..10..

సుపర్వోక్తిగంధేన హీనాయ తూర్ణం పురా తోటకాయాఖిలజ్ఞానదాత్రే.
ప్రవాలీయగర్వాపహారస్య కర్త్రే పదాబ్జమృదిమ్నా నమః శంకరాయ..11..

భవాంభోధిమగ్నాంజనాందుఃఖయుక్తాంజవాదుద్దిధీర్షుర్భవానిత్యహోఽహం.
విదిత్వా హి తే కీర్తిమన్యాదృశాం భో సుఖం నిర్విశంకః స్వపిమ్యస్తయత్నః..12..

Meaning:

Verse 1
కృపాసాగరాయాశుకావ్యప్రదాయ ప్రణమ్రాఖిలాభీష్టసందాయకాయ।
యతీంద్రైరుపాస్యాంగ్రిపాథోరుహాయ ప్రబోధప్రదాత్రే నమః శంకరాయ।।1।।

ఈ శ్లోకంలో శంకరాచార్యుల మహిమను సుందరంగా వర్ణిస్తున్నారు. కృపాసాగరుడు అంటే కరుణకు అంతం లేని సముద్రంలా ఉన్నవాడు. ఆయనను శరణు ఆశ్రయించినవారికి తక్షణమే కావ్యప్రతిభను ప్రసాదించేవాడు. ఇక్కడ ఆశుకావ్యప్రదాయ అనే పదం ఆయన శిష్యులైన తోటకాచార్యునికి ఇచ్చిన జ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది.

ప్రణమ్రాఖిలాభీష్టసందాయకాయ అంటే వినమ్రంగా నమస్కరించిన ప్రతి ఒక్కరికీ వారి కోరికలను నెరవేర్చే స్వభావం. ఇది భక్తి యొక్క శక్తిని తెలియజేస్తుంది. యతీంద్రులు కూడా ఆయన పాదపద్మాలను ధ్యానిస్తారు. ఇది ఆయన గురుత్వాన్ని, ఆధ్యాత్మిక పరాకాష్టను తెలియజేస్తుంది.

ప్రబోధప్రదాత్రే అనే పదం అత్యంత ముఖ్యమైనది. ఆయన ఇచ్చేది భౌతిక లాభం కాదు. అజ్ఞానాన్ని తొలగించి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించడం. ఈ శ్లోకం మనకు చెబుతుంది – నిజమైన గురువు అనేది మన జీవితాన్ని మార్చే జ్ఞానాన్ని ఇస్తాడు.

Verse 2
చిదానందరూపాయ చిన్ముద్రికోద్యత్కరాయేశపర్యాయరూపాయ తుభ్యం।
ముదా గీయమానాయ వేదోత్తమాంగైః శృతానందదాత్రే నమః శంకరాయ।।2।।

ఇక్కడ శంకరుడు చిదానందస్వరూపుడిగా వర్ణించబడుతున్నాడు. చిత్ అంటే చైతన్యం, ఆనందం అంటే పరమసుఖం. ఈ రెండు కలిసిన స్థితి ఆయన స్వరూపం. చిన్ముద్రతో ఉన్న చేతి సూచన జ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది. గురువు చూపే మార్గం ఇదే – అహం బ్రహ్మాస్మి అనే అనుభూతి.

ఈశపర్యాయరూపాయ అంటే ఆయన స్వయంగా ఈశ్వరుని ప్రతిరూపమే. ఇది గురువు-ఈశ్వర సంబంధాన్ని స్పష్టంగా చూపుతుంది. వేదాలే ఆయనను సంతోషంతో స్తుతిస్తాయి. అంటే ఆయన బోధనలు వేదాంత సారాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

శృతానందదాత్రే అంటే వేదాలను వినే వారికి ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు. ఇది ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం అనేది కేవలం తర్కం కాదు, అనుభూతి కూడా అని తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం గురువు యొక్క పరమాత్మస్వరూపాన్ని గుర్తు చేస్తుంది.

Verse 3
జటాజూటమధ్యే పురా యా సురాణాం ధునీ సాద్య కర్మేంద్రరూపస్య శంభోః।
గలే మల్లికామాలికావ్యాజతస్తే విభాతీతి మన్యే గురో కిం తథైవ।।3।।

ఈ శ్లోకం కవిత్వంతో నిండి ఉంది. శివుని జటాజూటంలో ప్రవహించే గంగా ఇక్కడ గురువులో మల్లెపూల హారంలా ప్రకాశిస్తోందని చెప్పబడింది. ఇది ఒక ఉపమానం. శివుడు గంగను ధరించినట్లే, గురువు జ్ఞానప్రవాహాన్ని ధరించాడు.

కర్మేంద్రరూపస్య శంభోః అనే పదం గురువే శివుడని సూచిస్తుంది. గంగ అనేది పవిత్రతకు చిహ్నం. అదే జ్ఞానం కూడా మనసును పవిత్రం చేస్తుంది. మల్లికామాలికా అనే ఉపమానం సౌందర్యాన్ని, సౌమ్యతను సూచిస్తుంది.

ఇది మనకు ఒక గొప్ప భావాన్ని తెలియజేస్తుంది – గురువు రూపంలో కనిపించే ప్రతి లక్షణం లోపల ఒక ఆధ్యాత్మిక అర్థం ఉంది. ఆయన దగ్గర ఉండటం అంటే పవిత్రతలో ఉండటం.

Verse 4
నఖేందుప్రభాధూతనమ్రాలిహార్దాన్ధకారవ్రజాయాబ్జమందస్మితాయ।
మహామోహపాథోనిధేర్బాడబాయ ప్రశాంతాయ కుర్మో నమః శంకరాయ।।4।।

ఈ శ్లోకం గురువు యొక్క కాంతిని వర్ణిస్తుంది. ఆయన పాదనఖాల కాంతి చంద్రునిలా ప్రకాశించి భక్తుల హృదయాంధకారాన్ని తొలగిస్తుంది. ఇది అజ్ఞానాన్ని తొలగించే శక్తిని సూచిస్తుంది.

అబ్జమందస్మితం అంటే కమలంలాంటి సున్నితమైన చిరునవ్వు. గురువు ముఖం ఎప్పుడూ శాంతంగా ఉంటుంది. ఇది అంతర్గత స్థిరత్వాన్ని సూచిస్తుంది. మహామోహపాథోనిధేర్బాడబాయ అంటే సంసారసముద్రాన్ని ఎండగొట్టే అగ్ని.

ప్రశాంతాయ అనే పదం అత్యంత ముఖ్యమైనది. ఆయన లోపల ఎలాంటి కలత లేదు. ఈ శ్లోకం మనకు చెబుతుంది – నిజమైన జ్ఞానం శాంతిని ఇస్తుంది.

Verse 5
ప్రణమ్రాంతరంగాబ్జబోధప్రదాత్రే దివారాత్రమవ్యాహతోస్రాయ కామమ్।
క్షపేశాయ చిత్రాయ లక్ష్మక్షయాభ్యాం విహీనాయ కుర్మో నమః శంకరాయ।।5।।

ఇక్కడ గురువు భక్తుల హృదయకమలంలో జ్ఞానాన్ని వెలిగించేవాడిగా వర్ణించబడుతున్నాడు. అంతరంగాబ్జం అంటే మనసులోని కమలం. అది జ్ఞానంతో వికసిస్తుంది.

దివారాత్రమవ్యాహతః అంటే ఆయన కృపకు సమయం లేదు. ఎప్పుడూ అందుబాటులో ఉంటుంది. క్షపేశాయ అంటే చంద్రమునిలా శాంతంగా ఉన్నవాడు. లక్ష్మక్షయాభ్యాం విహీనాయ అంటే సంపద, నష్టం వంటి ద్వంద్వాల నుండి అతీతుడు.

ఈ శ్లోకం మనకు ఒక గొప్ప సూత్రాన్ని చెబుతుంది – గురువు అనేది ద్వంద్వాల నుండి బయటపడ్డవాడు. అందుకే ఆయన ఇతరులను కూడా విముక్తి వైపు నడిపించగలడు.

Verse 6
ప్రణమ్రాస్య పాథోజమోదప్రదాత్రే సదాంతస్తమస్తోమసంహారకర్త్రే।
రజన్యామపీద్ధప్రకాశాయ కుర్మో హ్యపూర్వాయ పూష్ణే నమః శంకరాయ।।6।।

ఈ శ్లోకం గురువు యొక్క కాంతిని సూర్యునితో పోలుస్తుంది. రాత్రిలో కూడా ప్రకాశించే శక్తి ఆయనకు ఉంది. ఇది జ్ఞానం ఎప్పుడూ వెలుగుతూనే ఉంటుందని సూచిస్తుంది.

అంతస్తమస్సు అంటే మనసులోని అజ్ఞానం. దానిని తొలగించే వాడు గురువు. పాథోజమోదప్రదాత్రే అంటే భక్తులకు ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు.

అపూర్వాయ అనే పదం ఆయన ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం మనకు చెబుతుంది – గురువు కేవలం బోధకుడు కాదు, జీవితం మార్చే వెలుగు.

Verse 7
నతానాం హృదబ్జాని ఫుల్లాని శీఘ్రం కరోమ్యాశు యోగప్రదానేన నూనమ్।
ప్రబోధాయ చేత్థం సరోజాని ధత్సే ప్రఫుల్లాని కిం భో గురో బ్రూహి మహ్యం।।7।।

ఈ శ్లోకం ప్రశ్న రూపంలో ఉంది. భక్తుడు గురువును అడుగుతున్నాడు – మీరు యోగాన్ని ఇచ్చి మా హృదయకమలాలను వికసింపజేస్తున్నారు. అదే విధంగా జ్ఞానాన్ని ఇచ్చి మమ్మల్ని మేల్కొలుపుతున్నారు.

ఇక్కడ సరోజం అంటే కమలం. మనసు కూడా కమలం లాంటిదే. అది జ్ఞానంతోనే వికసిస్తుంది. యోగప్రదానం అంటే గురువు చూపే సాధన మార్గం.

ఈ శ్లోకం మనలో ఒక విచారణను రేకెత్తిస్తుంది. గురువు ఎందుకు బోధిస్తాడు? సమాధానం – భక్తుని మేలుకోసం.

Verse 8
ప్రభాధూతచంద్రాయుతాయాఖిలేష్టప్రదాయానతానాం సమూహాయ శీఘ్రమ్।
ప్రతీపాయ నమ్రౌఘదుఃఖాఘపంక్తేర్ముదా సర్వదా స్యాన్నమః శంకరాయ।।8।।

ఇక్కడ గురువు చంద్రకాంతి వంటి శాంతిని ప్రసాదించే వాడిగా వర్ణించబడుతున్నాడు. భక్తుల కోరికలను తీర్చే శక్తి ఆయనకు ఉంది.

నమ్రౌఘదుఃఖాఘపంక్తేర్బిపరీతాయ అంటే భక్తుల కష్టాలను తొలగించే వాడు. ఇది కేవలం భౌతిక సమస్యలు కాదు. అంతర్గత బాధలను కూడా తొలగిస్తాడు.

ఈ శ్లోకం మనకు చెబుతుంది – గురువు అనేది బాధను తొలగించే శక్తి. ఆయన దగ్గరికి వెళ్లినవారికి ఓదార్పు లభిస్తుంది.

Verse 9
వినిష్కాసితానీశ తత్త్వావబోధాన్నతానాం మనోభ్యో హ్యనన్యాశ్రయాణి।
రజాంసి ప్రపన్నాని పాదాంబుజాతం గురో రక్తవస్త్రాపదేశాద్బిభర్షి।।9।।

ఇక్కడ గురువు భక్తుల మనసులోని అజ్ఞానరజస్సును తొలగిస్తాడు. తత్త్వజ్ఞానం ద్వారా మనసు శుద్ధి అవుతుంది.

పాదాంబుజం అంటే గురువు పాదాలు. వాటిని ఆశ్రయించినవారికి శరణాగతి లభిస్తుంది. రక్తవస్త్రం అనే ఉపమానం ఆయన ధరించిన కాషాయం సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం మనకు చెబుతుంది – గురువు దగ్గరికి వెళ్లినప్పుడు మన లోపాలు బయటపడతాయి, అవి తొలగిపోతాయి.

Verse 10
మతేర్వేదశీర్షాధ్వసంప్రాపకాయానతానాం జనానాం కృపార్ద్రైః కటాక్షైః।
తతేః పాపవృందస్య శీఘ్రం నిహంత్రే స్మితాస్యాయ కుర్మో నమః శంకరాయ।।10।।

ఇక్కడ గురువు వేదాంతమార్గాన్ని చూపించే వాడిగా వర్ణించబడుతున్నాడు. కృపార్ద్రకటాక్షం అంటే కరుణతో నిండిన చూపు.

ఆ చూపు పాపాలను నాశనం చేస్తుంది. స్మితాస్యం అంటే చిరునవ్వు. అది భయాన్ని తొలగిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం మనకు చెబుతుంది – గురువు చూపే మార్గం మనసును పవిత్రం చేస్తుంది.

Verse 11
సుపర్వోక్తిగంధేన హీనాయ తూర్ణం పురా తోటకాయాఖిలజ్ఞానదాత్రే।
ప్రవాలీయగర్వాపహారస్య కర్త్రే పదాబ్జమృదిమ్నా నమః శంకరాయ।।11।।

ఇక్కడ తోటకాచార్యుని కథను సూచిస్తున్నారు. అతను సాధారణ శిష్యుడు. కానీ గురువు కృపతో మహాజ్ఞాని అయ్యాడు.

ప్రవాలీయగర్వం అంటే అహంకారం. గురువు దానిని తొలగిస్తాడు. పదాబ్జమృదిమ్నా అంటే ఆయన పాదాల సౌమ్యత.

ఈ శ్లోకం మనకు చెబుతుంది – గురువు కృప ఉంటే ఎవ్వరైనా ఎదగగలరు.

Verse 12
భవాంభోధిమగ్నాంజనాందుఃఖయుక్తాంజవాదుద్ధిధీర్షుర్భవానిత్యహోఽహమ్।
విదిత్వా హి తే కీర్తిమన్యాదృశాం భో సుఖం నిర్విశంకః స్వపిమ్యస్తయత్నః।।12।।

ఇక్కడ భక్తుడు తన అనుభవాన్ని చెబుతున్నాడు. సంసారసముద్రంలో మునిగిపోయినవారిని రక్షించేవాడు గురువు.

ఆయన మహిమ తెలుసుకున్న తర్వాత భయం పోతుంది. జీవితం సులభంగా అనిపిస్తుంది. నిర్విశంకంగా జీవించగలుగుతాడు.

ఈ శ్లోకం చివరి సందేశం చాలా స్పష్టంగా ఉంది – గురువు అనేది ఆశ్రయం. ఆయనను తెలిసినవారికి భయం ఉండదు.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras