గురు తోటక స్తోత్రం

Lyrics:

స్మితనిర్జితకుందసుమం హ్యసమం
ముఖధూతసుధాంశుమదం శమదం.
సుఖరూపపరాత్మరతం నిరతం
శ్రితకల్పతరుం ప్రణమామి గురుం..1..

జలబుద్బుదవత్ క్షణభంగయుతే
మలమూత్రవసాసహితే వపుషి.
కురుతేఽభిమతిం హృదయం హి ముధా
లఘు వారయ దేశిక తాం దయయా..2..

ధృతదండకమండలుజాపసరం
సతతం హృదయే శశిఖండధరం.
దధతం నమతాం వృజినౌఘహరం
దదతం ప్రతిభాం ప్రణమామి గురుం..3..

కరణాని సమాని భవంతి కదా
తరణం ను కథం భవవారినిధేః.
శరణం మమ నాస్తి గురో త్వదృతే
నిరుపాధికృపాజలధేఽవ జవాత్..4..

చరితం న మయేషదపీహ శుభం
భరితం జఠరం బహుధాఽఘచయాత్.
ఛురితం హృదయం నితరాం తమసా
త్వరితం విమలం తను తద్గురురాట్..5..

గలితేఽపఘనే పలితేఽపి శిర-
స్యలితం మమ దేశిక నైవ హృదా.
తవ పాదపయోజయుగే ను కదా
నిరతం నిరతం ప్రలభేత ముదం..6..

కరుణార్ద్రవిలోచన మోచయ మాం
భవబంధనతో బహుధా వ్యథితం.
క్వథితం ప్రతిఘాదికృశానువశాత్
కరుణారససేచనతోఽవ గురో..7..

శివ ఏవ భవానితి మే ధిషణా
హ్యుదపద్యత దేశిక చేన్న తథా.
సకలం జగదప్యవబుధ్యతి తే
సమతాం సకలేష్వపి తత్తు కథం..8..

విషయేషు సదా రమతే హృదయం
విషతుల్యధియం దిశ తత్ర గురో.
లషితత్వదపాంగఝరీ ప్రసరత్వ-
చిరాన్మయి బంధవినాశకరీ..9..

సదసన్మతిరేవ న మేఽస్తి గురో
విరతిం ప్రతి సా కరణం గదితా.
విరతిః క్వ ను మే విషయాశహృదః
కథమాప్నువ ఏవ విముక్తిపథం..10..

బ్రువతే నిగమా బహువారమిదం
జగదభ్రతలాదిసదృక్షమితి.
మమ తాదృశధీః సముదేతి కదా
వద దేశిక మేఽఙ్ఘ్రిజుషే కృపయా..11..

జననీ జనకః సుతదారముఖాః
స్వహితాయ లషంతి సదా మనుజం.
గురురేవ లషత్యఖిలస్య హితం
తదహం తవ పాదయుగం శ్రితవాన్..12..

మదమోహముఖాంతరశత్రుగృహం
దమశాంతివిరక్తిసుహృద్రహితం.
కథమేనమవేర్భవసాగరతః
కిమసాధ్యమిదం వద దేశిక తే..13..

ధునుషేఽఘచయం పదనంతృనృణాం
తనుషే భవికం సకృదీక్షణతః.
జనుషే సదసచ్చ యథా న భవేన్
మమ కర్మ తథా కురు దేశికరాట్..14..

సమవాప్య సుదుర్లభవిప్రజను-
ర్యతితామపి కో ను జనో మదృతే.
వ్యవహారవశత్వముపైతి గురో
గతిరేవ న మే తవ పాదమృతే..15..

ఉదదీధర ఏవ బహూన్మనుజాన్
కృపయా భవసాగరమధ్యగతాన్.
కిమయం తవ భారతీ లోకగురో
న హి భూభృదహేరణురస్తి భరః..16..

దమునా యమునాజనకశ్చ విధు-
ర్మిలితాః శతశోఽపి న శక్నువతే.
యదపాకరణే తదచిత్తిమిరం
త్వమపాకురుషే వచసైవ గురో..17..

గురుశంకరనిర్మితభాష్యసుధా
సరిదీశనిమజ్జనతృప్తమిమం.
ప్రవిధాయ గురో భవవారినిధే-
ర్లఘు తారయ మాం కరుణార్ద్రదృశా..18..

పదనమ్రజనౌఘపుమర్థకరీ
ప్రబలాఘసముద్రనిమగ్నతరీ.
మయి దేశిక తే శ్రుతిమూర్ధచరీ
ప్రసరేన్ను కదా సుకటాక్షఝరీ..19..

బహుజన్మశతార్జితపుణ్యవశాద్
భవదీయదయా సమవాపి మయా.
భవబంధనతో న బిభేమి గురో
కరణీయమపీహ న మేఽస్త్యపరం..20..

స్వరేవఽఘగిరేర్భజతాం దివిషత్
తరవే ప్రతిభాజితగోగురవే.
పురవైరిపదాబ్జనివిష్టహృదే
కరవై ప్రణతిం జగతీగురవే..21..

Meaning:

Verse 1
స్మితనిర్జితకుందసుమం హ్యసమం ముఖధూతసుధాంశుమదం శమదమ్।
సుఖరూపపరాత్మరతం నిరతం శ్రితకల్పతరుం ప్రణమామి గురుమ్।।

ఈ శ్లోకంలో గురువుగారి దివ్యమైన రూపాన్ని మరియు వారి ఆధ్యాత్మిక వైభవాన్ని అత్యద్భుతంగా వర్ణించడం జరిగింది. గురువుగారి చిరునవ్వు తెల్లని మొల్లపువ్వుల అందాన్ని సైతం ఓడించేంత స్వచ్ఛమైనది మరియు ప్రకాశవంతమైనది. ఇక్కడ కుందసుమం అంటే మొల్లపువ్వు. గురువుగారి ముఖారవిందం చంద్రుని గర్వాన్ని సైతం అణచివేస్తుందని వర్ణించబడింది. సాధారణంగా చంద్రుడు తన వెన్నెలతో మరియు సౌందర్యంతో లోకాన్ని ఆహ్లాదపరుస్తాడని అంటాము కానీ గురువుగారి ముఖంలో ఉండే ఆ బ్రహ్మతేజస్సు ముందు చంద్రుని ప్రకాశం వెలవెలబోతుంది. ఆయన శమదమ్ అనగా మనశ్శాంతిని మరియు ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని ప్రసాదించేవారు.
గురువుగారు నిరంతరం సుఖరూపమైన పరమాత్మ తత్త్వంలో రమిస్తూ ఉంటారు. ఇక్కడ పరమాత్మరతం అంటే ఆత్మజ్ఞానంలో లీనమై ఉండటం అని అర్థం. ఆధ్యాత్మికంగా గురువుగారు భక్తుల పాలిట కల్పతరువు వంటివారు. పురాణాలలో కల్పవృక్షం కోరిన కోర్కెలను తీరుస్తుందని ఎలా చెప్పబడిందో అలాగే ఆశ్రయించిన శిష్యులకు జ్ఞానాన్ని మరియు మోక్షాన్ని ప్రసాదించే కల్పవృక్షంగా గురువుగారు నిలుస్తారు. అటువంటి సాటిలేని తేజస్సు కలిగిన గురువుగారికి నేను ప్రణామం చేస్తున్నాను. ఈ శ్లోకంలోని విశేషం ఏమిటంటే గురువు కేవలం ఒక వ్యక్తి మాత్రమే కాదు ఆయన పరబ్రహ్మ స్వరూపమని మరియు శాంతికి నిలయమని చెప్పడం. శిష్యుడు తన అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి అటువంటి దివ్య మూర్తిని ఆశ్రయించాలని దీని పరమార్థం.

Verse 2
జలబుద్బుదవత్ క్షణభంగుయుతే మలమూత్రవసాసహితే వపుషి।
కురుతేభిమతిం హృదయం హి ముధా లఘు వారయ దేశిక తాం దయయా।।

మానవ శరీరం యొక్క అశాశ్వతత్వాన్ని మరియు దాని పట్ల ఉండే మిధ్యాభిమానాన్ని ఈ శ్లోకం చర్చిస్తుంది. మన దేహాన్ని నీటి బుడగతో పోల్చడం జరిగింది. నీటి బుడగ ఏ క్షణంలోనైనా ఎలా పేలిపోతుందో ఈ శరీరం కూడా అంతే క్షణభంగురమైనది. అంతేకాక ఈ శరీరం మల మూత్ర మాంస రుధిరాలతో నిండిన అపవిత్రమైన కోశం. ఇటువంటి హేయమైన శరీరంపై మన హృదయం వృధాగా అభిమానాన్ని పెంచుకుంటుంది. దీనినే దేహాభిమానం లేదా దేహాత్మ బుద్ధి అంటారు. అంటే శరీరాన్నే తాను అని అనుకోవడం ఒక పెద్ద భ్రమ.
ఓ సద్గురువర్యా నా హృదయంలో ఉన్న ఈ అజ్ఞానాన్ని మరియు శరీరంపై ఉన్న ఈ మిధ్యాభిమానాన్ని నీ కరుణతో వెంటనే తొలగించు అని శిష్యుడు ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఇక్కడ దేశిక అనే పదానికి మార్గదర్శకుడు అని అర్థం. పురాణాలలో మరియు ఉపనిషత్తులలో ఈ శరీరం తొమ్మిది రంధ్రాల పురమని దీనిని ఆశ్రయించి ఉన్న జీవుడు దీనిని శాశ్వతం అనుకోవడం మాయ అని చెప్పబడింది. ఆధ్యాత్మికంగా చూస్తే దేహం వేరు ఆత్మ వేరు అనే వివేకం కలగడమే జ్ఞానం. గురువుగారి కృప ఉంటేనే ఈ మాయాజాలం నుండి బయటపడటం సాధ్యమవుతుంది. కాబట్టి శరీర స్వభావాన్ని గుర్తు చేస్తూ దేహాభిమానాన్ని వీడి ఆత్మానుభూతిని పొందాలని ఈ శ్లోకం ప్రబోధిస్తుంది.

Verse 3
ధృతదండకమండలుజాపసరం సతతం హృదయే శశీఖండధరమ్।
దధతం నమతాం వృజినౌఘహరం దదతం ప్రతిభాం ప్రణమామి గురుమ్।।

ఈ శ్లోకంలో గురువుగారి బాహ్య రూపం మరియు అంతర్గత స్థితి వర్ణించబడింది. గురువుగారు చేతిలో దండం కమండలం మరియు జపమాలను ధరించి ఉన్నారు. ఇవి సన్యాస ధర్మానికి మరియు నిరంతర ఆధ్యాత్మిక సాధనకు చిహ్నాలు. ఆయన నిరంతరం తన హృదయంలో చంద్రకళను ధరించిన పరమశివుడిని ప్రతిష్ఠించుకొని ఉంటారు. ఇక్కడ శశీఖండధరమ్ అంటే శివుడు. గురువుగారు కేవలం ఒక మనిషిగా కాక పరమశివ స్వరూపంగా ఇక్కడ దర్శనమిస్తారు. శివుడు లయకారకుడు అలాగే గురువు కూడా శిష్యునిలోని అజ్ఞానాన్ని లయం చేస్తారు.
నమస్కరించిన వారి పాపసముదాయాన్ని హరించే శక్తి గురువుగారికి ఉంది. వృజినౌఘహరం అంటే పాపాలను నశింపజేసేవాడు అని అర్థం. ఆయన శిష్యులకు కేవలం జ్ఞానాన్ని మాత్రమే కాక మేధస్సును మరియు ప్రతిభను కూడా ప్రసాదిస్తారు. పురాణాలలో గురువును త్రిమూర్తి స్వరూపంగా భావిస్తారు. ఇక్కడ గురువు శివునితో ఏకీకృతమై ఉండటం వలన ఆయన అనుగ్రహం శివానుగ్రహంతో సమానం. హృదయంలో దైవాన్ని నిలుపుకున్న వాడు లోకానికి వెలుగును ప్రసాదిస్తాడు. అటువంటి మహాత్ముడైన గురువుగారికి భక్తితో నమస్కరిస్తున్నాను. ఈ శ్లోకం గురువుగారి అభయ ముద్రను మరియు వారి కరుణా ప్రభావాన్ని మనకు స్పష్టం చేస్తుంది.

Verse 4
కరణాని సమాని భవంతి కదా తరణం ను కథం భవవారినీధేః।
శరణం మమ నాస్తి గురో త్వదృతే నిరుపాధికృపాజలధేవ జవాత్।।

జీవన ప్రయాణంలో ఎదురయ్యే ఇంద్రియ చంచలత్వాన్ని మరియు సంసార సాగరాన్ని దాటే మార్గాన్ని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. నా ఇంద్రియాలు ఎప్పుడు నిశ్చలంగా సమస్థితిని పొందుతాయి అని భక్తుడు ఆవేదన చెందుతున్నాడు. సాధారణంగా మానవ మనస్సు ఇంద్రియాల ద్వారా బాహ్య ప్రపంచంపై లాగబడుతుంది. ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటడం సామాన్యమైన విషయం కాదు. దీనినే భవవారినీధి అన్నారు. సంసారం అనే సముద్రం అనంతమైనది మరియు ప్రమాదకరమైన అలలతో నిండినది. దీనిని దాటడానికి జ్ఞానమనే పడవ అవసరం.
ఓ గురుదేవా నీవు తప్ప నాకు వేరే దిక్కు లేదు. నీవు నిరుపాధికమైన కృపా సముద్రానివి. అంటే ఏ కారణం లేకుండానే శిష్యునిపై దయ చూపే దయామయుడివి. దయకు ప్రతిఫలం ఆశించని వాడు గురువు ఒక్కడే. నన్ను ఈ జనన మరణ చక్రం నుండి వెంటనే కాపాడు అని శిష్యుడు శరణాగతి వేడుతున్నాడు. ఆధ్యాత్మికంగా శరణాగతి అనేది అత్యున్నతమైన మార్గం. తన ప్రయత్నం కంటే గురువుగారి కృపపైనే భారమంతా వేయడం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. నిరుపాధిక కృప అనేది దైవ లక్షణం అది గురువులో మూర్తీభవించి ఉంటుంది. కాబట్టి ఈ శ్లోకం గురువును ఒక రక్షకుడిగా మరియు కరుణా సముద్రుడిగా కీర్తిస్తుంది.

Verse 5
చరితం న మయేషదపీహ శుభం భరితం జఠరం బహుధాఘచయాత్।
ఛురితం హృదయం నితరాం తమసా త్వరితం విమలం తను తద్గురురాట్।।

శిష్యుడు తన లోపాలను గురువు ముందు ఒప్పుకుంటూ చేసిన విన్నపం ఇది. ఈ జన్మలో నేను ఏ కొంచెం కూడా శుభకరమైన పనులు లేదా పుణ్య కార్యాలు చేయలేదు. కేవలం పాప కృత్యాల ద్వారా మాత్రమే నా కడుపు నింపుకున్నాను అని ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నాడు. అఘచయాత్ అంటే పాపముల గుంపు. మనస్సులో నిరంతరం అజ్ఞానం అనే చీకటి అలుముకొని ఉంది. తమస్సు అంటే అంధకారం లేదా అజ్ఞానం. ఈ అజ్ఞానం వల్లనే మనిషి తప్పులు చేస్తూ ఉంటాడు.
ఓ గురురాజా నా హృదయాన్ని వెంటనే పరిశుద్ధం చేయి. నాలోని మాలిన్యాన్ని తొలగించి జ్ఞాన దీప్తిని వెలిగించు అని శిష్యుడు కోరుతున్నాడు. ఇక్కడ గురువును గురురాట్ అనగా గురువులలో శ్రేష్ఠుడు లేదా చక్రవర్తి అని పిలవడం జరిగింది. ఆధ్యాత్మికంగా సాధకుడు తన తప్పులను గుర్తించినప్పుడే అభివృద్ధి సాధ్యమవుతుంది. గురువు అద్దం లాంటి వాడు ఆయన ముందు నిలబడినప్పుడు మన దోషాలు మనకు కనిపిస్తాయి. తనను తాను తక్కువగా భావించుకుంటూ గురువుగారి అనంతమైన శక్తిని ఆశ్రయించడం ఇక్కడ గమనించవచ్చు. పాప ప్రక్షాళన చేసే శక్తి కేవలం జ్ఞానాగ్నికే ఉంటుంది ఆ అగ్నిని గురువు ప్రసాదిస్తారు.

Verse 6
గలితేపఘనే ఫలితేపి శిరస్యలితం మమ దేశిక నైవ హృదా।
తవ పాదపయోజయుగే ను కదా నిరతం నిరతం ప్రలభేత ముదమ్।।

కాలచక్రం గడుస్తున్నా మనస్సులో మార్పు రాకపోవడం గురించి ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. శరీరం ముసలిదైపోయింది చర్మం ముడతలు పడింది తల జుట్టు పండిపోయింది. శరీర అవయవాలు తమ శక్తిని కోల్పోతున్నాయి. అయినా కూడా నా మనస్సు నీ పాదపద్మాలపై స్థిరంగా లగ్నం కావడం లేదు. సాధారణంగా వయస్సు పెరిగే కొద్దీ వైరాగ్యం రావాలి కానీ మాయ వల్ల మనస్సు విషయ వాసనల వైపే వెళ్తుంది. ఇది మానవ బలహీనత.
ఓ మార్గదర్శి నా హృదయం నీ పాదపద్మాలలో ఎప్పుడు నిరంతరం ఆనందాన్ని పొందుతుందో కదా అని శిష్యుడు ఎదురుచూస్తున్నాడు. పాదపయోజయుగే అంటే తామర పువ్వుల వంటి పాదద్వయం. ఇక్కడ పాదాలను ఆశ్రయించడం అంటే గురువుగారి ఉపదేశాన్ని పాటించడం. ఆధ్యాత్మికంగా మనస్సును ఉన్నతమైన లక్ష్యంపై నిలపడమే పరమార్థం. ముసలితనం వచ్చినా మనస్సులో కోరికలు చావకపోవడం దురదృష్టకరం. అందుకే గురువుగారి పాదసేవ ద్వారా మాత్రమే ఆ అంతర్గత శాంతి లభిస్తుందని భక్తుడు ఆకాంక్షిస్తున్నాడు. ఈ శ్లోకం కాలం యొక్క విలువను మరియు భక్తి యొక్క ఆవశ్యకతను గుర్తుచేస్తుంది.

Verse 7
కరుణార్ద్రవిలోచన మోచయ మాం భవబంధనతో బహుధా వ్యథితమ్।
క్వథితం ప్రతిఘాదికృశానువశాత్ కరుణారససేచనతోవ గురో।।

గురువుగారి కరుణా వీక్షణాల కోసం చేసే ప్రార్థన ఇది. కరుణతో తడిసిన కన్నులు కలిగిన ఓ గురుదేవా నన్ను ఈ భవబంధాల నుండి విముక్తుడిని చేయి అని భక్తుడు వేడుకుంటున్నాడు. ఈ సంసారంలో నేను అనేక రకాలుగా బాధపడుతున్నాను. ముఖ్యంగా కోపం తాపం మరియు అసూయ వంటి అగ్ని జ్వాలల్లో నా మనస్సు ఉడికిపోతోంది. ప్రతిఘాదికృశాను అంటే క్రోధాది అగ్నులు. లోకంలో అగ్ని దేహాన్ని కాల్చితే కోపం అనే అగ్ని మనిషి వివేకాన్ని మరియు శాంతిని కాల్చివేస్తుంది.
ఓ గురువుగారు మీ కరుణ అనే రసాన్ని నాపై కురిపించి ఈ తాపాన్ని చల్లార్చండి. నిరంతరం లోక విషయాలతో సతమతమయ్యే మనస్సుకు గురువుగారి శాంత వచనాలు అమృతం వలె పని చేస్తాయి. పురాణాలలో గురువును వర్షించే మేఘంతో పోలుస్తారు. కార్చిచ్చును వర్షం ఎలా ఆపుతుందో అలాగే సంసార తాపాన్ని గురువుగారి అనుగ్రహం తొలగిస్తుంది. ఆధ్యాత్మికంగా ఇంద్రియ నిగ్రహం మరియు క్షమా గుణం అలవడాలంటే గురువుగారి కృప తప్పనిసరి. తనను తాను అగ్నిలో ఉన్నట్లు భావించే శిష్యుడికి గురువు ఒక్కడే శీతల చాయను ఇచ్చే కల్పవృక్షం.

Verse 8
శివ ఏవ భవానితి మే ధిషణా హ్యుదపద్యత దేశిక చేన్న తథా।
సకలం జగదప్యవబుధ్యతి తే సమతాం సకలేష్వపి తత్తు కథమ్।।

ఈ శ్లోకం గురువు మరియు శివుడి మధ్య ఉన్న అభేదాన్ని చర్చిస్తుంది. ఓ గురుదేవా నీవు సాక్షాత్తు శివుడవే అని నా బుద్ధి నమ్ముతోంది. ఒకవేళ అది నిజం కాకపోతే నీకు ఈ ప్రపంచమంతా సమానంగా ఎలా కనిపిస్తుంది అని శిష్యుడు ప్రశ్నిస్తున్నాడు. జ్ఞాని అయిన వాడు సర్వభూతాలలో దైవాన్ని చూస్తాడు. సుఖదుఃఖాలు మిత్రశత్రువులు అనే భేదం అతనికి ఉండదు. ఈ సమత్వం అనేది కేవలం పరమేశ్వరుడికి లేదా బ్రహ్మజ్ఞానికే సాధ్యం.
లోకమంతా మిమ్మల్ని ఒకేలా గౌరవిస్తుంది మరియు మీరు అందరినీ ఒకేలా చూస్తున్నారు. ఈ అద్వైత స్థితి గురువు శివస్వరూపమని నిరూపిస్తోంది. ఉపనిషత్తుల ప్రకారం గురువు ఈశ్వరుడి కంటే తక్కువ కాదు. దైవం కనిపించదు కానీ గురువు ప్రత్యక్ష దైవం. శిష్యునిలో కలిగిన ఈ దృఢ నిశ్చయం అతడిని మోక్ష మార్గంలో నడిపిస్తుంది. గురువుగారిలోని ఆ నిశ్చలమైన బుద్ధి మరియు సమత్వ భావనను చూసి భక్తుడు ఆశ్చర్యపోతూ వారిని శివస్వరూపంగా కొనియాడుతున్నాడు. ఇది గురువు పట్ల ఉండవలసిన ఉన్నతమైన భావనను తెలుపుతుంది.

Verse 9
విషయేషు సదా రమతే హృదయం విషతుల్యధియం దిశ తత్ర గురో।
లషితత్వదపాంగఝరీ ప్రసరత్వచిరాన్మయి బంధవినాశకరీ।।

మాయా ప్రపంచంలోని విషయాల పట్ల మనస్సు పెంచుకున్న వ్యామోహాన్ని ఇక్కడ వివరించారు. నా మనస్సు ఎప్పుడూ లోక విషయాలైన శబ్ద స్పర్శ రూప రస గంధాలపైనే రమిస్తోంది. ఇవి చూడటానికి బాగున్నా ఫలితంలో విషం లాంటివి. ఓ గురుదేవా ఈ విషయాల పట్ల నాకు ఇది విషం అనే బుద్ధిని కలిగించు. అంటే విషయ వాసనల పట్ల విరక్తిని కలిగించమని ప్రార్థన. విషయాలు తాత్కాలిక సుఖాన్ని ఇచ్చి శాశ్వతమైన దుఃఖంలోకి నెట్టేస్తాయి.
నీ కరుణా కటాక్షాలనే ప్రవాహం నాపై త్వరగా ప్రసరించేలా చేయి. ఆ చూపు నా బంధాలను నాశనం చేస్తుంది. గురువుగారి ఒక్క చూపు శిష్యుని జన్మజన్మల కర్మలను దహించివేస్తుంది. అపాంగఝరీ అంటే కడకంటి చూపుల ప్రవాహం. పురాణాలలో గంగానది పాపాలను కడిగేస్తుందని ఎలా చెబుతారో గురువుగారి జ్ఞాన వీక్షణం అజ్ఞానాన్ని అలాగే కడిగేస్తుంది. బంధనాల నుండి విముక్తి పొందాలంటే విషయాల పట్ల వైరాగ్యం రావాలి. ఆ వైరాగ్యాన్ని గురువుగారు మాత్రమే ప్రసాదించగలరు. మనస్సును మళ్ళించి పరమాత్మ వైపు ప్రయాణించేలా చేయమని ఈ శ్లోకం వేడుకుంటుంది.

Verse 10
సదసన్మతిరేవ న మేస్తి గురో విరతిం ప్రతి సా కరణం గదితా।
విరతిః క్వ ను మే విషయాశహృదః కథమాప్నువ ఏవ విముక్తిపథమ్।।

సత్యం ఏదో అసత్యం ఏదో తెలుసుకోలేని తన అశక్తతను శిష్యుడు ఇక్కడ వెల్లడిస్తున్నాడు. సదసన్మతి అంటే వివేకం. ఏది నిత్యం ఏది అనిత్యం అని తెలుసుకునే శక్తి నాకు లేదు. ఆధ్యాత్మిక సాధనలో విరక్తి లేదా వైరాగ్యానికి ఈ వివేకమే మూలం అని పెద్దలు చెబుతారు. విషయ వాసనలతో నిండిన నా హృదయానికి విరక్తి ఎక్కడ లభిస్తుంది అని బాధపడుతున్నాడు. హృదయం కోరికలతో నిండి ఉన్నప్పుడు మోక్ష మార్గం కనిపించదు.
ఇటువంటి స్థితిలో ఉన్న నేను విముక్తి మార్గాన్ని ఎలా పొందగలను అని ప్రశ్నిస్తున్నాడు. విముక్తిపథం అంటే మోక్ష మార్గం. గురువుగారి మార్గదర్శకత్వం లేనిదే ఏ సాధకుడూ లక్ష్యాన్ని చేరలేడు. విషయాలపై ఆశ ఉండటం వల్ల మనస్సు బంధించబడి ఉంటుంది. ఆ గొలుసులను తెంచే వివేకాన్ని గురువు ప్రసాదించాలి. పురాణాలలో జడభరతుడు వంటి వారి కథలు విరక్తి ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతాయి. శిష్యుడు ఇక్కడ తన అసమర్థతను ఒప్పుకుంటూ గురువుగారి సహాయం కోరుతున్నాడు. ఇది శరణాగతిలో ఒక భాగం. తనలో వివేకాన్ని రగిలించమని మరియు మోక్ష మార్గాన్ని చూపమని చేసే ఆత్మీయ విన్నపం ఇది.

Verse 11
బ్రువతే నిగమా బహువారమిదం జగదభ్రతలాదిసదృక్షమితి।
మమ తాదృశధీః సముదేతి కదా వద దేశిక మేఙ్ఘ్రిజుషే కృపయా।।

వేదాలు మరియు ఉపనిషత్తులు ఈ ప్రపంచం గురించి ఏం చెబుతున్నాయో ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. ఈ జగత్తు ఆకాశం లేదా మేఘం వంటిదని నిగమాలు (వేదాలు) పదేపదే చెబుతున్నాయి. అంటే ప్రపంచం మిథ్య ఆత్మ మాత్రమే సత్యం. ఆకాశంలో మేఘాలు ఎలా వచ్చి వెళ్ళిపోతాయో అలాగే ఈ సృష్టి కూడా అనిత్యమైనది. కానీ నా బుద్ధికి ఈ విషయం అర్థం కావడం లేదు నాకు ఈ ప్రపంచమే సత్యంగా కనిపిస్తోంది.
ఓ దేశికా నీ పాదాలను సేవించే నాకు ఆ అద్వైత బుద్ధి ఎప్పుడు కలుగుతుందో దయతో చెప్పు. బ్రహ్మ సత్యం జగన్మిథ్య అనే భావన కలగడమే నిజమైన జ్ఞానం. సాధారణ మానవుడు మాయా ప్రభావంతో జగత్తును శాశ్వతం అనుకుంటాడు. గురువుగారి ఉపదేశం వల్లనే ఈ మాయ తెర తొలగిపోతుంది. ఆధ్యాత్మికంగా అభ్రతలాదిసదృక్షం అంటే శూన్యత లేదా అనిత్యత్వం. వేదాల సారాన్ని అనుభవంలోకి తెచ్చుకోవడానికి గురువుగారి కృప అవసరం. నీ పాదాలను ఆశ్రయించి ఉన్నాను కాబట్టి నాకు ఆ పరమ సత్యాన్ని దర్శింపజేయి అని శిష్యుడు కోరుతున్నాడు.

Verse 12
జననీ జనకః సుతదారముఖాః స్వహితాయ లషంతి సదా మనుజమ్।
గురురేవ లషత్యఖిలస్య హితం తదహం తవ పాదయుగం శ్రితవాన్।।

లౌకిక సంబంధాలకు మరియు గురువుతో ఉండే సంబంధానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది. తల్లి తండ్రి భార్య పిల్లలు అందరూ ఏదో ఒక స్వార్థం కోసం లేదా తమ సొంత హితం కోసం మనిషిని ప్రేమిస్తారు. లోకంలో నిస్వార్థమైన ప్రేమ దొరకడం కష్టం. ప్రతి బంధం వెనుక ఏదో ఒక అపేక్ష ఉంటుంది. ఇది లోక సహజం మరియు మాయ యొక్క ప్రభావం.
కానీ గురువు మాత్రమే ఎటువంటి స్వార్థం లేకుండా శిష్యుని యొక్క మరియు సమస్త లోకం యొక్క శ్రేయస్సును కోరుకుంటారు. గురువుకు శిష్యుని నుండి ఏమీ అవసరం లేదు కేవలం శిష్యుడు జ్ఞాని కావాలనేదే ఆయన తపన. అందుకే నేను నీ పాదాలను ఆశ్రయించాను అని భక్తుడు చెబుతున్నాడు. ఆధ్యాత్మికంగా గురువును పరమ బాంధవుడిగా భావిస్తారు. పురాణాలలో కూడా గురువును మించిన బంధువు లేడని చెప్పబడింది. లోకంలో అందరూ శరీరాన్ని ప్రేమిస్తే గురువు ఆత్మను ప్రేమిస్తారు. అందుకే గురువుగారి పాదసేవ సర్వశ్రేష్ఠమని ఈ శ్లోకం ఉద్ఘాటిస్తుంది.

Verse 13
మదమోహముఖాంతరశత్రుగృహం దమశాంతివిరక్తిసుహృద్రహితమ్।
కథమేనమవేర్భవసాగరతః కిమసాధ్యమిదం వద దేశిక తే।।

తన మనస్సును ఒక పాడైపోయిన ఇల్లుతో శిష్యుడు పోల్చుకుంటున్నాడు. నా మనస్సు మదం మోహం కామం క్రోధం వంటి అంతఃశత్రువులకు నిలయంగా మారింది. నాలో ఇంద్రియ నిగ్రహం (దమ) శాంతి మరియు వైరాగ్యం అనే మంచి స్నేహితులు లేరు. మంచి గుణాలు లేని మనస్సు ఎప్పుడూ అశాంతితో ఉంటుంది. ఇటువంటి హీన స్థితిలో ఉన్న నన్ను ఈ సంసార సాగరం నుండి నీవు ఎలా రక్షిస్తావు అని ప్రశ్న.
కానీ మరుక్షణమే శిష్యుడు సర్దుకుంటూ ఓ గురుదేవా నీకు అసాధ్యమైనది ఏముంది అని అంటున్నాడు. గురువుగారి శక్తి అనంతమైనది ఆయన తలుచుకుంటే ఎంతటి పాపినైనా పునీతుడిని చేయగలరు. ఇక్కడ కిమసాధ్యమిదం అంటే నీకు ఏదీ అసాధ్యం కాదు అని అర్థం. పురాణాలలో వాల్మీకి వంటి వారిని మార్చిన మహానుభావుల కథలు మనకు తెలుసు. ఆధ్యాత్మికంగా మనస్సులోని మాలిన్యాన్ని కడిగి వేయడానికి గురువుగారి సంకల్పం చాలు. తన బలహీనతలను తెలుపుతూనే గురువుగారి అమోఘమైన శక్తిపై నమ్మకాన్ని ఈ శ్లోకం వ్యక్తం చేస్తోంది.

Verse 14
ధునుషేఘచయం పదనంతృనృణాం తనుషే భవికం సకృదీక్షణతః।
జనుషే సదసచ్చ యథా న భవేన్ మమ కర్మ తథా కुरु దేశికరాట్।।

గురువుగారి దివ్య క్రియలను ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. నీ పాదాలకు నమస్కరించే మనుష్యుల పాప సమూహాన్ని నీవు దూరం చేస్తావు. నీ ఒక్క చూపు (సకృదీక్షణతః) శిష్యుడికి శుభాన్ని మరియు మంగళాన్ని కలిగిస్తుంది. గురువుగారి చూపులో అమృతం ఉంటుంది అది శిష్యునిలోని దారిద్ర్యాన్ని మరియు అజ్ఞానాన్ని పోగొడుతుంది. భవికం అంటే శ్రేయస్సు లేదా మంగళం.
జనన మరణ చక్రానికి కారణమైన నా కర్మలను నశింపజేయి తద్వారా నాకు మళ్ళీ పుట్టుక లేకుండా చేయి అని శిష్యుడు ప్రార్థిస్తున్నాడు. పునర్జన్మ అనేది పుణ్యపాపాల మిశ్రమం వల్ల కలుగుతుంది. గురువుగారి అనుగ్రహం కలిగితే ఆ కర్మలన్నీ దహించబడతాయి. దీనినే కర్మ విముక్తి అంటారు. ఆధ్యాత్మికంగా గురువు కాలాతీతుడు మరియు కర్మలను శాసించేవాడు. ఓ గురురాజా నా జన్మ కారణాలను తొలగించి నాకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించు అని వేడుకోవడం దీని సారాంశం. గురువుగారి చూపు ఎంతటి శక్తివంతమైనదో ఈ శ్లోకం ద్వారా మనకు తెలుస్తుంది.

Verse 15
సమవాప్య సుదుర్లభవిప్రజనుర్యతితామపి కో ను జనో మదృతే।
వ్యవహారవశత్వముపైతి గురో గతిరేవ న మే తవ పాదమృతే।।

మానవ జన్మలో లభించిన గొప్ప అవకాశాన్ని వృధా చేసుకోవడం గురించి ఇక్కడ చర్చించబడింది. అత్యంత దుర్లభమైన బ్రాహ్మణ జన్మను మరియు సన్యాసాన్ని పొంది కూడా నా వంటి వాడు లోక వ్యవహారాలలో చిక్కుకుపోయాడు. సాధారణంగా సన్యాసం అంటే లోకాన్ని వదిలి పరమాత్మను చేరుకోవడం. కానీ మనస్సు ఇంకా ప్రాపంచిక విషయాలలోనే తిరుగుతోంది. ఇది ఒక విచారకరమైన స్థితి.
ఓ గురుదేవా నీ పాదాలు తప్ప నాకు వేరే గతి లేదు. అంటే నా ప్రయత్నంతో నేను ఈ మాయ నుండి బయటపడలేను నీవే నన్ను దరిచేర్చాలి. ఆధ్యాత్మికంగా బాహ్య వేషధారణ కంటే అంతర్గత పరివర్తన ముఖ్యం. విజ్ఞాన శాస్త్రం ప్రకారం కూడా మానవ జన్మ ఎంతో పరిణామం చెందినది దానిని కేవలం భౌతిక సుఖాల కోసం వాడటం వ్యర్థం. గురువుగారి పాదాలు జ్ఞానానికి చిహ్నాలు. శరణాగతి అనేదే చివరి మార్గమని ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. తన స్థితిని గమనించి రక్షించమని శిష్యుడు దీనంగా ప్రార్థిస్తున్నాడు.

Verse 16
ఉదదీధర ఏవ బహూన్మనుజాన్ కృపయా భవసాగరమధ్యగతాన్।
కిమయం తవ భారతి లోకగురో న హి భూభృదహేరణురస్తి భరః।।

లోకగురువు యొక్క సామర్థ్యాన్ని ఒక చక్కని ఉదాహరణతో ఈ శ్లోకం వర్ణిస్తుంది. నీవు ఇప్పటికే ఎంతోమంది మనుష్యులను ఈ సంసార సముద్రం నుండి నీ కృపతో ఉద్ధరించావు. వారందరినీ దాటించిన నీకు ఈ ఒక్క శిష్యుడైన నేను ఒక లెక్కా? నన్ను రక్షించడం నీకు భారం కాదు. దీనిని వివరిస్తూ భూమిని మోసే ఆదిశేషుడికి ఒక ఆవగింజ భారం కాదు కదా అని అంటున్నాడు.
ఆదిశేషుడు తన తలపై సమస్త భూమండలాన్ని మోస్తున్నాడు అటువంటి వాడికి ఒక చిన్న అణువు వంటి నేను భారం కాను. అలాగే అనంతమైన జ్ఞానం మరియు కరుణ కలిగిన గురువుకు నన్ను ఉద్ధరించడం చాలా సులభం. ఇక్కడ భారతి అనే పదం జ్ఞాన స్వరూపిణి అయిన సరస్వతిని కూడా సూచిస్తుంది. లోకగురో అనగా జగత్తుకు గురువైన వాడు. ఆధ్యాత్మికంగా గురువు యొక్క రక్షక స్వభావాన్ని ఇక్కడ కొనియాడారు. భయపడాల్సిన పని లేదు గురువుగారికి మనం చిన్న పిల్లల వంటి వారం ఆయన సులభంగా మనల్ని రక్షించగలరు అనే నమ్మకాన్ని ఈ శ్లోకం కలిగిస్తుంది.

Verse 17
దమునా యమునాజనకశ్చ విధుర్మిలితాః శతశోపి న శక్నువతే।
యదపాకరణే తదచిత్తిమిరం త్వమపాకురుషే వచసైవ గురో।।

వెలుగును ఇచ్చే ప్రాకృతిక శక్తుల కంటే గురువుగారి శక్తి ఎంత గొప్పదో ఇక్కడ వివరించబడింది. అగ్ని (దమునా) సూర్యుడు (యమునాజనకః) మరియు చంద్రుడు (విధుః) వందల సంఖ్యలో కలిసి వచ్చినా కూడా నా హృదయంలోని అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించలేరు. సూర్యుడు బయట ఉన్న చీకటిని మాత్రమే పోగొట్టగలడు కానీ మనస్సులోని అజ్ఞానాన్ని కాదు. అచిత్తిమిరం అంటే అజ్ఞానాంధకారం.
కానీ ఓ గురుదేవా నీవు కేవలం నీ ఒక్క మాటతో (వచసైవ) ఆ చీకటిని పారద్రోలుతావు. గురువుగారి ఉపదేశం (మహావాక్యం) ఒక్కటే ఆత్మజ్ఞానాన్ని కలిగిస్తుంది. లోకంలో ఎన్ని కాంతులు ఉన్నా ఆత్మ ప్రకాశం లేనిదే అన్నీ వ్యర్థమే. ఆధ్యాత్మికంగా గురువును జ్ఞాన సూర్యుడిగా వర్ణిస్తారు. సూర్యచంద్రాదులు గురువుగారి తేజస్సులో ఒక చిన్న భాగం మాత్రమే. అటువంటి మహిమాన్వితుడైన గురువు తన వాక్కు ద్వారా శిష్యుని జీవితాన్ని వెలిగిస్తారు. ఈ శ్లోకం గురువుగారి ఉపదేశం యొక్క శక్తిని మరియు వైశిష్ట్యాన్ని చాటి చెబుతుంది.

Verse 18
గురుశంకరనిర్మితభాష్యసుధా సరిదీశనిమజ్జనతృప్తమిమమ్।
ప్రవిధాయ గురో భవవారినీధేర్లఘు తారయ మాం కరుణార్ద్రదృశా।।

ఆదిశంకరాచార్యుల వారు రచించిన భాష్యాల గొప్పతనాన్ని ఈ శ్లోకం స్మరిస్తుంది. గురు శంకరులు అందించిన భాష్యాలు ఒక అమృత నది వంటివి. ఆ నదిలో మునిగి తృప్తి చెందిన వాడిని నన్ను చేయి. శంకర భాష్యాలు వేదాంత సారాన్ని సులభంగా వివరిస్తాయి. ఆ జ్ఞానామృతాన్ని తాగిన వాడికి సంసారంపై విరక్తి కలుగుతుంది. ఇక్కడ సరిదీశ అంటే నదులకు ప్రభువైన సముద్రం లేదా గొప్ప ప్రవాహం.
నన్ను ఆ జ్ఞానంలో ఓలలాడించి ఈ సంసార సముద్రం నుండి నీ కరుణా వీక్షణంతో త్వరగా దాటించు అని శిష్యుడు కోరుతున్నాడు. ఆధ్యాత్మికంగా గ్రంథ పఠనం కంటే గురువుగారి సాయంతో ఆ గ్రంథాల అంతరార్థాన్ని తెలుసుకోవడం ముఖ్యం. కరుణార్ద్రదృశా అంటే దయతో నిండిన చూపుతో. గురువుగారి చూపు శిష్యుని హృదయంలోని మాలిన్యాన్ని కడిగేసి జ్ఞానాన్ని నింపుతుంది. సంసార సాగరం భయంకరమైనది కానీ గురువుగారి భాష్యాలు మరియు కృప అనే పడవ ఉంటే దానిని సులభంగా దాటవచ్చు. ఈ శ్లోకం గురువును మరియు వారు అందించిన జ్ఞాన సంపదను గౌరవిస్తుంది.

Verse 19
పదనమ్రజనౌఘపుమర్థకరీ ప్రబలాఘసముద్రనిమగ్నతరీ।
మయి దేశిక తే శ్రుతిమూర్ధచరీ ప్రసరేన్ను కదా సుకటాక్షఝరీ।।

గురువుగారి కటాక్షం చేసే అద్భుతాలను ఈ శ్లోకం వర్ణిస్తుంది. నీ పాదాలకు నమస్కరించే జన సముదాయానికి నీవు నాలుగు పురుషార్థాలను (ధర్మ అర్థ కామ మోక్షాలను) ప్రసాదిస్తావు. పుమర్థకరీ అంటే పురుషార్థాలను ఇచ్చేది. అలాగే పాప సముద్రంలో మునిగిపోతున్న వారికి నీ చూపు ఒక పడవ (తరీ) వంటిది. పాపాలు ఎంత ప్రబలంగా ఉన్నా గురువుగారి అనుగ్రహం ఉంటే మనిషి రక్షించబడతాడు.
నీ కటాక్షం వేద శిరస్సులైన ఉపనిషత్తులలో సంచరిస్తూ ఉంటుంది (శ్రుతిమూర్ధచరీ). అంటే నీ చూపు సాక్షాత్తు వేద జ్ఞాన స్వరూపం. అటువంటి నీ కరుణా రస ప్రవాహం నాపై ఎప్పుడు ప్రసరిస్తుందో కదా అని శిష్యుడు తపిస్తున్నాడు. ఆధ్యాత్మికంగా గురువుగారి చూపు కేవలం ప్రేమ మాత్రమే కాదు అది పరమ సత్యాన్ని బోధించే శక్తి. కటాక్షఝరీ అంటే కటాక్షాల వెల్లువ. అటువంటి వెల్లువలో మునిగిన శిష్యుడు ధన్యుడవుతాడు. ఈ శ్లోకం గురువుగారి అనుగ్రహం వల్ల లభించే ఇహపర సుఖాలను గురించి తెలియజేస్తుంది.

Verse 20
బహుజన్మశతార్జితపుణ్యవశాద్ భవదీయదయా సమవాపి మయా।
భవబంధనతో న బిభేమి గురో కరణీయమపీహ న మేస్త్యపరమ్।।

గురువుగారి దయ లభించడం అనేది ఎంతటి అదృష్టమో ఈ శ్లోకం చెబుతుంది. వందల కొద్దీ జన్మలలో చేసుకున్న పుణ్యం వల్ల మాత్రమే నీ దయ నాకు లభించింది. గురువు లభించడం అనేది కాకతాళీయం కాదు అది అనేక జన్మల సుకృతం. నీ కృప నాకు తోడుగా ఉన్నప్పుడు నేను ఇక ఈ సంసార బంధాలకు భయపడను. భవబంధనతో న బిభేమి అంటే సంసారం పట్ల భయం పోయింది అని అర్థం.
నీ దయ లభించిన తర్వాత నాకు ఇక చేయవలసిన పని ఏదీ మిగిలి లేదు. అంటే కృతకృత్యుడనయ్యాను అని శిష్యుడు భావిస్తున్నాడు. ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందిన వాడికి లోకంలో వేరే కర్తవ్యం ఉండదు. ఆధ్యాత్మికంగా గురువుగారి అనుగ్రహమే పరమౌషధం. భయం అనేది అజ్ఞానం వల్ల వస్తుంది జ్ఞానం లభించాక భయం ఉండదు. గురువును పొందిన శిష్యుడు తన జీవితం ధన్యమైందని ఇక్కడ ప్రకటిస్తున్నాడు. ఇది ఒక పరిపూర్ణమైన స్థితిని సూచిస్తుంది. గురువుపై ఉన్న అచంచలమైన విశ్వాసం మనిషిని ఎలా నిర్భయుడిని చేస్తుందో ఈ శ్లోకం మనకు నేర్పుతుంది.

Verse 21
స్వరేవఘగిరేర్భజతాం దివిషత్ తరవే ప్రతిభాజితగోగురవే।
పురవైరిపదాబ్జనివిష్టహృదే కరవై ప్రణతిం జగతీగురవే।।

చివరి శ్లోకంలో గురువుగారిని వివిధ రూపాలలో స్తుతిస్తూ నమస్కరించడం జరిగింది. గురువుగారు భక్తుల పాప పర్వతాలను పగులగొట్టే వజ్రాయుధం వంటివారు. అలాగే సేవించే వారికి కోరికలు తీర్చే కల్పవృక్షం (దివిషత్ తరవే). ఆయన తన ప్రతిభతో బృహస్పతిని (గోగురవే) సైతం ఓడించిన వారు. అంటే గురువుగారి మేధస్సు సాక్షాత్తు దేవగురువు కంటే గొప్పది.
ఆయన నిరంతరం పరమశివుని (పురవైరి) పాదపద్మాలపై మనస్సును నిలిపి ఉంచుతారు. అటువంటి జగద్గురువుకు నేను ప్రణామం చేస్తున్నాను. జగతీగురవే అంటే లోకానికంతటికీ గురువు. పురాణాలలో శివుడు ఆదిగురువుగా చెప్పబడ్డాడు అటువంటి శివుడిని హృదయంలో ధరించిన వాడు కాబట్టి ఈయన కూడా జగద్గురువే. ఈ శ్లోకం గురువుగారి సర్వశక్తిమత్వాన్ని మరియు దైవత్వాన్ని ప్రశంసిస్తుంది. సంసార గిరిని భేదించే వజ్రాయుధంగా జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే కల్పవృక్షంగా గురువును ఆరాధించడం భక్తుని కర్తవ్యం. అటువంటి మహనీయుడికి నమస్కారం చేస్తూ ఈ స్తోత్రం ముగుస్తుంది.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras