శంకర పంచ రత్న స్తోత్రం

Lyrics:

శివాంశం త్రయీమార్గగామిప్రియం తం
కలిఘ్నం తపోరాశియుక్తం భవంతం.
పరం పుణ్యశీలం పవిత్రీకృతాంగం
భజే శంకరాచార్యమాచార్యరత్నం..1..

కరే దండమేకం దధానం విశుద్ధం
సురైర్బ్రహ్మవిష్ణ్వాదిభిర్ధ్యానగమ్యం.
సుసూక్ష్మం వరం వేదతత్త్వజ్ఞమీశం
భజే శంకరాచార్యమాచార్యరత్నం..2..

రవీంద్వక్షిణం సర్వశాస్త్రప్రవీణం
సమం నిర్మలాంగం మహావాక్యవిజ్ఞం.
గురుం తోటకాచార్యసంపూజితం తం
భజే శంకరాచార్యమాచార్యరత్నం..3..

చరం సచ్చరిత్రం సదా భద్రచిత్తం
జగత్పూజ్యపాదాబ్జమజ్ఞాననాశం.
జగన్ముక్తిదాతారమేకం విశాలం
భజే శంకరాచార్యమాచార్యరత్నం..4..

యతిశ్రేష్ఠమేకాగ్రచిత్తం మహాంతం
సుశాంతం గుణాతీతమాకాశవాసం.
నిరాతంకమాదిత్యభాసం నితాంతం
భజే శంకరాచార్యమాచార్యరత్నం..5..

పఠేత్ పంచరత్నం సభక్తిర్హి భక్తః
సదా శంకరాచార్యరత్నస్య నిత్యం.
లభేత ప్రపూర్ణం సుఖం జీవనం సః
కృపాం సాధువిద్యాం ధనం సిద్ధికీర్తీ..6..

Meaning:

Verse 1
శివాంశం త్రయీమార్గగామిప్రియం తం
కలిఘ్నం తపోరాశియుక్తం భవంతమ్।
పరం పుణ్యశీలం పవిత్రీకృతాంగం
భజే శంకరాచార్యమాచార్యరత్నమ్॥

ఈ శ్లోకంలో శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులను ఆచార్యరత్నంగా స్తుతిస్తున్నారు. 'శివాంశం' అంటే పరమశివుని అంశంగా అవతరించినవాడు. సంప్రదాయ కథనాల ప్రకారం ధర్మరక్షణ కోసం శివుడు శంకరాచార్యుల రూపంలో అవతరించాడు. అందువల్ల ఆయనను శివస్వరూపుడిగా భావిస్తారు.

'త్రయీమార్గగామిప్రియం' అనే పదం వేదత్రయి అయిన ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద మార్గాన్ని అనుసరించే వారికి ప్రియమైనవాడు అని సూచిస్తుంది. వేదసంప్రదాయాన్ని పునరుద్ధరించి, దాని అసలు తాత్పర్యాన్ని ప్రజలకు తెలియజేసిన మహాగురువు ఆయన. 'కలిఘ్నం' అంటే కలియుగంలోని అజ్ఞానం, వాదవివాదాలు, ధర్మభ్రంశం వంటి దోషాలను నాశనం చేసేవాడు.

'తపోరాశియుక్తం' అంటే తపస్సు అనే మహాసంపదతో నిండినవాడు. బాల్యంనుండే ఆయన వైరాగ్యం, జ్ఞానాసక్తి, ఆత్మసాధనలో అసాధారణ ప్రతిభను చూపించాడు. 'పుణ్యశీలం' అంటే పవిత్రమైన స్వభావం కలవాడు. 'పవిత్రీకృతాంగం' అంటే ఆయన శరీరం, వాక్కు, మనస్సు అన్నీ పవిత్రతతో నిండి ఉన్నాయని సూచిస్తుంది.

తాత్వికంగా ఈ శ్లోకం గురువు అనేది కేవలం పండితుడు కాదని బోధిస్తుంది. నిజమైన ఆచార్యుడు దైవస్వరూపుడు, ధర్మరక్షకుడు, అజ్ఞాననాశకుడు. శంకరాచార్యులలో ఈ లక్షణాలన్నీ సంపూర్ణంగా ప్రతిఫలించాయి. అందుకే కవి ఆయనను ఆచార్యులలో రత్నమని వర్ణించి నమస్కరిస్తున్నాడు.

Verse 2
కరే దండమేకం దధానం విశుద్ధం
సురైర్బ్రహ్మవిష్ణ్వాదిభిర్ధ్యానగమ్యం।
సుసూక్ష్మం వరం వేదతత్త్వజ్ఞమీశం
భజే శంకరాచార్యమాచార్యరత్నమ్॥

ఈ శ్లోకంలో శంకరాచార్యుల యతిధర్మం, జ్ఞానమహిమ, దివ్యస్వరూపం వర్ణించబడుతున్నాయి. 'కరే దండమేకం దధానం' అంటే చేతిలో ఏకదండాన్ని ధరించిన సన్యాసి. ఈ దండం కేవలం ఒక కర్ర కాదు. అది ఇంద్రియనిగ్రహం, మనోనిగ్రహం, బ్రహ్మనిష్ఠలకు ప్రతీక.

'విశుద్ధం' అంటే సంపూర్ణ పవిత్రత కలవాడు. 'సురైర్బ్రహ్మవిష్ణ్వాదిభిర్ధ్యానగమ్యం' అంటే బ్రహ్మ, విష్ణు మొదలైన దేవతలకే ధ్యానమార్గంలో గ్రహించదగిన మహాత్ముడు. ఇక్కడ శంకరాచార్యులలో వ్యక్తమైన పరబ్రహ్మస్వరూపాన్ని కవి సూచిస్తున్నాడు.

'సుసూక్ష్మం' అనే పదం అత్యంత సూక్ష్మమైన తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. పరబ్రహ్మం ఇంద్రియాలకు అందదు. అది సూక్ష్మమైన చైతన్యస్వరూపం. శంకరాచార్యులు ఆ పరమసత్యాన్ని ప్రత్యక్షానుభవంతో గ్రహించినవారు. 'వరం' అంటే శ్రేష్ఠుడు. 'వేదతత్త్వజ్ఞం' అంటే వేదాల అంతరార్థాన్ని సంపూర్ణంగా తెలిసినవాడు.

ఆయన రచించిన భాష్యాలు, ప్రకరణగ్రంథాలు, స్తోత్రాలు వేదసారాన్ని స్పష్టంగా వెల్లడించాయి. అందువల్ల ఆయనను 'ఈశం' అని కూడా సంబోధిస్తున్నారు. ఇక్కడ ఈశత్వం అనేది పరబ్రహ్మసాక్షాత్కార ఫలితంగా వచ్చిన ఆధ్యాత్మిక ఆధిపత్యాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం మనకు నిజమైన జ్ఞాని బాహ్యచిహ్నాలతో మాత్రమే గుర్తింపబడడని, అతని అంతర్గత బ్రహ్మజ్ఞానమే అతని మహిమకు మూలమని బోధిస్తుంది.

Verse 3
రవీంద్వక్షిణం సర్వశాస్త్రప్రవీణం
సమం నిర్మలాంగం మహావాక్యవిజ్ఞమ్।
గురుం తోటకాచార్యసంపూజితం తం
భజే శంకరాచార్యమాచార్యరత్నమ్॥

ఈ శ్లోకంలో శంకరాచార్యుల జ్ఞానప్రకాశం, శాస్త్రపాండిత్యం, శిష్యుల గౌరవం గురించి చెప్పబడుతోంది. 'రవీంద్వక్షిణం' అంటే సూర్యచంద్రుల వంటి ప్రకాశవంతమైన నేత్రాలు కలవాడు. సూర్యుడు జ్ఞానానికి, చంద్రుడు కరుణకు ప్రతీక. ఈ రెండూ శంకరాచార్యులలో సమన్వయమై ఉన్నాయి.

'సర్వశాస్త్రప్రవీణం' అంటే అన్ని శాస్త్రాలలో నిష్ణాతుడు. వేదాలు, ఉపనిషత్తులు, స్మృతులు, పురాణాలు, తర్కం, మీమాంస, యోగం వంటి అనేక శాస్త్రాలలో ఆయన అపారమైన పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించాడు. 'సమం నిర్మలాంగం' అంటే సమదృష్టి కలిగి, నిర్మల స్వభావంతో ఉన్నవాడు.

'మహావాక్యవిజ్ఞం' అనే పదం అత్యంత ముఖ్యమైనది. 'తత్త్వమసి', 'అహం బ్రహ్మాస్మి', 'ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ', 'అయం ఆత్మా బ్రహ్మ' వంటి ఉపనిషత్తుల మహావాక్యాల సత్యాన్ని ప్రత్యక్షంగా అనుభవించినవాడు శంకరాచార్యుడు. ఆయన అద్వైతసిద్ధాంతం ఈ మహావాక్యాల ఆధారంగానే నిలిచింది.

'తోటకాచార్యసంపూజితం' అనేది ఆయన శిష్యుడైన తోటకాచార్యుని సూచిస్తుంది. తోటకాచార్యుడు తన గురువుపట్ల అపారభక్తితో తోటకాష్టకాన్ని రచించాడు. శిష్యుని భక్తి గురువు మహిమకు సాక్ష్యం.

ఈ శ్లోకం గురువు కేవలం గ్రంథజ్ఞానితో సరిపోడని తెలియజేస్తుంది. జ్ఞానం, కరుణ, సమత్వం, ఆత్మానుభవం కలిసినప్పుడు మాత్రమే పరిపూర్ణ గురుత్వం వ్యక్తమవుతుంది.

Verse 4
చరం సచ్చరిత్రం సదా భద్రచిత్తం
జగత్పూజ్యపాదాబ్జమజ్ఞాననాశమ్।
జగన్ముక్తిదాతారమేకం విశాలం
భజే శంకరాచార్యమాచార్యరత్నమ్॥

ఈ శ్లోకం శంకరాచార్యుల సద్గుణాలను మరియు లోకహితకార్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. 'సచ్చరిత్రం' అంటే ఆదర్శవంతమైన జీవితం గడిపినవాడు. ఆయన జీవితం ధర్మం, వైరాగ్యం, జ్ఞానం, కరుణల సమ్మేళనం.

'సదా భద్రచిత్తం' అంటే ఎల్లప్పుడూ శుభసంకల్పాలతో నిండిన మనస్సు. ఆయన వ్యక్తిగత ప్రయోజనం కోసం ఏదీ చేయలేదు. సమస్త ప్రజల ఆధ్యాత్మిక శ్రేయస్సే ఆయన లక్ష్యం. 'జగత్పూజ్యపాదాబ్జం' అంటే ప్రపంచమంతా పూజించే పద్మసమాన పాదాలు కలవాడు.

'అజ్ఞాననాశం' అనే పదం అద్వైతవేదాంతపు మూలసారాన్ని తెలియజేస్తుంది. బంధానికి కారణం అజ్ఞానం. విముక్తికి కారణం జ్ఞానం. శంకరాచార్యులు ఈ జ్ఞానదీపాన్ని వెలిగించి అనేక మందిని ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో నడిపించారు.

'జగన్ముక్తిదాతారం' అంటే ప్రపంచానికి మోక్షమార్గాన్ని చూపించినవాడు. ఆయన స్థాపించిన మఠాలు, రచించిన భాష్యాలు, ఉపదేశించిన సిద్ధాంతాలు ఇప్పటికీ సాధకులకు మార్గదర్శకంగా ఉన్నాయి. 'విశాలం' అంటే విశాలహృదయుడు, విశాలదృష్టి కలవాడు.

తాత్వికంగా ఈ శ్లోకం నిజమైన గురువు యొక్క ప్రధాన కార్యం అజ్ఞానాన్ని తొలగించడం అని తెలియజేస్తుంది. బాహ్యసంపదల కంటే ఆత్మజ్ఞానమే గొప్ప వరం. శంకరాచార్యులు ఆ వరాన్ని ప్రపంచానికి ప్రసాదించిన మహాగురువు.

Verse 5
యతిశ్రేష్ఠమేకాగ్రచిత్తం మహాంతం
సుశాంతం గుణాతీతమాకాశవాసమ్।
నిరాతంకమాదిత్యభాసం నితాంతం
భజే శంకరాచార్యమాచార్యరత్నమ్॥

ఈ శ్లోకంలో శంకరాచార్యుల సన్యాసమహిమ మరియు పరమజ్ఞానస్థితి వర్ణించబడుతున్నాయి. 'యతిశ్రేష్ఠం' అంటే సన్యాసులలో శ్రేష్ఠుడు. యతి అంటే ఇంద్రియాలను జయించినవాడు. శంకరాచార్యులు ఈ ఆదర్శానికి పరాకాష్ట.

'ఏకాగ్రచిత్తం' అంటే ఒకే లక్ష్యంపై నిలిచిన మనస్సు. ఆయన మనస్సు పరబ్రహ్మసత్యంలో స్థిరపడింది. 'మహాంతం' అంటే మహోన్నతుడు. 'సుశాంతం' అంటే సంపూర్ణ ప్రశాంతతను పొందినవాడు.

'గుణాతీతం' అనే పదం భగవద్గీతలో చెప్పబడిన ఉన్నత ఆధ్యాత్మిక స్థితిని గుర్తు చేస్తుంది. సత్వ, రజస్, తమస్ అనే మూడు గుణాలకు అతీతుడైనవాడు గుణాతీతుడు. శంకరాచార్యులు ఆ స్థితిని పొందిన పరమయోగి.

'ఆకాశవాసం' అంటే ఆకాశంలా అపరిమితమైన చైతన్యంలో నివసించేవాడు. ఇది భౌతిక నివాసాన్ని సూచించదు. బ్రహ్మచైతన్యంలో స్థితప్రజ్ఞుడైన స్థితిని సూచిస్తుంది. 'నిరాతంకం' అంటే భయం, ఆందోళన లేనివాడు. 'ఆదిత్యభాసం' అంటే సూర్యుని వంటి జ్ఞానప్రకాశం కలవాడు.

ఈ శ్లోకం ఆధ్యాత్మిక సాధన యొక్క అంతిమ ఫలితాన్ని వివరిస్తుంది. మనస్సు ప్రశాంతమై, గుణాతీత స్థితిని పొంది, భయరహితంగా బ్రహ్మస్వరూపంలో నిలవడం నిజమైన విముక్తి. శంకరాచార్యులు ఆ పరిపూర్ణ స్థితికి జీవంత ఉదాహరణ.

Verse 6
పఠేత్ పంచరత్నం సభక్తిర్హి భక్తః
సదా శంకరాచార్యరత్నస్య నిత్యమ్।
లభేత ప్రపూర్ణం సుఖం జీవనం సః
కృపాం సాధువిద్యాం ధనం సిద్ధికీర్తీ॥

ఈ ఫలశ్రుతి శ్లోకం ఈ స్తోత్రపఠనం వల్ల కలిగే ఫలితాలను వివరిస్తుంది. 'పఠేత్ పంచరత్నం' అంటే ఈ ఐదు రత్నాలవంటి శ్లోకాలను భక్తితో పఠించాలి. 'సభక్తిః' అనే పదం అత్యంత ముఖ్యమైనది. కేవలం పఠనం సరిపోదు. భక్తి, శ్రద్ధ, గౌరవం కూడా అవసరం.

'శంకరాచార్యరత్నస్య' అంటే ఆచార్యరత్నమైన శంకరాచార్యులను స్మరిస్తూ ఈ స్తోత్రాన్ని జపించేవాడు అని అర్థం. 'లభేత ప్రపూర్ణం సుఖం జీవనం' అంటే సంపూర్ణమైన, సార్థకమైన జీవితం లభిస్తుంది. ఇక్కడ సుఖం అనేది కేవలం భౌతిక ఆనందం కాదు. అంతరంగ శాంతి, జ్ఞానం, ధర్మనిష్ఠతో కూడిన జీవితం.

'కృపాం' అంటే గురుకృప. భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో గురుకృపకు అత్యంత ప్రాముఖ్యత ఉంది. 'సాధువిద్యాం' అంటే సద్జ్ఞానం, ఆత్మోన్నతికి దోహదపడే విద్య. 'ధనం' అనేది బాహ్యసంపదతో పాటు జ్ఞానసంపదను కూడా సూచిస్తుంది. 'సిద్ధికీర్తీ' అంటే కార్యసిద్ధి మరియు సత్కీర్తి.

తాత్వికంగా ఈ శ్లోకం గురుస్మరణ యొక్క మహిమను తెలియజేస్తుంది. గురువును స్మరించడం అంటే ఆయన గుణాలను మన జీవితంలో ఆచరించడం. అప్పుడు జ్ఞానం, శాంతి, కీర్తి, ఆధ్యాత్మిక పురోగతి సహజంగానే లభిస్తాయి. ఇదే ఈ ఫలశ్రుతి యొక్క అంతరార్థం.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras