ప్రణవ అష్టక స్తోత్రం
Lyrics:
అచతురాననముస్వభువం హరి-
మహరమేవ సునాదమహేశ్వరం.
పరమముజ్జ్వలబిందుసదాశివం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తం..1..
అరచనాఖ్యకలాముసుపాకలా-
మకృతినాశకలాం లయనాదగాం.
పరమబిందురనుగ్రహగాం కలాం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తం..2..
అగణనాథముకారజనార్దన-
మరవిమేవ సునాదకలాంబికాం.
పరమబిందుశివం పరమేశ్వరం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తం..3..
అపృథివీముజలామకృశానుకం
పరమనాదమయం పరబిందుఖం.
భువనబీజమహాపరమేశ్వరం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తం..4..
అనినదం క్షితిచక్రసముద్భవం
హృదయచక్రజముద్ధ్వనిముజ్జ్వలం.
మఖజమేకసహస్రదలే గతం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తం..5..
పునరమాతృమయం తదుమానగం
శుభమమేయమయం త్రిగుణాత్మకం.
పరమనాదపరాం పరబైందవం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తం..6..
త్రిపురధామమయం పరమాత్మకం
పరమహంసమయం లయమోక్షదం.
సునియమాగమతత్త్వయుతం ప్రభం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తం..7..
ఓంకారం పరమాత్మకం త్రిగుణకం చాంబాంబికాంబాలికా-
రూపం నాదమనాదిశక్తి- విభవావిద్యాసువిద్యాయుతం.
బిందుం బ్రహ్మమయం తదంతరగతాం శ్రీసుందరీం చిన్మయీం
సాక్షాచ్ఛ్రీప్రణవం సదైవ శుభదం నిత్యం పరం నౌమ్యహం..8..
Meaning:
Verse 1
అచతురాననముస్వభువం హరి-
మహరమేవ సునాదమహేశ్వరమ్।
పరమముజ్జ్వలబిందుసదాశివం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తమ్॥
ఈ శ్లోకంలో కవి ప్రణవస్వరూపమైన ఓంకారాన్ని నమస్కరిస్తున్నాడు. "అచతురాననము" అంటే నాలుగు ముఖాలు లేని స్థితి. నాలుగు ముఖాల బ్రహ్ముడు సృష్టికార్యానికి సంబంధించిన రూపం. కానీ ఇక్కడ చెప్పబడిన పరతత్త్వం బ్రహ్మునికి కూడా కారణమైన మూలస్వరూపం. "అస్వభువం" అంటే స్వయంగా ఉద్భవించినది, మరొక కారణం లేనిది.
"హరి" అనగా జగత్తును పోషించే విష్ణుస్వరూపం. "హర" అనగా లయకర్త అయిన శివుడు. ఈ మూడు దేవతలకూ ఆధారమైన ఒకే పరమతత్త్వాన్ని కవి దర్శిస్తున్నాడు. "సునాద మహేశ్వరమ్" అనే పదం విశేషమైనది. సృష్టి ప్రారంభంలో వ్యక్తమైన ఆదినాదమే మహేశ్వరుని శక్తిగా వర్ణించబడింది. శైవాగమాలలో ఈ నాదమే శబ్దబ్రహ్మంగా చెప్పబడుతుంది.
"ఉజ్జ్వల బిందు" అనగా ప్రకాశవంతమైన చైతన్యబీజం. తంత్రసంప్రదాయంలో బిందువు సర్వసృష్టికి మూలకారణం. ఆ బిందువులోనే శివశక్తులు ఏకరూపంగా ఉంటాయి. "సదాశివం" అనగా సృష్టి, స్థితి, లయలను అధిగమించి ఎల్లప్పుడూ శుభస్వరూపంగా ఉండే పరమచైతన్యం.
ఈ శ్లోకంలోని తాత్త్విక సందేశం ఏమిటంటే బ్రహ్మ, విష్ణు, శివులు వేర్వేరు దేవతలు కాదు. వారు ఒకే పరమసత్యం యొక్క కార్యరూపాలు. ఓంకారం ఆ పరమసత్యానికి శబ్దరూప ప్రతీక. ఉపనిషత్తులు "ఓం ఇత్యేతదక్షరమిదం సర్వమ్" అని చెప్పిన భావం ఇక్కడ ప్రతిధ్వనిస్తుంది. కాబట్టి భక్తుడు ఓంకారాన్ని జపించినప్పుడు సృష్టి, స్థితి, లయలకు అతీతమైన సదాశివతత్త్వాన్ని ఆరాధిస్తున్నాడు.
Verse 2
అరచనాఖ్యకలాముసుపాకలా-
మకృతినాశకలాం లయనాదగామ్।
పరమబిందురనుగ్రహగాం కలాం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తమ్॥
ఈ శ్లోకంలో ప్రణవస్వరూపుని వివిధ కళల ద్వారా స్తుతిస్తున్నారు. "కళ" అనే పదం ఇక్కడ దివ్యశక్తి యొక్క ప్రత్యేక ప్రకటనను సూచిస్తుంది. శైవతంత్రాలలో నివృత్తి, ప్రతిష్ఠా, విద్యా, శాంతి, శాంత్యతీత మొదలైన కళలు ప్రసిద్ధమైనవి.
"అరచనాఖ్యకలా" అనగా సృష్టి ప్రవర్తనకు మూలమైన శక్తి. "సుపాకలా" అనగా పరిపక్వతను కలిగించే శక్తి. జీవి అనేక జన్మల అనుభవాల ద్వారా పరిపక్వత పొందుతాడు. ఆ వికాసానికి కారణమైన అంతరంగ దివ్యశక్తినే కవి స్మరిస్తున్నాడు.
"అకృతి నాశకలా" అంటే అహంకారంతో ఏర్పడిన పరిమిత రూపాలను కరిగించే శక్తి. శివతత్త్వంలో లయం అనేది వినాశం కాదు. మూలానికి తిరిగి చేరడమే. అందుకే "లయనాదగామ్" అని అన్నారు. నాదరూపంగా వ్యక్తమై జీవిని మళ్లీ పరబ్రహ్మంలో లీనమయ్యే దిశగా నడిపించే శక్తి ఇది.
"పరమబిందు" అనేది చైతన్యకేంద్రం. "అనుగ్రహగాం కలాం" అనగా కృపారూపిణి శక్తి. శైవదర్శనంలో పంచకృత్యాలలో అనుగ్రహమే అత్యున్నతమైనది. సృష్టి చేయడం కంటే జీవునికి తన నిజస్వరూపాన్ని తెలియజేయడం గొప్పది.
ఈ శ్లోకం జీవుని ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణాన్ని సూచిస్తుంది. సృష్టిలో ప్రవేశం, అనుభవాల ద్వారా పరిపక్వత, అహంకార నిర్మూలనం, పరమస్వరూపప్రాప్తి అనే క్రమం ఇందులో అంతర్లీనంగా ఉంది. ఈ సమస్త ప్రక్రియకు మూలమైన ప్రణవాన్ని కవి నమస్కరిస్తున్నాడు.
Verse 3
అగణనాథముకారజనార్దన-
మరవిమేవ సునాదకలాంబికామ్।
పరమబిందుశివం పరమేశ్వరం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తమ్॥
ఈ శ్లోకంలో ఓంకారంలోని అక్షరత్రయానికి సంబంధించిన గూఢార్థం వ్యక్తమవుతోంది. "అ" అక్షరం గణనాథునిగా పేర్కొనబడింది. గణపతి సమస్త ఆరంభాలకు అధిపతి. అందువల్ల ఓంకార ప్రారంభభాగమైన "అ" తో ఆయనకు సంబంధం చూపబడింది.
"ఉకార జనార్దన" అంటే ఉకారం విష్ణుస్వరూపం. విష్ణువు జగత్తును పోషిస్తాడు. అలాగే ఉకారం శబ్దప్రవాహాన్ని కొనసాగిస్తుంది. ఈ కారణంగా పోషణశక్తికి ఇది ప్రతీక.
"మకారం" శివస్వరూపం. శబ్దం చివర మకారంలో లీనమవుతుంది. అలాగే సమస్త సృష్టి శివునిలో లయమవుతుంది. ఈ త్రిమూర్తి భావనను ఓంకారంలోనే కవి దర్శిస్తున్నాడు.
"సునాద కళాంబికా" అనగా నాదరూపిణి దేవీమాత. శివశక్తులు విడదీయరానివి. శక్తి లేకుండా శివుడు కార్యరహితుడు. అందువల్ల నాదరూపిణి అంబికా ఈ ప్రక్రియలో అంతర్భాగం.
"పరమబిందు శివం పరమేశ్వరం" అనగా త్రిమూర్తులన్నింటికీ ఆధారమైన పరశివతత్త్వం. బిందువు అనేది శివశక్తుల ఏకత్వస్థానం. అక్కడ ద్వైతం లేదు.
ఈ శ్లోకం ద్వారా కవి ఒక ముఖ్యమైన సత్యాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు. గణపతి, విష్ణు, శివుడు, అంబికా వీరందరూ వేర్వేరు సత్త్వాలు కాదు. ఓంకారరూపంలో ఏకమై ఉన్న పరబ్రహ్మ యొక్క విభిన్న ప్రకాశాలు. అందువల్ల ఏ దేవతను ఆరాధించినా అంతిమంగా చేరేది అదే పరమప్రణవతత్త్వం.
Verse 4
అపృథివీముజలామకృశానుకం
పరమనాదమయం పరబిందుఖమ్।
భువనబీజమహాపరమేశ్వరం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తమ్॥
ఈ శ్లోకంలో కవి ఓంకారస్వరూపాన్ని పంచభూతాలకు అతీతమైన పరతత్త్వంగా వర్ణిస్తున్నాడు. "అపృథివీమ్" అంటే భూమి కాదు. "అజలామ్" అంటే జలం కాదు. "అకృశానుకమ్" అంటే అగ్ని కాదు. ఈ విధంగా స్థూల భౌతిక తత్త్వాలన్నింటినీ నిరాకరిస్తూ పరమసత్యం యొక్క నిర్వచనాతీత స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు. ఉపనిషత్తులలో బ్రహ్మాన్ని వర్ణించేటప్పుడు "నేతి నేతి" అనే విధానాన్ని ఉపయోగిస్తారు. అదే భావం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
ఈ జగత్తులో కనిపించే ప్రతి వస్తువూ పంచభూతాలతో నిర్మితమవుతుంది. శరీరం కూడా వాటితోనే ఏర్పడింది. కానీ వాటిని సృష్టించిన మూలచైతన్యం వాటికి పరిమితం కాదు. అందుకే దానిని భూమి కాదు, నీరు కాదు, అగ్ని కాదు అని చెబుతున్నారు. అది ఈ భూతాలన్నింటికీ కారణమైన పరశక్తి.
"పరమనాదమయం" అనే పదం ఎంతో గంభీరమైనది. సృష్టి ప్రారంభంలో ఉద్భవించిన ఆదినాదమే జగత్తుకు మొదటి ప్రకంపన. ఆ నాదమే అనంతర కాలంలో అక్షరాలుగా, మంత్రాలుగా, వేదాలుగా, భాషలుగా వ్యక్తమవుతుంది. అందువల్ల పరమాత్మ శబ్దరూపంగానూ ఉన్నాడు.
"పరబిందుఖమ్" అంటే పరబిందుస్వరూపమైన ఆనందస్థితి. తంత్రశాస్త్రంలో బిందువు అనేది సృష్టి యొక్క కేంద్రబీజం. శివశక్తుల సమరసత్వం అక్కడే ఉంటుంది. "భువనబీజం" అనగా సమస్త లోకాలకూ మూలమైన బీజతత్త్వం. చిన్న విత్తనంలో మహావృక్షం దాగి ఉన్నట్లే, ఈ బిందువులో సమస్త విశ్వం సూక్ష్మరూపంగా నిక్షిప్తమై ఉంది.
"మహాపరమేశ్వరమ్" అనగా అన్ని దేవతలకు, లోకాలకు, శక్తులకు ఆధారమైన పరమాధిపతి. ఈ శ్లోకం ద్వారా కవి మన దృష్టిని స్థూల జగత్తు నుండి సూక్ష్మ చైతన్యం వైపు మళ్లిస్తున్నాడు. ఓంకారం కేవలం ఒక శబ్దం కాదు. అది భూతాలకు అతీతమైన, విశ్వబీజమైన, పరమానందస్వరూపమైన పరబ్రహ్మానికి ప్రతీక అని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది.
Verse 5
అనినదం క్షితిచక్రసముద్భవం
హృదయచక్రజముద్ధ్వనిముజ్జ్వలమ్।
మఖజమేకసహస్రదలే గతం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తమ్॥
ఈ శ్లోకంలో యోగశాస్త్రానికి సంబంధించిన అంతర్గత సాధన రహస్యం దాగి ఉంది. "అనినదం" అంటే బాహ్య ఘర్షణ లేకుండానే ఉద్భవించే శబ్దం. దీనినే యోగులు అనాహతనాదం అంటారు. సాధారణ శబ్దం రెండు వస్తువుల ఢీకొనడం వల్ల వస్తుంది. కానీ అనాహతనాదం అంతర్ముఖ ధ్యానంలో స్వయంగా అనుభవమవుతుంది.
"క్షితిచక్ర సముద్భవం" అంటే మూలాధారచక్రంలో ఉద్భవించే శక్తి. యోగశాస్త్రం ప్రకారం కుండలినీశక్తి మూలాధారంలో నిద్రావస్థలో ఉంటుంది. సాధన ద్వారా అది మేల్కొని పై చక్రాల వైపు ప్రయాణిస్తుంది.
"హృదయచక్రజమ్ ఉద్ధ్వనిముజ్జ్వలమ్" అనగా హృదయప్రాంతంలో ప్రకాశించే అంతర్నాదం. అనాహతచక్రం ప్రేమకు, కరుణకు, విశ్వచైతన్యానుభూతికి కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. అక్కడ నాదానుభవం మరింత స్పష్టంగా ఉంటుంది.
"మఖజమ్" అనే పదాన్ని యజ్ఞసంబంధమైన పవిత్రశక్తిగా కూడా అర్థం చేసుకోవచ్చు. బాహ్యయజ్ఞం అంతిమంగా అంతర్యజ్ఞంగా మారాలి. మనస్సు, ప్రాణం, అహంకారాలను సమర్పించడం నిజమైన యజ్ఞం.
"ఏకసహస్రదలే గతం" అనగా సహస్రారపద్మాన్ని చేరిన శక్తి. సహస్రారం యోగమార్గంలో అత్యున్నత కేంద్రం. అక్కడ జీవాత్మ పరమాత్మతో ఐక్యమవుతుంది. నాదం అక్కడ సంపూర్ణ నిశ్శబ్దంలో లీనమవుతుంది.
ఈ శ్లోకం యోగసాధకుని అంతర్గత ప్రయాణాన్ని సంక్షిప్తంగా వర్ణిస్తుంది. మూలాధారంలో ప్రారంభమైన శక్తి, హృదయంలో ప్రకాశించి, చివరకు సహస్రారంలో పరబ్రహ్మానుభూతిని ప్రసాదిస్తుంది. ఈ మొత్తం ప్రయాణానికి మూలస్వరూపమైన ప్రణవాన్ని కవి నమస్కరిస్తున్నాడు.
Verse 6
పునరమాతృమయం తదుమానగం
శుభమమేయమయం త్రిగుణాత్మకం।
పరమనాదపరాం పరబైందవం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తమ్॥
ఈ శ్లోకంలో ప్రణవస్వరూపాన్ని శక్తితత్త్వంతో అనుసంధానించి వివరిస్తున్నారు. "అమాతృమయం" అనే పదానికి గంభీరమైన అర్థం ఉంది. మాతృకలు అంటే అక్షరాలు. సమస్త వర్ణమాల, సమస్త శబ్దాలు, సమస్త మంత్రాలు ఓంకారంలోనే అంతర్లీనంగా ఉన్నాయి. అందువల్ల అది అమాతృకలకు మూలం.
"ఉమానగం" అంటే ఉమాదేవితో ఏకత్వంగా ఉన్నది. శివుడు మరియు శక్తి వేరు కావు. అగ్ని మరియు దాని వేడి వేరు కానట్లే, పరమశివుడు మరియు ఉమాశక్తి విడదీయరానివి. తంత్రదర్శనం ఈ ఏకత్వాన్నే ప్రధానంగా బోధిస్తుంది.
"శుభమమేయమయం" అనగా అపరిమితమైన మంగళస్వరూపం. దానిని కొలవలేము, పరిమితం చేయలేము. అది అనంతమైన చైతన్యం. "త్రిగుణాత్మకం" అంటే సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే మూడు గుణాలకు ఆధారం. జగత్తు ఈ మూడు గుణాల ప్రభావంతో నడుస్తుంది. కానీ పరమాత్మ వాటికి ఆధారం అయినప్పటికీ వాటిచే బంధించబడడు.
"పరమనాదపరాం" అంటే నాదానికి కూడా అతీతమైన స్థితి. నాదం సృష్టి ప్రారంభం అయితే, నాదాతీతం పరమశాంతి. "పరబైందవం" అంటే పరబిందుస్వరూపం. అక్కడ శివశక్తుల పరిపూర్ణ సమరస్యం ఉంటుంది.
ఈ శ్లోకం సాధకుడిని శబ్దం నుండి నిశ్శబ్దం వైపు, గుణాల నుండి గుణాతీత స్థితి వైపు, వ్యక్తత్వం నుండి అనంతత్వం వైపు నడిపిస్తుంది. ఓంకారం కేవలం ధ్వని కాదు. అది శివశక్తి ఏకత్వానికి, అనంతమంగళానికి, గుణాతీత చైతన్యానికి ద్వారం అని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.
Verse 7
త్రిపురధామమయం పరమాత్మకం
పరమహంసమయం లయమోక్షదమ్।
సునియమాగమతత్త్వయుతం ప్రభం
ప్రణవకారమహం ప్రణమామి తమ్॥
ఈ శ్లోకంలో ప్రణవాన్ని పరమహంసులు అనుభవించే మోక్షమార్గస్వరూపంగా స్తుతిస్తున్నారు. "త్రిపురధామమయం" అనే పదానికి అనేక స్థాయిల అర్థాలున్నాయి. జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి అనే మూడు అవస్థలు త్రిపురలు. స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరాలు కూడా త్రిపురలే. వీటన్నింటిలో వ్యాపించి ఉన్న చైతన్యమే పరమాత్మ.
"పరమాత్మకం" అంటే ప్రతి జీవిలో అంతర్యామిగా ఉన్న పరమసత్యం. శరీరాలు వేరైనా చైతన్యం ఒకటే. ఈ ఏకత్వాన్ని గ్రహించడమే ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం.
"పరమహంసమయం" అనే పదం యోగులు, జ్ఞానులు పొందే అత్యున్నత స్థితిని సూచిస్తుంది. హంస పాలు మరియు నీటిని వేరుచేస్తుందనే ప్రసిద్ధ ఉపమానం ఉంది. అలాగే పరమహంసుడు నిత్యాన్ని అనిత్యంనుండి వేరు చేసి సత్యాన్ని గ్రహిస్తాడు.
"లయమోక్షదమ్" అనగా అహంకారలయాన్ని కలిగించి మోక్షాన్ని ప్రసాదించేది. మోక్షం ఎక్కడికో వెళ్లడం కాదు. మన అసలు స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడం. ఈ జ్ఞానం ద్వారా జననమరణ బంధం తొలగిపోతుంది.
"సునియమాగమతత్త్వయుతం" అంటే యోగనియమాలు, ఆగమశాస్త్రాలు, తత్త్వజ్ఞానం అన్నీ చేరి సూచించే అంతిమ లక్ష్యం. "ప్రభం" అనగా స్వయంప్రకాశమైన జ్యోతి.
ఈ శ్లోకం మొత్తం ఆధ్యాత్మిక మార్గాన్ని ఒకే చిత్రంగా చూపిస్తుంది. సాధన, నియమం, జ్ఞానం, ధ్యానం అన్నీ చివరకు ప్రణవస్వరూపమైన పరమాత్మానుభూతిలో కలుస్తాయి. అందువల్ల కవి ఆ ఓంకారాన్ని పరమమోక్షప్రదాతగా నమస్కరిస్తున్నాడు.
Verse 8
ఓంకారం పరమాత్మకం త్రిగుణకం చాంబాంబికాంబాలికా-
రూపం నాదమనాదిశక్తి విభవావిద్యాసువిద్యాయుతమ్।
బిందుం బ్రహ్మమయం తదంతరగతాం శ్రీసుందరీం చిన్మయీం
సాక్షాచ్ఛ్రీప్రణవం సదైవ శుభదం నిత్యం పరం నౌమ్యహమ్॥
ఈ చివరి శ్లోకం మొత్తం స్తోత్రానికి సారాంశంలాంటిది. ఇక్కడ కవి ఓంకారస్వరూపాన్ని సమగ్రంగా వర్ణిస్తున్నాడు. "ఓంకారం పరమాత్మకం" అంటే ఓంకారమే పరమాత్మస్వరూపం. అది కేవలం ఉచ్చరించబడే అక్షరం కాదు. సమస్త విశ్వాన్ని ఆవహించిన చైతన్యప్రతీకం.
"త్రిగుణకం" అనగా సత్త్వ, రజస్, తమస్ గుణాలకు ఆధారం. "అంబా, అంబికా, అంబాలికా రూపం" అనే పదాలతో దేవీమాత యొక్క అనేక శక్తిరూపాలను సూచిస్తున్నారు. సృష్టి, పోషణ, లయ రూపాలలో వ్యక్తమయ్యే జగన్మాత ఈ ఓంకారంలో అంతర్లీనంగా ఉంది.
"నాదమనాది శక్తి విభవ" అంటే ఆదిలేని శక్తి నాదరూపంలో వ్యక్తమవడం. "అవిద్యా సువిద్యాయుతమ్" అనే పదం అత్యంత గూఢార్థాన్ని కలిగి ఉంది. అదే శక్తి అవిద్యగా బంధిస్తుంది. అదే విద్యగా విముక్తి కలిగిస్తుంది. మాయ కూడా ఆమెదే. జ్ఞానం కూడా ఆమెదే.
"బిందుం బ్రహ్మమయం" అంటే బిందువే బ్రహ్మస్వరూపం. "తదంతరగతాం శ్రీసుందరీం చిన్మయీం" అనగా ఆ బిందువులో నివసించే చైతన్యమయమైన మహాత్రిపురసుందరీ. శ్రీవిద్యాసంప్రదాయంలో ఆమెనే పరబ్రహ్మశక్తిగా భావిస్తారు.
చివరగా కవి "సాక్షాత్ శ్రీప్రణవం" అని అంటున్నాడు. అంటే ఇది ఊహ కాదు, తాత్త్విక సిద్ధాంతం కాదు, ప్రత్యక్ష అనుభవయోగ్యమైన సత్యం. "సదైవ శుభదం" అనగా ఎల్లప్పుడూ మంగళాన్ని ప్రసాదించేది. "నిత్యం పరం నౌమ్యహమ్" అంటే ఆ పరమమైన, నిత్యమైన, శుభప్రదమైన ప్రణవస్వరూపాన్ని నేను నిరంతరం నమస్కరిస్తున్నాను.
ఈ చివరి శ్లోకం ద్వారా ఓంకారం శివుడు, శక్తి, బ్రహ్మం, నాదం, బిందువు, విద్య, మోక్షం, జగత్తు అన్నింటికీ మూలస్వరూపమని నిర్ధారించబడుతుంది. ఇది శబ్దబ్రహ్మం నుండి పరబ్రహ్మం వరకు జరిగే సంపూర్ణ ఆధ్యాత్మిక యాత్రకు సంక్షిప్త రూపం.
Other stotras
