സീതാരാമ സ്തോത്രം

Verse 1

അയോധ്യാപുരനേതാരം മിഥിലാപുരനായികാം. രാഘവാണാമലങ്കാരം വൈദേഹാനാമലങ്ക്രിയാം.

അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തിന്‍റെ നായകനായ ശ്രീരാമസ്വാമിയെയും മിഥിലാ നഗരത്തിന്‍റെ നായികയായ സീതാദേവിയെയും സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഈ ശ്ലോകം ആരംഭിക്കുന്നത്. രഘുവംശത്തിന് അലങ്കാരമായിരിക്കുന്ന രാമനെയും വിദേഹവംശത്തിന് അലങ്കാരമായിരിക്കുന്ന സീതയെയും വന്ദിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇതിന്‍റെ അക്ഷരാർത്ഥം. അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായ ദശരഥന്‍റെയും മിഥിലയുടെ രാജാവായ ജനകന്‍റെയും മക്കളായി ജനിച്ച ഇരുവരുടെയും ഭൗതികമായ ഉത്ഭവസ്ഥാനങ്ങളെയാണ് ഈ വരികൾ പ്രധാനമായും സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അയോദ്ധ്യയും മിഥിലയും അക്കാലത്തെ ഏറ്റവും മികച്ച രണ്ട് രാജവംശങ്ങളായിരുന്നു. ഈ രണ്ട് വംശങ്ങളുടെയും യശസ്സ് വാനോളം ഉയർത്തിയത് രാമന്‍റെയും സീതയുടെയും അവതാരങ്ങളാണ്.

പുരാണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് അയോദ്ധ്യ എന്നത് യുദ്ധം ചെയ്തു കീഴടക്കാൻ കഴിയാത്ത നഗരമാണ്. ശത്രുക്കൾക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയാത്ത അയോദ്ധ്യ ധർമ്മത്തിന്‍റെ ഇരിപ്പിടമാണ്. അതുപോലെ മിഥില എന്നത് മഥനം ചെയ്തെടുത്തത് എന്ന അർത്ഥം വരുന്നതും ആത്മീയമായ ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ പ്രതീകവുമാണ്. രഘു എന്നത് സൂര്യവംശത്തിലെ അതിപ്രഗത്ഭനായ ഒരു രാജാവായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ പേരിലാണ് ആ വംശം പിന്നീട് അറിയപ്പെട്ടത്. വിദേഹ എന്നത് ദേഹബോധമില്ലാത്തവൻ എന്ന അർത്ഥത്തിൽ ജനകമഹാരാജാവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ രണ്ട് മഹത്തായ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെയും തിലകക്കുറിയാണ് സീതാരാമന്മാർ.

ആത്മീയവും ദാർശനികവുമായ തലത്തിൽ ഈ ശ്ലോകം പ്രകൃതിയുടെയും പുരുഷന്‍റെയും സംഗമത്തെയാണ് കാണിക്കുന്നത്. അയോദ്ധ്യ പരമാത്മാവിന്‍റെ വാസസ്ഥാനമായ ഹൃദയത്തെയും മിഥില ആത്മീയമായി ഉണർന്ന ബുദ്ധിയെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഹൃദയത്തിലെ ഈശ്വരചൈതന്യവും ബുദ്ധിയിലെ പ്രകൃതിചൈതന്യവും ഒന്നാകുമ്പോഴാണ് പൂർണ്ണത കൈവരുന്നത്. രാമൻ പുരുഷോത്തമനും സീത ആദിപരാശക്തിയുമാണ്. ഇവരുടെ ഐക്യം ജീവാത്മാവും പരമാത്മാവും തമ്മിലുള്ള അദ്വൈതബന്ധത്തെയാണ് ഇവിടെ വരച്ചുകാട്ടുന്നത്.

Verse 2

രഘൂണാം കുലദീപം ച നിമീനാം കുലദീപികാം. സൂര്യവംശസമുദ്ഭൂതം സോമവംശസമുദ്ഭവാം.

രഘുവംശത്തിന്‍റെ കുലദീപമായ ശ്രീരാമനെയും നിമിവംശത്തിന്‍റെ കുലദീപികയായ സീതാദേവിയെയും ഈ ശ്ലോകത്തിൽ പ്രകീർത്തിക്കുന്നു. സൂര്യവംശത്തിൽ ജനിച്ച രാമനെയും സോമവംശത്തിൽ അഥവാ ചന്ദ്രവംശത്തിൽ അവതരിച്ച സീതയെയും വന്ദിക്കുന്നു എന്നാണ് ഇതിന്‍റെ ലളിതമായ അർത്ഥം. രാജവംശങ്ങളുടെ പ്രകാശമായി ഇരുവരേയും വിശേഷിപ്പിക്കുക വഴി അവരുടെ അതുല്യമായ പ്രഭാവത്തെയാണ് സ്തോത്രകർത്താവായ ഹനുമാൻ ഇവിടെ എടുത്തുകാണിക്കുന്നത്. പ്രകാശം എന്നത് എപ്പോഴും അന്ധകാരത്തെ അകറ്റുന്ന ഒന്നാണ്. രണ്ട് വംശങ്ങളിലെയും അജ്ഞാനമാകുന്ന ഇരുട്ടിനെ അകറ്റി ധർമ്മത്തിന്‍റെ പ്രകാശം പരത്തിയവരാണ് സീതാരാമന്മാർ.

പുരാണപശ്ചാത്തലം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിലെ രാജാവായിരുന്ന രഘുവിന്‍റെ പരമ്പരയാണ് രഘുവംശം എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. അതുപോലെ ഇക്ഷ്വാകുവിന്‍റെ മറ്റൊരു പുത്രനായ നിമിയുടെ പരമ്പരയാണ് നിമിവംശം അഥവാ ജനകവംശം. സൂര്യനിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതാണ് രാമന്‍റെ വംശമെങ്കിൽ ജനകന്‍റെ വംശം ചന്ദ്രവംശമായി ഈ സ്തോത്രത്തിൽ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. സകല ചരാചരങ്ങൾക്കും ജീവൻ നൽകുന്ന പ്രകൃതിയുടെ രണ്ട് പ്രധാന ഊർജ്ജസ്രോതസ്സുകളായ സൂര്യനെയും ചന്ദ്രനെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നതിനാണ് കാവ്യഭംഗിയോടെ ഈ പ്രയോഗം നടത്തിയിരിക്കുന്നത്.

ദാർശനികമായി ഈ ശ്ലോകം പ്രപഞ്ചത്തിന്‍റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളായ സൂര്യനെയും ചന്ദ്രനെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. സൂര്യൻ ചൂടും പ്രകാശവും ഊർജ്ജവും നൽകുന്ന പിതൃചൈതന്യമാണ്. ചന്ദ്രൻ കുളിർമയും ശാന്തിയും നൽകുന്ന മാതൃചൈതന്യമാണ്. രാമൻ സൂര്യനെപ്പോലെ ധർമ്മത്തിന്‍റെ തീക്ഷ്ണമായ പ്രകാശവും സീത ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാരുണ്യത്തിന്‍റെ ശീതളമായ പ്രകാശവുമാണ്. ഇവ രണ്ടും ചേരുമ്പോഴാണ് പ്രപഞ്ചത്തിൽ ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത്. ജീവാത്മാവിനെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന പരമാത്മചൈതന്യമാണ് കുലദീപം എന്ന പദം കൊണ്ട് അർത്ഥമാക്കുന്നത്.

Verse 3

പുത്രം ദശരഥസ്യാദ്യം പുത്രീം ജനകഭൂപതേഃ. വസിഷ്ഠാനുമതാചാരം ശതാനന്ദമതാനുഗാം.

ദശരഥമഹാരാജാവിന്‍റെ ആദ്യത്തെ പുത്രനായ ശ്രീരാമനെയും ജനകമഹാരാജാവിന്‍റെ പുത്രിയായ സീതാദേവിയെയും ഈ ശ്ലോകം വർണ്ണിക്കുന്നു. കുലഗുരുവായ വസിഷ്ഠമഹർഷിയുടെ ഉപദേശങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ജീവിക്കുന്ന രാമനെയും മിഥിലയിലെ കുലഗുരുവായ ശതാനന്ദമഹർഷിയുടെ നിർദ്ദേശങ്ങൾ പിൻതുടരുന്ന സീതയെയും ഇതിൽ നമസ്കരിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകം സീതാരാമന്മാരുടെ ഭൗതികമായ മാതാപിതാക്കളെയും അവരുടെ ആത്മീയ ഗുരുക്കന്മാരെയും ഒരുപോലെ സ്മരിക്കുന്നു. മാതാപിതാക്കളോടുള്ള ഭക്തിയും ഗുരുക്കന്മാരോടുള്ള ആദരവും ഒരു ഉത്തമ മനുഷ്യന് എത്രത്തോളം ആവശ്യമാണ് എന്ന് ഈ വരികൾ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

ദശരഥൻ എന്ന വാക്കിന് പത്ത് രഥങ്ങളുള്ളവൻ എന്നാണ് പുരാണങ്ങളിൽ അർത്ഥം പറയുന്നത്. ശബ്ദവേധി എന്ന വിദ്യ വശമുണ്ടായിരുന്ന ദശരഥൻ അക്കാലത്തെ ഏറ്റവും വലിയ ചക്രവർത്തിയായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ യാഗഫലമായാണ് രാമൻ ജനിച്ചത്. അതുപോലെ ജനകമഹാരാജാവ് യജ്ഞഭൂമി ഉഴുതുമറിക്കുമ്പോൾ ലഭിച്ച അയോനിജയായ ദിവ്യപുത്രിയാണ് സീത. വസിഷ്ഠൻ എന്നത് ബ്രഹ്മാവിന്‍റെ മാനസപുത്രനും അതിശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മർഷിയുമാണ്. ഗൗതമമഹർഷിയുടെയും അഹല്യയുടെയും പുത്രനാണ് ശതാനന്ദൻ. ഈ രണ്ട് മഹർഷിമാരും തങ്ങളുടെ ശിഷ്യർക്ക് നൽകിയത് ഏറ്റവും ഉന്നതമായ ധർമ്മോപദേശങ്ങളാണ്.

ദാർശനിക തലത്തിൽ ദശരഥൻ എന്നത് അഞ്ച് ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും അഞ്ച് കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളുമാകുന്ന പത്ത് രഥങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ജീവാത്മാവാണ്. അങ്ങനെയുള്ള ജിതേന്ദ്രിയനായ സാധകന് മാത്രമേ രാമനാകുന്ന പരമാത്മാവിനെ ഹൃദയത്തിൽ പുത്രനായി ലഭിക്കുകയുള്ളൂ. ജനകൻ എന്നത് ദേഹബോധം ഇല്ലാത്തവനാണ്. അഹംഭാവം ഇല്ലാത്ത മനസ്സിൽ മാത്രമേ ഭക്തിയാകുന്ന സീത ഉദയം ചെയ്യുകയുള്ളൂ. വസിഷ്ഠൻ എന്നത് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായ ആത്മജ്ഞാനവും ശതാനന്ദൻ എന്നത് നൂറു മടങ്ങ് അഥവാ അനന്തമായ ബ്രഹ്മാനന്ദവുമാണ്. ജ്ഞാനവും ആനന്ദവും എപ്രകാരം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് ഈ ശ്ലോകം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

Verse 4

കൗസല്യാഗർഭസംഭൂതം വേദിഗർഭോദിതാം സ്വയം. പുണ്ഡരീകവിശാലാക്ഷം സ്ഫുരദിന്ദീവരേക്ഷണാം.

കൗസല്യാദേവിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവനും എന്നാൽ യാഗവേദിയിൽ നിന്ന് സ്വയം അവതരിച്ചവളുമായ സീതാരാമന്മാരെ ഈ ശ്ലോകം സ്തുതിക്കുന്നു. വിടർന്ന വെളുത്ത താമരപ്പൂവ് പോലെയുള്ള വലിയ കണ്ണുകളുള്ള ശ്രീരാമനെയും തിളങ്ങുന്ന നീലത്താമര പോലെയുള്ള നയനങ്ങളുള്ള സീതാദേവിയെയും ഇതിൽ പ്രകീർത്തിക്കുന്നു. ഭഗവാന്‍റെയും ഭഗവതിയുടെയും ജനനരീതികളെയും അവരുടെ ദിവ്യമായ സൗന്ദര്യത്തെയും കണ്ണുകളുടെ പ്രത്യേകതകളെയും വർണ്ണിക്കുന്ന മനോഹരമായ ഒരു വരിയാണ് ഇത്. താമരപ്പൂവുകളോടുള്ള ഉപമ സംസ്കൃതസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായ സൗന്ദര്യസങ്കൽപ്പമാണ്.

പുരാണകഥയനുസരിച്ച് ദശരഥമഹാരാജാവ് പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തിയതിന്‍റെ ഫലമായി ലഭിച്ച പായസം കഴിച്ചാണ് കൗസല്യാദേവി രാമന് ജന്മം നൽകിയത്. എന്നാൽ സീതാദേവി ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യസ്ത്രീയുടെ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ചവളല്ല. ജനകമഹാരാജാവ് യാഗത്തിന് വേണ്ടി ഭൂമി ഉഴുതുമറിച്ചപ്പോൾ യാഗവേദിയിൽ നിന്ന് ഒരു സ്വർണ്ണപ്പെട്ടിയിൽ ഭൂമീദേവിയുടെ പുത്രിയായി സീത സ്വയം അവതരിക്കുകയായിരുന്നു. പുണ്ഡരീകം എന്നത് വെളുത്ത താമരയാണ്. അത് സത്വഗുണത്തിന്‍റെ പ്രതീകമാണ്. ഇന്ദീവരം എന്നത് നീലത്താമരയാണ്. അത് അവർണ്ണനീയമായ പ്രകൃതിസൗന്ദര്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദാർശനികമായി കൗസല്യ എന്ന വാക്കിന് കുശലത അഥവാ നൈപുണ്യം ഉള്ളവൾ എന്നാണ് അർത്ഥം. അങ്ങേയറ്റം ആത്മീയമായ കുശലതയുള്ള സാധകന്‍റെ ഹൃദയത്തിലേ ഭഗവാൻ അവതരിക്കുകയുള്ളൂ. യാഗവേദി എന്നത് കർമ്മഭൂമിയാണ്. നിഷ്കാമമായ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവന് അവിടെ നിന്ന് തന്നെ മോക്ഷദായിനിയായ പരാശക്തിയെ കണ്ടെത്താൻ കഴിയും. വെളുത്ത താമരപ്പൂവ് പോലെയുള്ള രാമന്‍റെ കണ്ണുകൾ എന്തിനെയും സമഭാവനയോടെ കാണുന്ന പരമാത്മാവിന്‍റെ നിർമ്മലമായ ദൃഷ്ടിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നീലത്താമര പോലെയുള്ള സീതയുടെ കണ്ണുകൾ ഭക്തരിൽ കൃപ ചൊരിയുന്ന കാരുണ്യത്തിന്‍റെ കടാക്ഷങ്ങളെയാണ് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്.

Verse 5

ചന്ദ്രകാന്താനനാംഭോജം ചന്ദ്രബിംബോപമാനനാം. മത്തമാതംഗഗമനം മത്തഹംസവധൂഗതാം.

ചന്ദ്രകാന്തക്കല്ല് പോലെ തിളങ്ങുന്നതും താമരപ്പൂവ് പോലെ മനോഹരവുമായ മുഖമുള്ള രാമനെയും പൂർണ്ണചന്ദ്രന് സമാനമായ മുഖമുള്ള സീതയെയും ഈ ശ്ലോകത്തിൽ വർണ്ണിക്കുന്നു. മദയാനയെപ്പോലെ ഗാംഭീര്യത്തോടെ നടക്കുന്നവനായ രാമനെയും മദിച്ച അരയന്നത്തെപ്പോലെ വിലാസത്തോടെ നടക്കുന്നവളായ സീതയെയും വന്ദിക്കുന്നു എന്നാണ് ഇതിന്‍റെ അർത്ഥം. സീതാരാമന്മാരുടെ മുഖസൗന്ദര്യത്തെയും അവരുടെ നടത്തത്തിന്‍റെ ഗാംഭീര്യത്തെയും ഭംഗിയെയും കവി ഇവിടെ വളരെ സൂക്ഷ്മമായി വരച്ചുകാട്ടുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ വസ്തുക്കളെ ഉപമിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഈ വർണ്ണന നടത്തിയിരിക്കുന്നത്.

ചന്ദ്രകാന്തം എന്നത് ചന്ദ്രപ്രകാശം ഏൽക്കുമ്പോൾ അലിഞ്ഞ് വെള്ളം പൊടിയുന്ന ഒരു അത്ഭുത രത്നമാണെന്ന് പുരാണങ്ങൾ പറയുന്നു. ശ്രീരാമന്‍റെ മുഖം അത്രത്തോളം തിളക്കമുള്ളതും ഭക്തരുടെ ദുഃഖം കാണുമ്പോൾ അലിയുന്നതുമാണ് എന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സീതയുടെ മുഖം കളങ്കമില്ലാത്ത പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നതാണ്. ഗജരാജനായ ഐരാവതത്തെപ്പോലെ രാജകീയമായാണ് രാമന്‍റെ നടപ്പ്. അരയന്നം എന്നത് സരസ്വതീദേവിയുടെ വാഹനമാണ്. ഏറ്റവും പരിശുദ്ധമായ മൃഗവും പക്ഷിയുമാണ് ആനയും ഹംസവും. ഇവരുടെ നടത്തം പ്രകൃതിയുടെ താളത്തിനൊത്തുള്ള സഞ്ചാരത്തെയാണ് കാണിക്കുന്നത്.

ആത്മീയ തലത്തിൽ ചന്ദ്രൻ എന്നത് മനസ്സിന്‍റെ പ്രതീകമാണ്. ഭഗവാന്‍റെയും ഭഗവതിയുടെയും മുഖങ്ങൾ ചന്ദ്രനോട് ഉപമിക്കുന്നത് അവരുടെ മനസ്സിന്‍റെ പരമമായ ശാന്തിയെയും കുളിർമയെയും കാണിക്കുന്നു. മത്തമാതംഗം എന്നത് ആത്മജ്ഞാനം ലഭിച്ച ഒരു ജീവന്മുക്തന്‍റെ ധീരമായ അവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലാ ഭയങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തനായി രാജകീയമായി സഞ്ചരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണിത്. ഹംസം എന്നത് പരമഹംസന്മാരായ യോഗികളെയാണ് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. അങ്ങനെയുള്ള യോഗികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവളാണ് സീതാദേവിയായ പരാശക്തി എന്ന് ഈ ശ്ലോകം ദാർശനികമായി നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 6

ചന്ദനാർദ്രഭുജാമധ്യം കുങ്കുമാർദ്രകുചസ്ഥലീം. ചാപാലങ്കൃതഹസ്താബ്ജം പദ്മാലങ്കൃതപാണികാം.

ചന്ദനം പൂശിയ വിശാലമായ വക്ഷസ്സുള്ള ശ്രീരാമനെയും കുങ്കുമം അണിഞ്ഞ മാറിടത്തോട് കൂടിയ സീതാദേവിയെയും ഈ ശ്ലോകത്തിൽ സ്തുതിക്കുന്നു. താമരപ്പൂവ് പോലെയുള്ള കൈകളിൽ വില്ല് അലങ്കാരമായി ധരിച്ചിരിക്കുന്ന രാമനെയും മനോഹരമായ കൈകളിൽ താമരപ്പൂവ് പിടിച്ചിരിക്കുന്നവളായ സീതയെയും ഇതിൽ നമസ്കരിക്കുന്നു. ഭഗവാന്‍റെയും ഭഗവതിയുടെയും ബാഹ്യമായ അലങ്കാരങ്ങളെയും അവരുടെ കൈകളിലെ ആയുധങ്ങളെയും പുഷ്പങ്ങളെയും വർണ്ണിക്കുന്ന വരികളാണിവ. സുഗന്ധലേപനങ്ങളും ആയുധങ്ങളും ഭഗവാന്‍റെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ഭാവങ്ങളെയാണ് ഈ ശ്ലോകത്തിൽ പ്രകടമാക്കുന്നത്.

പുരാണങ്ങളിൽ ചന്ദനവും കുങ്കുമവും മംഗളകരമായ വസ്തുക്കളായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഇവ രണ്ടും ശരീരത്തിന് കുളിർമയും സുഗന്ധവും നൽകുന്നു. ശ്രീരാമന്‍റെ കൈകളിലെ ചാപം അഥവാ വില്ല് കോദണ്ഡം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇത് ദുഷ്ടനിഗ്രഹത്തിനും ശിഷ്ടരക്ഷയ്ക്കും വേണ്ടിയുള്ള ഭഗവാന്‍റെ പ്രതിജ്ഞയെ കാണിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മിദേവിയുടെ അവതാരമായ സീതയുടെ കൈകളിലെ താമരപ്പൂവ് ഐശ്വര്യത്തിന്‍റെയും സമൃദ്ധിയുടെയും പ്രതീകമാണ്. വിഷ്ണുഭഗവാന്‍റെ വക്ഷസ്സിൽ എപ്പോഴും ശ്രീവത്സം എന്ന മറുകും ലക്ഷ്മിദേവിയുടെ സാന്നിധ്യവും ഉണ്ടെന്നാണ് സങ്കല്പം. ഇതേ വൈഷ്ണവ സങ്കല്പമാണ് ഇവിടെ സീതാരാമന്മാരിലൂടെ കവി അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

ദാർശനികമായി ചന്ദനവും കുങ്കുമവും സാത്വികമായ ഭാവങ്ങളെയും ത്യാഗത്തെയുമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അനേകം തവണ ഉരസുമ്പോഴാണ് ചന്ദനം സുഗന്ധം നൽകുന്നത്. അതുപോലെ ജീവിതത്തിലെ കഷ്ടപ്പാടുകളിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോഴും ധർമ്മം കൈവിടാത്ത ഭഗവാന്‍റെ ത്യാഗത്തെ ഇത് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. കൈകളിലെ വില്ല് എന്നത് ഓംകാരമാകുന്ന പ്രണവമന്ത്രമാണ്. ആ വില്ല് ഉപയോഗിച്ച് ജീവാത്മാവാകുന്ന അമ്പിനെ പരമാത്മാവാകുന്ന ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് തൊടുക്കണം എന്ന് ഉപനിഷത്തുകൾ പറയുന്നു. സീതയുടെ കൈയിലെ താമരപ്പൂവ് വിടർന്ന ഹൃദയകമലത്തെയാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. ഹൃദയം ഈശ്വരന് സമർപ്പിക്കണം എന്നതാണ് ഇതിന്‍റെ ദാർശനികമായ സന്ദേശം.

Verse 7

ശരണാഗതഗോപ്താരം പ്രണിപാദപ്രസാദികാം. കാലമേഘനിഭം രാമം കാർതസ്വരസമപ്രഭാം.

ശരണം പ്രാപിച്ചു വരുന്നവരെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ശ്രീരാമനെയും നമസ്കരിക്കുന്നവരിൽ പ്രസാദിക്കുന്ന സീതാദേവിയെയും ഈ ശ്ലോകത്തിൽ പ്രകീർത്തിക്കുന്നു. കാർമേഘത്തിന്‍റെ നിറമുള്ള രാമനെയും സ്വർണ്ണത്തിന്‍റെ നിറമുള്ള സീതയെയും വന്ദിക്കുന്നു എന്നാണ് ഇതിന്‍റെ അർത്ഥം. ഭഗവാന്‍റെ രക്ഷാകർതൃത്വത്തെയും ദേവിയുടെ കാരുണ്യത്തെയും അവരുടെ ശരീരകാന്തിയെയും ഈ വരികൾ മനോഹരമായി വർണ്ണിക്കുന്നു. ഭക്തന് ഭഗവാനോടുള്ള ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഭാവമായ ശരണാഗതിയാണ് ഈ ശ്ലോകത്തിന്‍റെ പ്രധാന പ്രമേയം. ഈശ്വരൻ എപ്പോഴും ആശ്രയിക്കുന്നവരുടെ അഭയകേന്ദ്രമാണ് എന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ശരണാഗതരെ സംരക്ഷിക്കുക എന്നത് ശ്രീരാമന്‍റെ ഏറ്റവും വലിയ വ്രതമാണ്. രാമായണത്തിൽ വിഭീഷണൻ ശരണം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ സകലരുടേയും എതിർപ്പുകളെ അവഗണിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് അഭയം നൽകിയത് ഇതിന് ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണ്. അതുപോലെ അശോകവനത്തിൽ വെച്ച് തന്നെ ഉപദ്രവിച്ച രാക്ഷസിമാരോട് പോലും ക്ഷമിച്ച മഹാകാരുണ്യത്തിന്‍റെ ഉടമയാണ് സീതാദേവി. കാർമേഘം എന്നത് മഴ നൽകി ഭൂമിയെ കുളിർപ്പിക്കുന്ന പ്രകൃതിയുടെ ഭാവമാണ്. കാർത്തസ്വരം എന്നാൽ മാറ്റുരച്ചു നോക്കിയ ശുദ്ധമായ സ്വർണ്ണമാണ്. അഗ്നിപരീക്ഷയിലൂടെ കടന്നുപോയിട്ടും കളങ്കമേൽക്കാത്ത സീതയുടെ പരിശുദ്ധിയെ ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദാർശനിക തലത്തിൽ ശരണാഗതി എന്നത് അഹംഭാവം പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാകുന്ന അവസ്ഥയാണ്. ഞാൻ എന്ന ഭാവം നശിച്ച് എല്ലാം ഈശ്വരന്റേതാണ് എന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോഴാണ് പരമാത്മാവ് ഭക്തനെ പൂർണ്ണമായും സംരക്ഷിക്കുന്നത്. കാലമേഘം എന്നത് നിർഗുണവും നിരാകാരവുമായ പരബ്രഹ്മത്തിന്‍റെ അനന്തതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന കറുപ്പ് അഥവാ നീല നിറമാണ്. ആകാശം പോലെ അതിരുകളില്ലാത്തതാണ് ഈശ്വരതത്വം. സ്വർണ്ണനിറം എന്നത് പ്രകാശം നിറഞ്ഞ സഗുണരൂപമായ പ്രകൃതിയെ അഥവാ മായയെ കാണിക്കുന്നു. നിർഗുണനായ പുരുഷനും സഗുണയായ പ്രകൃതിയും ചേർന്നാണ് ഈ പ്രപഞ്ചം നിലനിൽക്കുന്നത് എന്നതാണ് ഇതിന്‍റെ ആന്തരികമായ തത്വം.

Verse 8

ദിവ്യസിംഹാസനാസീനം ദിവ്യസ്രഗ്വസ്ത്രഭൂഷണാം. അനുക്ഷണം കടാക്ഷാഭ്യാമന്യോന്യേക്ഷണകാങ്ക്ഷിണൗ.

ദിവ്യമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഉപവിഷ്ടനായ ശ്രീരാമനെയും ദിവ്യമായ പുഷ്പമാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ സീതാദേവിയെയും ഈ ശ്ലോകത്തിൽ വർണ്ണിക്കുന്നു. ഓരോ നിമിഷവും തങ്ങളുടെ കടാക്ഷങ്ങൾ കൊണ്ട് പരസ്പരം നോക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരാണ് ഇരുവരും എന്ന് ഈ വരികൾ പറയുന്നു. രാമപട്ടാഭിഷേകത്തിന് ശേഷമുള്ള വളരെ മനോഹരമായ ഒരു ദൃശ്യമാണ് ഇത്. അയോദ്ധ്യയിലെ സിംഹാസനത്തിൽ രാജാവും റാണിയുമായി ഇരിക്കുന്ന സീതാരാമന്മാരുടെ സ്നേഹവും ഐക്യവുമാണ് ഈ ശ്ലോകത്തിന്‍റെ കാതൽ. ബാഹ്യമായ അലങ്കാരങ്ങൾക്കപ്പുറം അവരുടെ ആന്തരികമായ പ്രണയത്തെയാണ് കവി ഇവിടെ എടുത്തുകാണിക്കുന്നത്.

പുരാണങ്ങളിൽ സിംഹാസനം എന്നത് വെറുമൊരു ഇരിപ്പിടമല്ല, മറിച്ച് ധർമ്മത്തിന്‍റെയും ന്യായത്തിന്‍റെയും പ്രതീകമാണ്. പതിനാല് വർഷത്തെ വനവാസത്തിനും രാവണവധത്തിനും ശേഷം ധർമ്മം പുനസ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ടാണ് രാമൻ അയോദ്ധ്യയിലെ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നത്. ദിവ്യമായ വസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ എന്നത് ദേവന്മാർ നൽകിയ സമ്മാനങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമനും സീതയും പരസ്പരം നോക്കിയിരിക്കുന്നു എന്നത് അവരുടെ അഭേദ്യമായ ബന്ധത്തെ കാണിക്കുന്നു. രാവണന്‍റെ തടവിൽ കഴിഞ്ഞ കാലമത്രയും പരസ്പരം കാണാൻ കഴിയാതിരുന്ന അവർ ഇപ്പോൾ ഒരു നിമിഷം പോലും വേർപിരിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല എന്ന മാനുഷികമായ സ്നേഹവും ഇവിടെ പ്രകടമാണ്.

ദാർശനികമായി ദിവ്യസിംഹാസനം എന്നത് സാധകന്‍റെ ഹൃദയകമലമാണ്. ഭക്തന്‍റെ ശുദ്ധമായ ഹൃദയത്തിൽ പരമാത്മാവ് രാജാവായി ഉപവിഷ്ടനാകുന്നു. ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും എന്നത് സത്യം, അഹിംസ, ദയ തുടങ്ങിയ സദ്ഗുണങ്ങളാണ്. പരസ്പരമുള്ള നോട്ടം എന്നത് പുരുഷനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ സമ്പർക്കത്തെ കാണിക്കുന്നു. പ്രകൃതി എപ്പോഴും പുരുഷനെ ആശ്രയിച്ചും പുരുഷൻ പ്രകൃതിയിലൂടെ സ്വയം പ്രകാശിപ്പിച്ചും നിലകൊള്ളുന്നു. ജീവാത്മാവും പരമാത്മാവും തമ്മിലുള്ള ഈ നിരന്തരമായ ആശയവിനിമയമാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്‍റെ നിലനിൽപ്പിന് ആധാരം എന്ന് ഈ ശ്ലോകം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 9

അന്യോന്യസദൃശാകാരൗ ത്രൈലോക്യഗൃഹദമ്പതീ. ഇമൗ യുവാം പ്രണമ്യാഹം ഭജാമ്യദ്യ കൃതാർഥതാം.

പരസ്പരം അനുയോജ്യമായ രൂപത്തോട് കൂടിയവരും മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും മാതാപിതാക്കളുമായ സീതാരാമന്മാരെ ഈ ശ്ലോകത്തിൽ സ്തുതിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരമുള്ള നിങ്ങളെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുകയും അതുവഴി എന്‍റെ ജീവിതം ഇന്ന് കൃതാർത്ഥമായിത്തീർന്നു എന്ന് വിശ്വസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നാണ് ഇതിന്‍റെ അർത്ഥം. സ്തോത്രത്തിന്‍റെ സ്തുതിഭാഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുകയാണ്. ഭഗവാനെയും ഭഗവതിയെയും ദർശിക്കാൻ കഴിഞ്ഞതിലൂടെയും അവരെ സ്തുതിക്കാൻ കഴിഞ്ഞതിലൂടെയും ഒരു ഭക്തന് ലഭിക്കുന്ന പരമമായ സംതൃപ്തിയാണ് ഹനുമാൻ ഈ വരികളിലൂടെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്. സമ്പൂർണ്ണമായ സമർപ്പണമാണ് ഈ ശ്ലോകം ആവശ്യപ്പെടുന്നത്.

പുരാണങ്ങളിൽ സീതയും രാമനും ഒരേ നാണയത്തിന്‍റെ ഇരുവശങ്ങൾ പോലെയാണ് വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. അവർ കാഴ്ചയിലും സ്വഭാവത്തിലും ഗുണങ്ങളിലും പരസ്പരം സാമ്യമുള്ളവരാണ്. സ്വർഗ്ഗം, ഭൂമി, പാതാളം എന്നീ മൂന്ന് ലോകങ്ങളുടെയും അധിപന്മാരാണ് അവർ. ത്രൈലോക്യഗൃഹദമ്പതികൾ എന്ന പ്രയോഗം വളരെ അർത്ഥവത്താണ്. പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ അവരുടെ വീടാണ്, എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളും അവരുടെ മക്കളുമാണ്. ഈ മഹാപ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന മാതാവും പിതാവുമായി അവരെ കാണുന്ന ഹൈന്ദവ സങ്കൽപ്പമാണ് ഇവിടെ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നത്. ഹനുമാനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം സീതാരാമന്മാർ വെറും രാജാവല്ല, മറിച്ച് തന്‍റെ സർവ്വസ്വവുമാണ്.

ദാർശനിക തലത്തിൽ അന്യോന്യസദൃശ്യമായ ആകാരം എന്നത് ബ്രഹ്മവും മായയും അഥവാ ശിവനും ശക്തിയും തമ്മിലുള്ള അദ്വൈത ബന്ധത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഇവ രണ്ടും വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ഒന്നാണ്. പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ ഈ ഒരൊറ്റ ഈശ്വരചൈതന്യത്തിന്‍റെ പ്രതിഫലനമാണ്. കൃതാർത്ഥത എന്ന വാക്കിന് ചെയ്യേണ്ട കാര്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയവന്‍റെ സംതൃപ്തി എന്നാണ് അർത്ഥം. ഒരു മനുഷ്യജന്മത്തിന്‍റെ ഏറ്റവും വലിയ ലക്ഷ്യം എന്നത് പരമാത്മാവിനെ അറിയുകയും അതിൽ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. ആ ലക്ഷ്യം പൂർത്തീകരിക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന ആത്മീയമായ പൂർണ്ണതയും ബ്രഹ്മാനന്ദവുമാണ് ഭജാമ്യദ്യ കൃതാർഥതാം എന്ന വരിയിലൂടെ സ്തോത്രകർത്താവ് വ്യക്തമാക്കുന്നത്.

Verse 10

അനേന സ്തൗതി യഃ സ്തുത്യം രാമം സീതാം ച ഭക്തിതഃ. തസ്യ തൗ തനുതാം പുണ്യാഃ സമ്പദഃ സകലാർഥദാഃ.

സ്തോത്രത്തിന്‍റെ ഫലശ്രുതിയാണ് ഈ ശ്ലോകത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നത്. ആരാണോ ഭക്തിപൂർവ്വം ഈ സ്തോത്രം ഉപയോഗിച്ച് സ്തുത്യർഹരായ സീതാരാമന്മാരെ സ്തുതിക്കുന്നത്, അവർക്ക് പുണ്യവും സകല സമ്പത്തുകളും എല്ലാ അർത്ഥങ്ങളും ഭഗവാനും ഭഗവതിയും ചേർന്ന് നൽകട്ടെ എന്നാണ് ഇതിന്‍റെ അർത്ഥം. പ്രാർത്ഥനകൾ വെറുതെയാകില്ലെന്നും ആത്മാർത്ഥമായി ഭഗവാനെ വിളിക്കുന്നവർക്ക് ഭൗതികവും ആത്മീയവുമായ എല്ലാ അനുഗ്രഹങ്ങളും ലഭിക്കുമെന്നുമുള്ള ഉറപ്പാണ് ഫലശ്രുതിയുടെ ലക്ഷ്യം. ഭക്തിയോടു കൂടിയുള്ള സമർപ്പണമാണ് ഇതിന് ഏറ്റവും അത്യാവശ്യം എന്ന് ഈ ശ്ലോകം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

പുരാണങ്ങളിൽ സ്തോത്രങ്ങൾക്കും മന്ത്രങ്ങൾക്കും വളരെയധികം പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ദേവന്മാരെ പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ ഋഷിമാർ ഉണ്ടാക്കിയവയാണ് ഇത്തരം സ്തുതികൾ. വാത്മീകി രാമായണത്തിൽ ഹനുമാന്‍റെ ഭക്തി ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായാണ് ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. തനിക്ക് ലഭിച്ച ഭഗവാന്‍റെ അനുഗ്രഹങ്ങൾ ഈ സ്തോത്രം ജപിക്കുന്ന എല്ലാവർക്കും ലഭിക്കണം എന്ന ഹനുമാന്‍റെ വലിയ മനസ്സാണ് ഇതിൽ കാണാൻ കഴിയുന്നത്. ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നീ നാല് പുരുഷാർത്ഥങ്ങളും ഭഗവാന്‍റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഭക്തർക്ക് ലഭിക്കും എന്നാണ് സകലാർഥദാഃ എന്ന പ്രയോഗം കൊണ്ട് അർത്ഥമാക്കുന്നത്.

ദാർശനികമായി ഈ ശ്ലോകം കർമ്മഫലത്തെയും ഈശ്വരകൃപയെയും കുറിച്ചാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. ഭക്തിയോടു കൂടിയുള്ള സ്തുതി എന്നത് വെറുമൊരു വാചികമായ കർമ്മമല്ല, മറിച്ച് മനസ്സിന്‍റെ ഏകാഗ്രതയാണ്. അങ്ങനെ ഏകാഗ്രമായ മനസ്സോടെ ഈശ്വരനെ ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ ഉള്ളിലെ അഹംഭാവം നശിക്കുന്നു. ആ സ്ഥാനത്തേക്ക് പുണ്യവും ആത്മീയമായ സമ്പത്തും നിറയുന്നു. യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് എന്നത് ഭൗതികമായ പണമല്ല, മറിച്ച് ആത്മജ്ഞാനവും സമാധാനവുമാണ്. ഈശ്വരൻ ഭക്തന് നൽകുന്ന ഏറ്റവും വലിയ അനുഗ്രഹം ആന്തരികമായ ഈ സമ്പത്താണ് എന്ന് ഫലശ്രുതിയിലൂടെ നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 11

ഏവം ശ്രീരാമചന്ദ്രസ്യ ജാനക്യാശ്ച വിശേഷതഃ. കൃതം ഹനൂമതാ പുണ്യം സ്തോത്രം സദ്യോ വിമുക്തിദം.

ഇപ്രകാരം ശ്രീരാമചന്ദ്രന്‍റെയും പ്രത്യേകിച്ചും ജാനകീദേവിയുടെയും മഹിമകൾ വർണ്ണിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ രചിച്ച ഈ പുണ്യമായ സ്തോത്രം പെട്ടെന്ന് തന്നെ മോക്ഷം നൽകുന്നതാണ് എന്ന് ഈ ശ്ലോകം പറയുന്നു. സ്തോത്രത്തിന്‍റെ കർത്താവ് ആരാണെന്നും അതിന്‍റെ ഏറ്റവും വലിയ ഫലം എന്താണെന്നും ഈ വരികൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. വിശേഷതഃ എന്ന പദം ഉപയോഗിച്ചതിലൂടെ രാമനേക്കാൾ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം സീതാദേവിക്ക് ഈ സ്തോത്രത്തിൽ നൽകിയിട്ടുണ്ടെന്ന് കാണാൻ കഴിയും. കേവലം ഭൗതികമായ നേട്ടങ്ങൾക്കപ്പുറം ജനനമരണചക്രങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ശാശ്വതമായ മോചനമാണ് ഇത് നൽകുന്നത്.

പുരാണങ്ങളിൽ രാമഭക്തനായ ഹനുമാൻ ചിരഞ്ജീവിയും സകല വിദ്യാസമ്പന്നനുമാണ്. സീതാന്വേഷണത്തിനായി ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സീതാദേവിയെ കണ്ടതിന് ശേഷം രാമനെയും സീതയെയും മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ചു പാടിയതാണ് ഈ സ്തോത്രം എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. രാമനും സീതയും വേർപിരിഞ്ഞിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലും അവർ തമ്മിലുള്ള ആത്മബന്ധം എത്രത്തോളം വലുതാണെന്ന് ഹനുമാൻ ഈ സ്തുതിയിലൂടെ ലോകത്തിന് കാണിച്ചുകൊടുത്തു. രാമനിലേക്ക് എത്തുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും എളുപ്പമുള്ള മാർഗ്ഗം സീതാദേവിയുടെ കാരുണ്യമാണെന്ന് ഹനുമാന് അറിയാമായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ജാനകീദേവിയെ ഇതിൽ പ്രത്യേകം പരാമർശിച്ചിരിക്കുന്നത്.

ദാർശനികമായി വിമുക്തി അഥവാ മോക്ഷം എന്നത് എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള മോചനമാണ്. അത് മരണശേഷം ലഭിക്കുന്ന ഒന്നല്ല, മറിച്ച് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ ലഭിക്കുന്ന ആത്മജ്ഞാനമാണ്. ഹനുമാൻ എന്നത് അങ്ങേയറ്റത്തെ സമർപ്പണത്തിന്‍റെയും ജിതേന്ദ്രിയത്വത്തിന്‍റെയും പ്രതീകമാണ്. ഹനുമാൻ രചിച്ച സ്തോത്രം പഠിക്കുക എന്നാൽ ആ സമർപ്പണഭാവം ഉൾക്കൊള്ളുക എന്നാണ് അർത്ഥം. സീതയാകുന്ന ഭക്തിയിലൂടെയും രാമനാകുന്ന ജ്ഞാനത്തിലൂടെയും മാത്രമേ ഒരാൾക്ക് മോക്ഷം പ്രാപിക്കാൻ കഴിയുകയുള്ളൂ എന്ന പരമമായ സത്യമാണ് സദ്യോ വിമുക്തിദം എന്ന പ്രയോഗത്തിലൂടെ അനാവരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്.

Verse 12

യഃ പഠേത് പ്രാതരുത്ഥായ സർവാൻ കാമാനവാപ്നുയാത്. ഇതി ശ്രീഹനുമത്കൃതസീതാരാമസ്തോത്രം

പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ആരാണോ ഈ സ്തോത്രം ഭക്തിപൂർവ്വം പാരായണം ചെയ്യുന്നത്, അവർക്ക് ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാ കാര്യങ്ങളും സാധിച്ചുകിട്ടുന്നതാണ് എന്ന് ഈ അവസാന ശ്ലോകം പറയുന്നു. ഇതോടെ ശ്രീ ഹനുമാൻ രചിച്ച സീതാരാമസ്തോത്രം സമാപിക്കുകയാണ്. സ്തോത്രം പാരായണം ചെയ്യേണ്ട കൃത്യമായ സമയവും അത് നൽകുന്ന പൂർണ്ണമായ ഫലവും ഈ വരികളിൽ സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരു ദിവസത്തിന്‍റെ തുടക്കം എങ്ങനെ ഈശ്വരസ്മരണയോടെ ആയിരിക്കണം എന്ന നിർദ്ദേശമാണ് ഇവിടെ നൽകുന്നത്. ഭൗതികമായ ആവശ്യങ്ങളും ആത്മീയമായ ഉന്നമനവും ഒരുപോലെ സാധ്യമാകുന്ന ഒരു പ്രാർത്ഥനയാണിത്.

ഹിന്ദു പുരാണങ്ങളിലും ആചാരങ്ങളിലും പ്രഭാതത്തിന് അഥവാ ബ്രാഹ്മമുഹൂർത്തത്തിന് വളരെ വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മനസ്സ് ഏറ്റവും ശാന്തമായിരിക്കുന്ന സമയമാണിത്. ആ സമയത്ത് ഉറക്കമുണർന്ന് ഭഗവാനെ സ്മരിക്കുന്നത് അന്നത്തെ ദിവസം മുഴുവൻ ഊർജ്ജവും പോസിറ്റിവിറ്റിയും നൽകും എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. സർവാൻ കാമാൻ അഥവാ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സാധിക്കും എന്ന് പറയുന്നത് ലൗകികമായ ആഗ്രഹങ്ങളെ മാത്രമല്ല സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഭക്തന്‍റെ ഏറ്റവും വലിയ ആഗ്രഹമായ ഈശ്വരദർശനവും ഭഗവദ്‌കൃപയും ഇതിലൂടെ ലഭ്യമാകും. ഹനുമാന്‍റെ വാക്കുകൾ എപ്പോഴും സത്യമായി ഭവിക്കും എന്ന വിശ്വാസമാണ് ഈ സ്തോത്രത്തിന്‍റെ അടിസ്ഥാനം.

ദാർശനിക തലത്തിൽ പ്രാതരുത്ഥായ എന്നത് കേവലം ഉറക്കത്തിൽ നിന്നുള്ള എഴുന്നേൽക്കൽ മാത്രമല്ല. അജ്ഞാനമാകുന്ന വലിയ ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനമാകുന്ന പ്രഭാതത്തിലേക്കുള്ള ഉണരലാണ് അത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ജീവിതമാകുന്ന രാത്രി അവസാനിക്കുകയും ആത്മീയമായ വെളിച്ചം ഉദിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥയാണിത്. മനുഷ്യന്‍റെ യഥാർത്ഥ ആഗ്രഹങ്ങൾ ഭൗതികവസ്തുക്കളല്ല, മറിച്ച് ശാന്തിയും സമാധാനവുമാണ്. ഈ സ്തോത്രം ജപിക്കുന്നതിലൂടെ മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാകുകയും ഉള്ളിലെ ഈശ്വരചൈതന്യത്തെ തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ പൂർണ്ണതയിലെത്തുമ്പോൾ മനുഷ്യന് മറ്റ് ആഗ്രഹങ്ങളൊന്നും ഇല്ലാതാകുകയും ഈശ്വരനിൽ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് ഈ സ്തോത്രം നൽകുന്ന പരമമായ സന്ദേശം.

അഥ സീതാരാമസ്തോത്രം

അയോധ്യാപുരനേതാരം മിഥിലാപുരനായികാം.
രാഘവാണാമലങ്കാരം വൈദേഹാനാമലങ്ക്രിയാം.

രഘൂണാം കുലദീപം ച നിമീനാം കുലദീപികാം.
സൂര്യവംശസമുദ്ഭൂതം സോമവംശസമുദ്ഭവാം.

പുത്രം ദശരഥസ്യാദ്യം പുത്രീം ജനകഭൂപതേഃ.
വസിഷ്ഠാനുമതാചാരം ശതാനന്ദമതാനുഗാം.

കൗസല്യാഗർഭസംഭൂതം വേദിഗർഭോദിതാം സ്വയം.
പുണ്ഡരീകവിശാലാക്ഷം സ്ഫുരദിന്ദീവരേക്ഷണാം.

ചന്ദ്രകാന്താനനാംഭോജം ചന്ദ്രബിംബോപമാനനാം.
മത്തമാതംഗഗമനം മത്തഹംസവധൂഗതാം.

ചന്ദനാർദ്രഭുജാമധ്യം കുങ്കുമാർദ്രകുചസ്ഥലീം.
ചാപാലങ്കൃതഹസ്താബ്ജം പദ്മാലങ്കൃതപാണികാം.

ശരണാഗതഗോപ്താരം പ്രണിപാദപ്രസാദികാം.
കാലമേഘനിഭം രാമം കാർതസ്വരസമപ്രഭാം.

ദിവ്യസിംഹാസനാസീനം ദിവ്യസ്രഗ്വസ്ത്രഭൂഷണാം.
അനുക്ഷണം കടാക്ഷാഭ്യാമന്യോന്യേക്ഷണകാങ്ക്ഷിണൗ.

അന്യോന്യസദൃശാകാരൗ ത്രൈലോക്യഗൃഹദമ്പതീ.
ഇമൗ യുവാം പ്രണമ്യാഹം ഭജാമ്യദ്യ കൃതാർഥതാം.

അനേന സ്തൗതി യഃ സ്തുത്യം രാമം സീതാം ച ഭക്തിതഃ.
തസ്യ തൗ തനുതാം പുണ്യാഃ സമ്പദഃ സകലാർഥദാഃ.

ഏവം ശ്രീരാമചന്ദ്രസ്യ ജാനക്യാശ്ച വിശേഷതഃ.
കൃതം ഹനൂമതാ പുണ്യം സ്തോത്രം സദ്യോ വിമുക്തിദം.

യഃ പഠേത് പ്രാതരുത്ഥായ സർവാൻ കാമാനവാപ്നുയാത്.
ഇതി ശ്രീഹനുമത്കൃതസീതാരാമസ്തോത്രം

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras