കാശീ പഞ്ചകം

Verse 1

മനോനിവൃത്തിഃ പരമോപശാന്തിഃ സാ തീർഥവര്യാ മണികർണികാ ച. ജ്ഞാനപ്രവാഹാ വിമലാദിഗംഗാ സാ കാശികാഽഹം നിജബോധരൂപാ.

ശ്രീ ശങ്കരാചാര്യർ രചിച്ച കാശീപഞ്ചകത്തിലെ ആദ്യ ശ്ലോകമാണിത്. മനസ്സിലെ ചിന്തകളുടെയും അലച്ചിലുകളുടെയും പൂർണ്ണമായ ഇല്ലാതാകലാണ് പരമമായ ശാന്തി. ആ ശാന്തിയാണ് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായ തീർത്ഥമായ മണികർണ്ണികാ ഘട്ടം. അതുപോലെ അജ്ഞാനത്തെ അകറ്റുന്ന നിർമ്മലമായ ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒഴുക്കാണ് പരിശുദ്ധമായ ഗംഗാനദി. ഇത്തരത്തിൽ ശുദ്ധമായ ആത്മബോധത്തിന്‍റെ സ്വരൂപമായി പ്രകാശിക്കുന്ന സാക്ഷാൽ കാശിനഗരം ഞാൻ തന്നെയാണ് എന്ന് ഈ ശ്ലോകം അർത്ഥമാക്കുന്നു. ബാഹ്യമായ തീർത്ഥാടനത്തെ ആന്തരികമായ അന്വേഷണമാക്കി മാറ്റുകയാണ് ഇവിടെ ചെയ്യുന്നത്.

ഹൈന്ദവ പുരാണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് കാശി അഥവാ വാരണാസി ശിവന്‍റെ ത്രിശൂലത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പവിത്രമായ നഗരമാണ്. അവിടെയുള്ള മണികർണ്ണികാ ഘട്ടത്തിൽ വെച്ച് മരിക്കുന്നവരുടെ ചെവിയിൽ സാക്ഷാൽ പരമശിവൻ തന്നെ താരകമന്ത്രം ഉപദേശിച്ച് മോക്ഷം നൽകുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. മനുഷ്യരുടെ സർവ്വ പാപങ്ങളും കഴുകിക്കളയാൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നും ഭൂമിയിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തിയ പുണ്യനദിയാണ് ഗംഗ. അതുകൊണ്ടാണ് അനേകം ഭക്തർ മോക്ഷപ്രാപ്തിക്കായി ഈ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് തീർത്ഥാടനം നടത്തുന്നത്.

ദാർശനികവും ആത്മീയവുമായ തലത്തിൽ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ യഥാർത്ഥ മണികർണ്ണിക എന്നത് പുറമെയുള്ള ഒരു ശ്മശാനമല്ല. മറിച്ച് നമ്മുടെ അഹങ്കാരവും അനാവശ്യ ചിന്തകളും എരിഞ്ഞടങ്ങി പരമമായ ശാന്തി കൈവരുന്ന ആന്തരികമായ അവസ്ഥയാണ് അത്. യഥാർത്ഥ ഗംഗാനദി എന്നത് ബുദ്ധിയെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന നിരന്തരമായ ആത്മീയ ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ പ്രവാഹമാണ്. മനസ്സ് പൂർണ്ണമായും അടങ്ങുകയും നിർമ്മലമായ ജ്ഞാനത്താൽ നിറയുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ തന്‍റെ യഥാർത്ഥ ബ്രഹ്മസ്വരൂപം തിരിച്ചറിയുന്നു. ആ ശുദ്ധമായ ബോധാവസ്ഥയാണ് യഥാർത്ഥ കാശി എന്ന് ഈ ശ്ലോകം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 2

യസ്യാമിദം കല്പിതമിന്ദ്രജാലം ചരാചരം ഭാതി മനോവിലാസം. സച്ചിത്സുഖൈകാ പരമാത്മരൂപാ സാ കാശികാഽഹം നിജബോധരൂപാ.

ഈ ശ്ലോകത്തിന്‍റെ നേരായ അർത്ഥം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അചരങ്ങളും ചരങ്ങളുമായ സകല ജീവജാലങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്ന ഈ പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ ഒരു ഇന്ദ്രജാലം പോലെയാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. ഇതെല്ലാം നമ്മുടെ മനസ്സിന്‍റെ വെറുമൊരു വിലാസം അഥവാ തോന്നൽ മാത്രമായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. ഈ മായകൾക്കെല്ലാം പിന്നിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഏകമായ സത്യം സത് ചിത് ആനന്ദ സ്വരൂപനായ പരമാത്മാവ് മാത്രമാണ്. അങ്ങനെയുള്ള സത്യവും ശുദ്ധവുമായ ആത്മബോധത്തിന്‍റെ രൂപത്തിൽ വിളങ്ങുന്ന പുണ്യനഗരമായ കാശി ഞാൻ തന്നെയാണ് എന്ന് ശങ്കരാചാര്യർ ഈ വരികളിലൂടെ ഉറപ്പിച്ചു പറയുന്നു.

ഹൈന്ദവ പുരാണങ്ങളിൽ ഇന്ദ്രജാലം എന്നത് ദേവന്മാരുടെ രാജാവായ ഇന്ദ്രന്‍റെ വലിയൊരു മായാവിദ്യയെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. നമ്മുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ കബളിപ്പിക്കാനും ഇല്ലാത്തവയെ ഉണ്ടെന്ന് തോന്നിപ്പിക്കാനും ഈ മായാവിദ്യയ്ക്ക് അപാരമായ കഴിവുണ്ട്. അതുപോലെ ജനനമരണങ്ങളുടെയും സൃഷ്ടിസ്ഥിതിസംഹാരങ്ങളുടെയും പ്രപഞ്ചമായകളിൽ നിന്നും പൂർണ്ണമായും മുക്തമായി നിൽക്കുന്ന ശാശ്വതമായ നഗരമായാണ് കാശിയെ കണക്കാക്കുന്നത്. പരമശിവൻ ഈ മായകളിൽ ഒന്നിലും പെടാതെ എല്ലാറ്റിനും അതീതനായി കാശിയുടെ അധിപനായി എക്കാലവും വർത്തിക്കുന്നു.

ആഴത്തിലുള്ള തത്ത്വചിന്തയുടെയും അദ്വൈത വേദാന്തത്തിന്‍റെയും പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഈ ശ്ലോകം വളരെ വലിയൊരു ആശയത്തെ മുൻപോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. നാം കാണുന്ന ഈ ലോകം മുഴുവൻ മായയാണെന്നും അത് ശാശ്വതമായ ബ്രഹ്മത്തിന് മുകളിൽ താൽക്കാലികമായി ആരോപിക്കപ്പെട്ട ഒരു തോന്നൽ മാത്രമാണെന്നുമാണ് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നത്. ഈ പ്രപഞ്ചം നമ്മുടെ മനസ്സിന്‍റെ സൃഷ്ടി മാത്രമാണ്. മനുഷ്യന്‍റെ യഥാർത്ഥ അവസ്ഥ എന്നത് മാറ്റമില്ലാത്ത അറിവും അനന്തമായ ആനന്ദവുമാണ്. പുറമെയുള്ള ലോകം വെറുമൊരു മായയാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ ഒരുവൻ തനിക്കുള്ളിലെ യഥാർത്ഥവും ശാശ്വതവുമായ കാശിയെ കണ്ടെത്തുന്നു.

Verse 3

കോശേഷു പഞ്ചസ്വധിരാജമാനാ ബുദ്ധിർഭവാനീ പ്രതിദേഹഗേഹം. സാക്ഷീ ശിവഃ സർവഗതോഽന്തരാത്മാ സാ കാശികാഽഹം നിജബോധരൂപാ.

ഓരോ മനുഷ്യ ശരീരമാകുന്ന ഭവനത്തിലും അന്നമയം പ്രാണമയം മനോമയം വിജ്ഞാനമയം ആനന്ദമയം എന്നീ അഞ്ച് കോശങ്ങൾക്കുള്ളിലായി കുടികൊള്ളുകയും അവയെ ഭരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബുദ്ധിയാണ് ഭവാനി ദേവി. അതുപോലെ സർവ്വവ്യാപിയായി എല്ലാറ്റിനും ഒരു മൂക സാക്ഷിയായി നിലകൊള്ളുന്ന അന്തരാത്മാവാണ് സാക്ഷാൽ പരമശിവൻ. ഇവർ രണ്ടുപേരുടെയും അഥവാ ബുദ്ധിയുടെയും ആത്മാവിന്‍റെയും സംഗമത്താൽ ഉണ്ടാകുന്നതും പ്രകാശം ചൊരിയുന്നതുമായ സ്വന്തം ആത്മബോധം തന്നെയാണ് കാശി. അത്തരത്തിലുള്ള ഉജ്ജ്വലമായ ബോധസ്വരൂപമായ കാശി ഞാൻ തന്നെയാണ് എന്ന് ഈ ശ്ലോകം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

പുരാണ വിശ്വാസങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ഭവാനി എന്നത് പരമശിവന്‍റെ അർദ്ധാംഗിനിയായ പാർവ്വതി ദേവിയുടെ മറ്റൊരു പവിത്രമായ പേരാണ്. ശിവനും ഭവാനിയുമാണ് കാശി നഗരത്തിന്‍റെ ഭരണാധികാരികളും മാതാപിതാക്കളും. ഈ ദിവ്യദമ്പതികൾ കാശിയിലെ ഓരോ ഭവനങ്ങളിലും വസിക്കുന്നുണ്ടെന്നും അവിടെ ജീവിക്കുന്ന സകല ഭക്തർക്കും തങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹങ്ങൾ നിരന്തരം വർഷിക്കുന്നുണ്ടെന്നുമാണ് വിശ്വാസം. ശിവനും ശക്തിയും എല്ലാ കാലത്തും തികഞ്ഞ യോജിപ്പോടെ കുടികൊള്ളുന്ന പുണ്യസ്ഥലമാണ് വാരണാസി അഥവാ കാശി.

ആത്മീയ തലത്തിൽ ശിവശക്തി തത്ത്വത്തെ മനുഷ്യ ശരീരത്തിന്‍റെ ഘടനയുമായി അതിമനോഹരമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് ഈ ശ്ലോകം ചെയ്യുന്നത്. ആത്മാവിനെ ആവരണം ചെയ്തിരിക്കുന്ന അഞ്ച് കോശങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ് ഇവിടെ പറയുന്നത്. ഭൗതികമായ ലോക കാര്യങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ചലനാത്മകമായ ബുദ്ധിയെയാണ് ഭവാനി ദേവിയായി ഇവിടെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. നേരെമറിച്ച് യാതൊരു മാറ്റങ്ങളുമില്ലാത്തതും തികച്ചും ശാന്തവും ശുദ്ധവുമായ ബോധരൂപമാണ് പരമശിവൻ. ഭക്തന്‍റെ ശരീരമാകുന്ന കാശിയിൽ വെച്ച് ശുദ്ധമായ അവബോധവും ബുദ്ധിയും ഒന്നായി ചേരുമ്പോൾ അവന് ജനനമരണങ്ങളില്ലാത്ത പരമമായ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 4

കാശ്യാം ഹി കാശതേ കാശീ കാശീ സർവപ്രകാശികാ. സാ കാശീ വിദിതാ യേന തേന പ്രാപ്താ ഹി കാശികാ.

ഈ ശ്ലോകത്തിന്‍റെ നേരിട്ടുള്ള അർത്ഥം പരിശോധിച്ചാൽ കാശിയിൽ മാത്രമാണ് യഥാർത്ഥ കാശി പ്രകാശിക്കുന്നത് എന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. കാരണം ഈ പ്രപഞ്ചത്തെയും അതിലുള്ള സകല ചരാചരങ്ങളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവ് കാശിക്ക് മാത്രമാണുള്ളത്. ഏതൊരു മനുഷ്യനാണോ ആ പ്രകാശമാനമായ കാശിയെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിഞ്ഞത് അവൻ മാത്രമാണ് സാക്ഷാൽ കാശി നഗരത്തെ പൂർണ്ണമായും പ്രാപിച്ചത്. ഭൗതികമായി അവിടെ ചെന്ന് നിൽക്കുന്നതിനേക്കാൾ ഉപരിയായി ആ പ്രകാശമാനമായ നഗരത്തിന്‍റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനമെന്ന് ഈ വരികൾ അടിവരയിട്ടു പറയുന്നു.

പുരാണ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ പ്രകാരം കാശി എന്ന വാക്ക് കാശ് എന്ന പുരാതന സംസ്കൃത ധാതുവിൽ നിന്നുമാണ് ഉണ്ടായിട്ടുള്ളത്. പ്രകാശിക്കുക അല്ലെങ്കിൽ തിളങ്ങുക എന്നാണ് ഈ വാക്കിന്‍റെ അർത്ഥം. അതുകൊണ്ടാണ് കാശി നഗരത്തെ പ്രകാശത്തിന്‍റെ നഗരം എന്ന് ലോകമെങ്ങും വാഴ്ത്തുന്നത്. പുരാണകഥകൾ അനുസരിച്ച് സാക്ഷാൽ പരമശിവൻ അതിരുകളില്ലാത്ത വലിയൊരു പ്രകാശസ്തംഭമായി അഥവാ ജ്യോതിർലിംഗമായി അവതരിച്ചത് ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്‍റെ കേന്ദ്രമായ കാശിയിലാണ്. ആ പ്രകാശസ്തംഭം സ്വർഗ്ഗത്തെയും പാതാളത്തെയും ഭേദിച്ച് കടന്നുപോവുകയും ശിവന്‍റെ അനന്തമായ ശക്തിയെ ലോകത്തിന് കാണിച്ച് കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു.

ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക ചിന്തയിൽ ഈ പറയുന്ന പ്രകാശം എന്നത് കേവലം സാധാരണമായ ഒരു വെളിച്ചമല്ല. അത് നമ്മുടെ മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ഈ പ്രപഞ്ചത്തെ മുഴുവനായും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന ശുദ്ധമായ അവബോധത്തിന്‍റെയും ആത്മജ്ഞാനത്തിന്‍റെയും വെളിച്ചമാണ്. ഈ ആന്തരിക പ്രകാശമില്ലാതെ യാതൊരു വസ്തുവിനെയും അറിയാനോ അനുഭവിക്കാനോ നമുക്ക് സാധിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ തീർത്ഥാടനം എന്നത് ഏതെങ്കിലും ഭൂപ്രദേശത്തേക്കുള്ള യാത്രയല്ല. മറിച്ച് സ്വന്തം ആത്മബോധത്തെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ആന്തരിക യാത്രയാണത്. ഈ വെളിച്ചത്തെ അറിയുന്നവൻ സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ മോക്ഷം നേടുന്നു.

Verse 5

കാശീക്ഷേത്രം ശരീരം ത്രിഭുവനജനനീ വ്യാപിനീ ജ്ഞാനഗംഗാ ഭക്തിഃ ശ്രദ്ധാ ഗയേയം നിജഗുരുചരണധ്യാനയോഗഃ പ്രയാഗഃ. വിശ്വേശോഽയം തുരീയം സകലജനമനഃസാക്ഷിഭൂതോഽന്തരാത്മാ ദേഹേ സർവം മദീയേ യദി വസതി പുനസ്തീർഥമന്യത്കിമസ്തി.

ഈ അവസാന ശ്ലോകം കാശീപഞ്ചകത്തിന്‍റെ മുഴുവൻ ആശയത്തെയും അതിമനോഹരമായി സംഗ്രഹിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ഈ മനുഷ്യശരീരം തന്നെയാണ് പുണ്യക്ഷേത്രമായ കാശി. മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും മാതാവായി എങ്ങും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ആത്മജ്ഞാനമാണ് ഗംഗാനദി. മനസ്സിലെ ഉറച്ച ഭക്തിയും ശ്രദ്ധയും തന്നെയാണ് ഗയ എന്ന പുണ്യസ്ഥലം. സ്വന്തം ഗുരുവിന്‍റെ പാദങ്ങളെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിക്കുന്നത് തന്നെയാണ് പ്രയാഗ. എല്ലാ മനുഷ്യരുടെയും മനസ്സിന് സാക്ഷിയായി തുരീയ അവസ്ഥയിൽ വർത്തിക്കുന്ന ആത്മാവാണ് സാക്ഷാൽ കാശി വിശ്വനാഥൻ. ഇവയെല്ലാം എന്‍റെ ശരീരത്തിൽ തന്നെ കുടികൊള്ളുമ്പോൾ എനിക്ക് മറ്റെന്ത് തീർത്ഥമാണുള്ളത് എന്നാണ് ഇവിടെ ചോദിക്കുന്നത്.

പുരാണ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും പവിത്രവും പ്രസിദ്ധവുമായ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ കോർത്തിണക്കുകയാണ് ഇവിടെ ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. കാശി എന്നത് മനുഷ്യന് മോക്ഷം ലഭിക്കാനുള്ള അവസാനത്തെ ആശ്രയമാണ്. ഗംഗ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പവിത്രവും പാപങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതുമായ പുണ്യനദിയാണ്. ഗയ എന്നത് മരിച്ചുപോയ പിതൃക്കൾക്ക് ബലിയിട്ട് അവർക്ക് മോക്ഷം നൽകാനുള്ള സ്ഥലമാണ്. മൂന്ന് പുണ്യനദികൾ ഒന്നിച്ചുചേരുന്ന ത്രിവേണീസംഗമമാണ് പ്രയാഗ. കാശിയിൽ കുടികൊള്ളുന്ന ശിവന്‍റെ പ്രധാന രൂപമാണ് വിശ്വനാഥൻ എന്നത്.

ആത്മീയവും ദാർശനികവുമായ തലത്തിൽ ഈ പ്രപഞ്ചവും മനുഷ്യ ശരീരവും തമ്മിലുള്ള അദ്വൈത ബന്ധത്തെയാണ് ഈ ശ്ലോകം സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ഈ മനുഷ്യ ശരീരം എന്നത് ഒരു ചെറിയ പ്രപഞ്ചം തന്നെയാണ്. ഭൂമിയിലെ എല്ലാ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളും ഇതിനുള്ളിൽ തന്നെ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. പുറമെയുള്ള ഗയയുടെ സ്ഥാനം നമ്മുടെ യഥാർത്ഥ ഭക്തി ഏറ്റെടുക്കുന്നു. നിരന്തരമായ ജ്ഞാനമാണ് ഗംഗ. ആന്തരികമായ ധ്യാനമാണ് പ്രയാഗ. ശുദ്ധമായ ബോധത്തിന്‍റെ തുരീയ അവസ്ഥയാണ് വിശ്വനാഥന്‍റെ രൂപം. പരമാത്മാവിനെ ഒരാൾ തനിക്കുള്ളിൽ തന്നെ കണ്ടെത്തുമ്പോൾ പുറമെയുള്ള പൂജകളും തീർത്ഥാടനങ്ങളും പൂർണ്ണമായും അനാവശ്യമായി മാറുന്നു.

മനോനിവൃത്തിഃ പരമോപശാന്തിഃ
സാ തീർഥവര്യാ മണികർണികാ ച.
ജ്ഞാനപ്രവാഹാ വിമലാദിഗംഗാ
സാ കാശികാഽഹം നിജബോധരൂപാ.
യസ്യാമിദം കല്പിതമിന്ദ്രജാലം
ചരാചരം ഭാതി മനോവിലാസം.
സച്ചിത്സുഖൈകാ പരമാത്മരൂപാ
സാ കാശികാഽഹം നിജബോധരൂപാ.
കോശേഷു പഞ്ചസ്വധിരാജമാനാ
ബുദ്ധിർഭവാനീ പ്രതിദേഹഗേഹം.
സാക്ഷീ ശിവഃ സർവഗതോഽന്തരാത്മാ
സാ കാശികാഽഹം നിജബോധരൂപാ.
കാശ്യാം ഹി കാശതേ കാശീ കാശീ സർവപ്രകാശികാ.
സാ കാശീ വിദിതാ യേന തേന പ്രാപ്താ ഹി കാശികാ.
കാശീക്ഷേത്രം ശരീരം ത്രിഭുവനജനനീ വ്യാപിനീ ജ്ഞാനഗംഗാ
ഭക്തിഃ ശ്രദ്ധാ ഗയേയം നിജഗുരുചരണധ്യാനയോഗഃ പ്രയാഗഃ.
വിശ്വേശോഽയം തുരീയം സകലജനമനഃസാക്ഷി-
ഭൂതോഽന്തരാത്മാ
ദേഹേ സർവം മദീയേ യദി വസതി പുനസ്തീർഥമന്യത്കിമസ്തി.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi

Other stotras