Durga Saptashati - Chapter 2

ॐ अस्य मध्यमचरित्रस्य विष्णु-र्ऋषिः । महालक्ष्मीर्देवता । उष्णिक् छन्दः । शाकम्भरी शक्तिः । दुर्गा बीजम् । वायुस्तत्त्वम् । यजुर्वेदः स्वरूपम् । महालक्ष्मीप्रीत्यर्थं वाऽर्थे मध्यचरित्रजपे विनियोगः । । ध्यानम् । ॐ अक्षस्रक्परशू गदेषुकुलिशं पद्मं धनुः कुण्डिकां दण्डं शक्तिमसिं च चर्म जलजं घण्टां सुराभाजनम् । शूलं पाशसुदर्शने च दधतीं हस्तैः प्रवालप्रभां सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मीं सरोजस्थिताम् । ॐ ह्रीं ऋषिरुवाच । देवासुरमभूद्युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा । महिषेऽसुराणामधिपे देवानां च पुरन्दरे । तत्रासुरैर्महावीर्यैर्देवसैन्यं पराजितम् । जित्वा च सकलान् देवानिन्द्रोऽभून्महिषासुरः । ततः पराजिता देवाः पद्मयोनिं प्रजापतिम् । पुरस्कृत्य गतास्तत्र यत्रेशगरुडध्वजौ । यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम् । त्रिदशाः कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम् । सूर्येन्द्राग्न्यनिलेन्दूनां यमस्य वरुणस्य च । अन्येषां चाधिकारान्स स्वयमेवाधितिष्ठति । स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि । विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना । एतद्वः कथितं सर्वममरारिविचेष्टितम् । शरणं वः प्रपन्नाः स्मो वधस्तस्य विचिन्त्यताम् । इत्थं निशम्य देवानां वचांसि मधुसूदनः । चकार कोपं शम्भुश्च भ्रुकुटीकुटिलाननौ । ततोऽतिकोपपूर्णस्य चक्रिणो वदनात्ततः । निश्चक्राम महत्तेजो ब्रह्मणः शङ्करस्य च । अन्येषां चैव देवानां शक्रादीनां शरीरतः । निर्गतं सुमहत्तेजस्तच्चैक्यं समगच्छत । अतीव तेजसः कूटं ज्वलन्तमिव पर्वतम् । ददृशुस्ते सुरास्तत्र ज्वालाव्याप्तदिगन्तरम् । अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम् । एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा । यदभूच्छाम्भवं तेजस्तेनाजायत तन्मुखम् । याम्येन चाभवन् केशा बाहवो विष्णुतेजसा । सौम्येन स्तनयोर्युग्मं मध्यं चैन्द्रेण चाभवत् । वारुणेन च जङ्घोरू नितम्बस्तेजसा भुवः । ब्रह्मणस्तेजसा पादौ तदङ्गुल्योऽर्कतेजसा । वसूनां च कराङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका । तस्यास्तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा । नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा । भ्रुवौ च सन्ध्ययोस्तेजः श्रवणावनिलस्य च । अन्येषां चैव देवानां सम्भवस्तेजसां शिवा । ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् । तां विलोक्य मुदं प्रापुरमरा महिषार्दिताः । ततो देवा ददुस्तस्यै स्वानि स्वान्यायुधानि च । शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाकधृक् । चक्रं च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाट्य स्वचक्रतः । शङ्खं च वरुणः शक्तिं ददौ तस्यै हुताशनः । मारुतो दत्तवांश्चापं बाणपूर्णे तथेषुधी । वज्रमिन्द्रः समुत्पाट्य कुलिशादमराधिपः । ददौ तस्यै सहस्राक्षो घण्टामैरावताद्गजात् । कालदण्डाद्यमो दण्डं पाशं चाम्बुपतिर्ददौ । प्रजापतिश्चाक्षमालां ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम् । समस्तरोमकूपेषु निजरश्मीन् दिवाकरः । कालश्च दत्तवान् खड्गं तस्यै चर्म च निर्मलम् । क्षीरोदश्चामलं हारमजरे च तथाम्बरे । चूडामणिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च । अर्धचन्द्रं तथा शुभ्रं केयूरान् सर्वबाहुषु । नूपुरौ विमलौ तद्वद् ग्रैवेयकमनुत्तमम् । अङ्गुलीयकरत्नानि समस्तास्वङ्गुलीषु च । विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुं चातिनिर्मलम् । अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम् । अम्लानपङ्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम् । अददज्जलधिस्तस्यै पङ्कजं चातिशोभनम् । हिमवान् वाहनं सिंहं रत्नानि विविधानि च । ददावशून्यं सुरया पानपात्रं धनाधिपः । शेषश्च सर्वनागेशो महामणिविभूषितम् । नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम् । अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा । सम्मानिता ननादोच्चैः साट्टहासं मुहुर्मुहुः । तस्या नादेन घोरेण कृत्स्नमापूरितं नभः । अमायतातिमहता प्रतिशब्दो महानभूत् । चुक्षुभुः सकला लोकाः समुद्राश्च चकम्पिरे । चचाल वसुधा चेलुः सकलाश्च महीधराः । जयेति देवाश्च मुदा तामूचुः सिंहवाहिनीम् । तुष्टुवुर्मुनयश्चैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तयः । दृष्ट्वा समस्तं सङ्क्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः । सन्नद्धाखिलसैन्यास्ते समुत्तस्थुरुदायुधाः । आः किमेतदिति क्रोधादाभाष्य महिषासुरः । अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्वृतः । स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा । पादाक्रान्त्या नतभुवं किरीटोल्लिखिताम्बराम् । क्षोभिताशेषपातालां धनुर्ज्यानिःस्वनेन ताम् । दिशो भुजसहस्रेण समन्ताद्व्याप्य संस्थिताम् । ततः प्रववृते युद्धं तया देव्या सुरद्विषाम् । शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् । महिषासुरसेनानीश्चिक्षुराख्यो महासुरः । युयुधे चामरश्चान्यैश्चतुरङ्गबलान्वितः । रथानामयुतैः षड्भिरुदग्राख्यो महासुरः । अयुध्यतायुतानां च सहस्रेण महाहनुः । पञ्चाशद्भिश्च नियुतैरसिलोमा महासुरः । अयुतानां शतैः षड्भिर्बाष्कलो युयुधे रणे । गजवाजिसहस्रौघैरनेकैः परिवारितः । वृतो रथानां कोट्या च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत । बिडालाख्योऽयुतानां च पञ्चाशद्भिरथायुतैः । युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारितः । अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृताः । युयुधुः संयुगे देव्या सह तत्र महासुराः । कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथानां दन्तिनां तथा । हयानां च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुरः । तोमरैर्भिन्दिपालैश्च शक्तिभिर्मुसलैस्तथा । युयुधुः संयुगे देव्या खड्गैः परशुपट्टिशैः । केचिच्च चिक्षिपुः शक्तीः केचित् पाशांस्तथापरे । देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमुः । सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका । लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी । अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरर्षिभिः । मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी । सोऽपि क्रुद्धो धुतसटो देव्या वाहनकेसरी । चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशनः । निःश्वासान् मुमुचे यांश्च युध्यमाना रणेऽम्बिका । त एव सद्यः सम्भूता गणाः शतसहस्रशः । युयुधुस्ते परशुभिर्भिन्दिपालासिपट्टिशैः । नाशयन्तोऽसुरगणान् देवीशक्त्युपबृंहिताः । अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खांस्तथापरे । मृदङ्गांश्च तथैवान्ये तस्मिन् युद्धमहोत्सवे । ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभिः । खड्गादिभिश्च शतशो निजघान महासुरान् । पातयामास चैवान्यान् घण्टास्वनविमोहितान् । असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत् । केचिद् द्विधाकृतास्तीक्ष्णैः खड्गपातैस्तथापरे । विपोथिता निपातेन गदया भुवि शेरते । वेमुश्च केचिद्रुधिरं मुसलेन भृशं हताः । केचिन्निपतिता भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि । निरन्तराः शरौघेण कृताः केचिद्रणाजिरे । श्येनानुकारिणः प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दनाः । केषाञ्चिद् बाहवश्छिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे । शिरांसि पेतुरन्येषामन्ये मध्ये विदारिताः । विच्छिन्नजङ्घास्त्वपरे पेतुरुर्व्यां महासुराः । एकबाह्वक्षिचरणाः केचिद्देव्या द्विधाकृताः । छिन्नेऽपि चान्ये शिरसि पतिताः पुनरुत्थिताः । कबन्धा युयुधुर्देव्या गृहीतपरमायुधाः । ननृतुश्चापरे तत्र युद्धे तूर्यलयाश्रिताः । कबन्धाश्छिन्नशिरसः खड्गशक्त्यृष्टिपाणयः । तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो देवीमन्ये महासुराः । पातितै रथनागाश्वैरसुरैश्च वसुन्धरा । अगम्या साभवत्तत्र यत्राभूत् स महारणः । शोणितौघा महानद्यः सद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः । मध्ये चासुरसैन्यस्य वारणासुरवाजिनाम् । क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका । निन्ये क्षयं यथा वह्निस्तृणदारुमहाचयम् । स च सिंहो महानादमुत्सृजन् धुतकेसरः । शरीरेभ्योऽमरारीणामसूनिव विचिन्वति । देव्या गणैश्च तैस्तत्र कृतं युद्धं तथासुरैः । यथैषां तुतुषुर्देवाः पुष्पवृष्टिमुचो दिवि । मार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये द्वितीयः । om asya madhyamacharitrasya vishnu-rri'shih' . mahaalakshmeerdevataa . ushnik chhandah' . shaakambharee shaktih' . durgaa beejam . vaayustattvam . yajurvedah' svaroopam . mahaalakshmeepreetyartham vaa'rthe madhyacharitrajape viniyogah' . . dhyaanam . om akshasrakparashoo gadeshukulisham padmam dhanuh' kund'ikaam dand'am shaktimasim cha charma jalajam ghant'aam suraabhaajanam . shoolam paashasudarshane cha dadhateem hastaih' pravaalaprabhaam seve sairibhamardineemiha mahaalakshmeem sarojasthitaam . om hreem ri'shiruvaacha . devaasuramabhoodyuddham poornamabdashatam puraa . mahishe'suraanaamadhipe devaanaam cha purandare . tatraasurairmahaaveeryairdevasainyam paraajitam . jitvaa cha sakalaan devaanindro'bhoonmahishaasurah' . tatah' paraajitaa devaah' padmayonim prajaapatim . puraskri'tya gataastatra yatreshagarud'adhvajau . yathaavri'ttam tayostadvanmahishaasurachesht'itam . tridashaah' kathayaamaasurdevaabhibhavavistaram . sooryendraagnyanilendoonaam yamasya varunasya cha . anyeshaam chaadhikaaraansa svayamevaadhitisht'hati . svargaanniraakri'taah' sarve tena devaganaa bhuvi . vicharanti yathaa martyaa mahishena duraatmanaa . etadvah' kathitam sarvamamaraarivichesht'itam . sharanam vah' prapannaah' smo vadhastasya vichintyataam . ittham nishamya devaanaam vachaamsi madhusoodanah' . chakaara kopam shambhushcha bhrukut'eekut'ilaananau . tato'tikopapoornasya chakrino vadanaattatah' . nishchakraama mahattejo brahmanah' shankarasya cha . anyeshaam chaiva devaanaam shakraadeenaam shareeratah' . nirgatam sumahattejastachchaikyam samagachchhata . ateeva tejasah' koot'am jvalantamiva parvatam . dadri'shuste suraastatra jvaalaavyaaptadigantaram . atulam tatra tattejah' sarvadevashareerajam . ekastham tadabhoonnaaree vyaaptalokatrayam tvishaa . yadabhoochchhaambhavam tejastenaajaayata tanmukham . yaamyena chaabhavan keshaa baahavo vishnutejasaa . saumyena stanayoryugmam madhyam chaindrena chaabhavat . vaarunena cha janghoroo nitambastejasaa bhuvah' . brahmanastejasaa paadau tadangulyo'rkatejasaa . vasoonaam cha karaangulyah' kauberena cha naasikaa . tasyaastu dantaah' sambhootaah' praajaapatyena tejasaa . nayanatritayam jajnye tathaa paavakatejasaa . bhruvau cha sandhyayostejah' shravanaavanilasya cha . anyeshaam chaiva devaanaam sambhavastejasaam shivaa . tatah' samastadevaanaam tejoraashisamudbhavaam . taam vilokya mudam praapuramaraa mahishaarditaah' . tato devaa dadustasyai svaani svaanyaayudhaani cha . shoolam shoolaadvinishkri'shya dadau tasyai pinaakadhri'k . chakram cha dattavaan kri'shnah' samutpaat'ya svachakratah' . shankham cha varunah' shaktim dadau tasyai hutaashanah' . maaruto dattavaamshchaapam baanapoorne tatheshudhee . vajramindrah' samutpaat'ya kulishaadamaraadhipah' . dadau tasyai sahasraaksho ghant'aamairaavataadgajaat . kaaladand'aadyamo dand'am paasham chaambupatirdadau . prajaapatishchaakshamaalaam dadau brahmaa kamand'alum . samastaromakoopeshu nijarashmeen divaakarah' . kaalashcha dattavaan khad'gam tasyai charma cha nirmalam . ksheerodashchaamalam haaramajare cha tathaambare . chood'aamanim tathaa divyam kund'ale kat'akaani cha . ardhachandram tathaa shubhram keyooraan sarvabaahushu . noopurau vimalau tadvad graiveyakamanuttamam . anguleeyakaratnaani samastaasvanguleeshu cha . vishvakarmaa dadau tasyai parashum chaatinirmalam . astraanyanekaroopaani tathaabhedyam cha damshanam . amlaanapankajaam maalaam shirasyurasi chaaparaam . adadajjaladhistasyai pankajam chaatishobhanam . himavaan vaahanam simham ratnaani vividhaani cha . dadaavashoonyam surayaa paanapaatram dhanaadhipah' . sheshashcha sarvanaagesho mahaamanivibhooshitam . naagahaaram dadau tasyai dhatte yah' pri'thiveemimaam . anyairapi surairdevee bhooshanairaayudhaistathaa . sammaanitaa nanaadochchaih' saat't'ahaasam muhurmuhuh' . tasyaa naadena ghorena kri'tsnamaapooritam nabhah' . amaayataatimahataa pratishabdo mahaanabhoot . chukshubhuh' sakalaa lokaah' samudraashcha chakampire . chachaala vasudhaa cheluh' sakalaashcha maheedharaah' . jayeti devaashcha mudaa taamoochuh' simhavaahineem . tusht'uvurmunayashchainaam bhaktinamraatmamoortayah' . dri'sht'vaa samastam sankshubdham trailokyamamaraarayah' . sannaddhaakhilasainyaaste samuttasthurudaayudhaah' . aah' kimetaditi krodhaadaabhaashya mahishaasurah' . abhyadhaavata tam shabdamasheshairasurairvri'tah' . sa dadarsha tato deveem vyaaptalokatrayaam tvishaa . paadaakraantyaa natabhuvam kireet'ollikhitaambaraam . kshobhitaasheshapaataalaam dhanurjyaanih'svanena taam . disho bhujasahasrena samantaadvyaapya samsthitaam . tatah' pravavri'te yuddham tayaa devyaa suradvishaam . shastraastrairbahudhaa muktairaadeepitadigantaram . mahishaasurasenaaneeshchikshuraakhyo mahaasurah' . yuyudhe chaamarashchaanyaishchaturangabalaanvitah' . rathaanaamayutaih' shad'bhirudagraakhyo mahaasurah' . ayudhyataayutaanaam cha sahasrena mahaahanuh' . panchaashadbhishcha niyutairasilomaa mahaasurah' . ayutaanaam shataih' shad'bhirbaashkalo yuyudhe rane . gajavaajisahasraughairanekaih' parivaaritah' . vri'to rathaanaam kot'yaa cha yuddhe tasminnayudhyata . bid'aalaakhyo'yutaanaam cha panchaashadbhirathaayutaih' . yuyudhe samyuge tatra rathaanaam parivaaritah' . anye cha tatraayutasho rathanaagahayairvri'taah' . yuyudhuh' samyuge devyaa saha tatra mahaasuraah' . kot'ikot'isahasraistu rathaanaam dantinaam tathaa . hayaanaam cha vri'to yuddhe tatraabhoonmahishaasurah' . tomarairbhindipaalaishcha shaktibhirmusalaistathaa . yuyudhuh' samyuge devyaa khad'gaih' parashupat't'ishaih' . kechichcha chikshipuh' shakteeh' kechit paashaamstathaapare . deveem khad'gaprahaaraistu te taam hantum prachakramuh' . saapi devee tatastaani shastraanyastraani chand'ikaa . leelayaiva prachichchheda nijashastraastravarshinee . anaayastaananaa devee stooyamaanaa surarshibhih' . mumochaasuradeheshu shastraanyastraani cheshvaree . so'pi kruddho dhutasat'o devyaa vaahanakesaree . chachaaraasurasainyeshu vaneshviva hutaashanah' . nih'shvaasaan mumuche yaamshcha yudhyamaanaa rane'mbikaa . ta eva sadyah' sambhootaa ganaah' shatasahasrashah' . yuyudhuste parashubhirbhindipaalaasipat't'ishaih' . naashayanto'suraganaan deveeshaktyupabri'mhitaah' . avaadayanta pat'ahaan ganaah' shankhaamstathaapare . mri'dangaamshcha tathaivaanye tasmin yuddhamahotsave . tato devee trishoolena gadayaa shaktivri'sht'ibhih' . khad'gaadibhishcha shatasho nijaghaana mahaasuraan . paatayaamaasa chaivaanyaan ghant'aasvanavimohitaan . asuraan bhuvi paashena baddhvaa chaanyaanakarshayat . kechid dvidhaakri'taasteekshnaih' khad'gapaataistathaapare . vipothitaa nipaatena gadayaa bhuvi sherate . vemushcha kechidrudhiram musalena bhri'sham hataah' . kechinnipatitaa bhoomau bhinnaah' shoolena vakshasi . nirantaraah' sharaughena kri'taah' kechidranaajire . shyenaanukaarinah' praanaan mumuchustridashaardanaah' . keshaanchid baahavashchhinnaashchhinnagreevaastathaapare . shiraamsi peturanyeshaamanye madhye vidaaritaah' . vichchhinnajanghaastvapare petururvyaam mahaasuraah' . ekabaahvakshicharanaah' kechiddevyaa dvidhaakri'taah' . chhinne'pi chaanye shirasi patitaah' punarutthitaah' . kabandhaa yuyudhurdevyaa gri'heetaparamaayudhaah' . nanri'tushchaapare tatra yuddhe tooryalayaashritaah' . kabandhaashchhinnashirasah' khad'gashaktyri'sht'ipaanayah' . tisht'ha tisht'heti bhaashanto deveemanye mahaasuraah' . paatitai rathanaagaashvairasuraishcha vasundharaa . agamyaa saabhavattatra yatraabhoot sa mahaaranah' . shonitaughaa mahaanadyah' sadyastatra prasusruvuh' . madhye chaasurasainyasya vaaranaasuravaajinaam . kshanena tanmahaasainyamasuraanaam tathaambikaa . ninye kshayam yathaa vahnistri'nadaarumahaachayam . sa cha simho mahaanaadamutsri'jan dhutakesarah' . shareerebhyo'maraareenaamasooniva vichinvati . devyaa ganaishcha taistatra kri'tam yuddham tathaasuraih' . yathaishaam tutushurdevaah' pushpavri'sht'imucho divi . maarkand'eyapuraane saavarnike manvantare deveemaahaatmye dviteeyah' .

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi