ಮುಖವಾಡಗಳ ಹಿಂದಿನ ಮಹಾದುರಂತ

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಕಾಂಡದ 14ನೇ ಸರ್ಗವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಥೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಧರ್ಮ, ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೌರ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ. ಇದನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಉನ್ನತೀಕರಿಸಿದ ಕನ್ನಡದ ಅನುಸೃಜನೆ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಒಮ್ಮೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀವು ನಿಂತಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ. ಅದು ಅರುಣೋದಯದ ಸಮಯ. ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಧೂಪದ ಘಮಲು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಗಂಧದ ಪರಿಮಳ ಮೇಳವಿಸಿದೆ. ಇಡೀ ನಗರವು ಒಬ್ಬ ನವವಧುವಿನಂತೆ ಶೃಂಗಾರಗೊಂಡಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಇಂದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆಶಾಕಿರಣ ರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ!

ಆದರೆ, ನಾವು 14ನೇ ಸರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ರಾಜಪ್ರಸಾದದ ಒಳಗಿನ ದೃಶ್ಯವು ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಹೊರಗೆ ಲೋಕವೆಲ್ಲಾ ಸಂಭ್ರಮದ ಸಿದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಮಹಾರಾಜನ ಅಂತರಂಗದ ಕಕ್ಷ್ಯಗಳು **'ಕನಸುಗಳ ಸ್ಮಶಾನ'**ವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುರಂತದ ನಡುವಿನ ಅಂತಿಮ ಸಂಘರ್ಷ. ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ಒಬ್ಬ ರಾಣಿಯಾಗಿರದೆ, ತಾನು ಕೊಟ್ಟ ಸಾಲವನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ದಯೆಯಿಲ್ಲದೆ ವಸೂಲಿ ಮಾಡುವ ಒಬ್ಬ **‘ನಿರ್ದಯಿ ಸಾಲಗಾರ್ತಿ’**ಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.

ಈ ಸರ್ಗವು ಹೃದಯವಿದ್ರಾವಕ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಕ್ರವರ್ತಿ ದಶರಥನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಶೋಕದಿಂದ ತಡಬಡಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಕೈಕೇಯಿ? ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯ ಸುಳಿವೇ ಇಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಅವಳು ರಾಜನನ್ನು ‘ಪಾಪಿ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ! "ಒಬ್ಬ ಅಧಮನಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದೀರಿ? ನೀವು ಒಂದು ವಚನ ನೀಡಿದ್ದೀರಿ, ಈಗ ಆ ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಬದ್ಧರಾಗಿರಿ," ಎಂದು ಗದರಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಇದನ್ನು ನಾನು ‘ಧರ್ಮದ ಅಪಹರಣ’ ಎನ್ನುತ್ತೇನೆ. ಕೈಕೇಯಿ ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಪೂರ್ವಜರ ತ್ಯಾಗಗಳನ್ನೇ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾಳೆ—ಒಂದು ಹಕ್ಕಿಯ ಪ್ರಾಣ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ದಾನ ಮಾಡಿದ ಶಿಬಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೇ ಕಿತ್ತುಕೊಟ್ಟ ಅಲರ್ಕ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಅವಳು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಇಲ್ಲಿನ ಮಾನಸಿಕ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ. ಅವಳು ದಶರಥನಿಗೆ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಇಷ್ಟು: "ಒಂದು ವಚನಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ದೇಹವನ್ನೇ ದಂಡಿಸಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರೆ, ರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕೆ ದಂಡಿಸಬಾರದು?" ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಉನ್ನತ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನೇ ಅವಳು ಒಂದು ಪಂಜರವನ್ನಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. 'ತ್ರಿವಚನ'ದ (ಮೂರು ಬಾರಿ ನೀಡಿದ ಸತ್ಯ) ಮೂಲಕ ರಾಜನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಅವಳು ಬಂದ್ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

ಈಗ, ದಶರಥನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾಶದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಂತೆ ತಾನು ಅಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಬಂಧಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಒಂದು ‘ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದನ’ ಎನ್ನಬಹುದು.

14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: "ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಯ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಯಾವ ಹಸ್ತವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದೆನೋ — ಇಂದು ಆ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣದ ಬಂಧವನ್ನು ನಾನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ."

ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುವ ವಿವಾಹ ಬಂಧವು ಶಾಶ್ವತವಾದದ್ದು. ಆ ಹಸ್ತವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಕೈಕೇಯಿಯು ‘ಸಹಧರ್ಮಿಣಿ’ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿರುವುದರಿಂದ ತಮ್ಮ ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧವು ಸತ್ತುಹೋಗಿದೆ ಎಂದು ದಶರಥನು ಸಾರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಭರತನನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ! ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಾಪದ ಫಲವಾಗಿ ಸಿಗುವ ಆ ಅರಸುತನಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ನೈತಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆಯದಂತೆ ಮಾಡಲು ಅವನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ತಂದಿದ್ದ ಪವಿತ್ರ ಗಂಗೆಯ ನೀರನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಬಿಕ್ಕಿ ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳುತ್ತಾನೆ, "ಈ ಜಲವು ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಇದು ನನ್ನ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗೆ ಬಳಕೆಯಾಗಲಿದೆ." ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ ಕ್ಷಣ.

ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗುತ್ತದೆ—ದಶರಥನು ಯಾವತ್ತೂ ಬರಬಾರದು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದ ಆ ಸೂರ್ಯೋದಯ. ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಮಂಗಲ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ: ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳು, ಬಿಳಿ ಎತ್ತುಗಳು, ಹುಲಿಚರ್ಮದ ಸಿಂಹಾಸನ. ಇದೊಂದು ‘ದುರಂತಮಯ ವೈರುಧ್ಯ’. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಮಂಗಳಕರವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗಬೇಕಿದ್ದ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಅಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಲಿರುವ ಮಹಾ ನಷ್ಟದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ನಮಗೆ ಮನಗಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಒಳಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ದುರಂತದ ಅರಿವಿಲ್ಲದ ಸುಮಂತನು ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. "ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಉದಯಿಸಿ! ನೀವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನರು!" ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.

ಈ ವಿಪರ್ಯಾಸದ ನೋವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ; ಸುಮಂತನು ಅವನನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ದಶರಥನು ಮಾತ್ರ ತಾನು ನೀಡಿದ ವರದ ದಾಸನಾಗಿ ನರಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನು ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ, "ಸುಮಂತ, ನಿನ್ನ ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಮಾತುಗಳು ನನ್ನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿವೆ," ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ಒಬ್ಬ ಕುತಂತ್ರದ ವ್ಯೂಹರಚಕಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಕ್ರೂರ ಚತುರತೆಯನ್ನು ತೋರುತ್ತಾಳೆ. ದಶರಥನು ಮಾತನಾಡಲಾರದಷ್ಟು ದಣಿದಿರುವುದರಿಂದ, ಅವಳೇ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಹೊಣೆ ಹೊರುತ್ತಾಳೆ. ಸುಮಂತನಿಗೆ ಒಂದು ಮಹಾನ್ ಸುಳ್ಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ: "ಮಹಾರಾಜರು ರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ನಿದ್ರಿಸಿಲ್ಲ. ಅವರು ಕೇವಲ ದಣಿದಿದ್ದಾರೆ. ಹೋಗು, ರಾಮನನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ."

ಅವಳು ಇಡೀ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಮರುಳು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ! ರಾಜನ ಮರಣಾಂತಿಕ ವೇದನೆಯನ್ನು ಅವಳು 'ಹರ್ಷದ ದಣಿವು' ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಜನರು ದಂಗೆ ಏಳುವ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಅವಳು ಇಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಕೂಡ ತನ್ನ ತಂದೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಯಾವುದೇ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಈ ಬಲೆಗೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಅವಳು ಸಂಚು ರೂಪಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಕೊನೆಗೆ ರಾಜನು "ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತನ್ನಿ, ನಾನು ಅವನನ್ನು ನೋಡಬೇಕು," ಎಂದು ಹರಸಾಹಸಪಟ್ಟು ಹೇಳಿದಾಗ, ಸುಮಂತನು ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತನು ತಾನು ಒಬ್ಬ ಭಾವಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ದಶರಥನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದೆ, ತಾನು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕೊನೆಯ ಬಾರಿಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು.

14ನೇ ಸರ್ಗವು 'ಮುಖವಾಡಗಳ ಸರ್ಗ'. ಕೈಕೇಯಿ ತನ್ನ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಲು ಧರ್ಮದ ಮುಖವಾಡ ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಗರವು ಒಳಗಿನ ಮಹಾದುರಂತವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಲು ಅಲಂಕಾರದ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಹೊದ್ದಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿನ ಗೂಢಪಾಠವೇನೆಂದರೆ: ಕರುಣೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ಯವು ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಅಸ್ತ್ರ. ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲು ನಾವು 'ನಿಯಮಗಳನ್ನು' ಬಳಸಿದಾಗ, ನಾವು ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಕಪಟಿಗಳಾಗುತ್ತೇವೆ.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi