ವರಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ವ್ರತದ ವೈಭವ

ವರಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ವ್ರತವು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಎರಡನೇ ಶುಕ್ರವಾರದಂದು, ವಿವಾಹಿತ ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಸಕಲ ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪತಿಯ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತಾಯಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವ್ರತದ ಮೂಲ ಆಶಯ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಹಳೆ ಮೈಸೂರು ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮನೆಮನೆಯ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಕರಾವಳಿಯ ದೇವಾಲಯ ಕೇಂದ್ರಿತ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣದ   ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಿನ್ನತೆಗಳು  ವಿಶೇಷ ಮೆರುಗನ್ನು ನೀಡಿವೆ.

ವ್ರತಾಚರಣೆಯ ಸರ್ವಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು

ಪ್ರದೇಶಗಳು ಬೇರೆಯಾದರೂ, ವ್ರತದ ಮೂಲಭೂತ ವಿಧಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಒಂದೇ ತೆರನಾಗಿವೆ:

ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ: ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಮುಂಜಾನೆ ಮಹಿಳೆಯರು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಮನೆಯನ್ನು ಶುಚಿಗೊಳಿಸಿ, ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ರಂಗೋಲಿಯಿಟ್ಟು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಕಳಶ ಸ್ಥಾಪನೆ: ಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಿಯ ಆವಾಹನೆಗಾಗಿ ಪವಿತ್ರವಾದ ಕಳಶವನ್ನು (ಚೆಂಬು) ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಳಶದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಅಥವಾ ನೀರನ್ನು ತುಂಬಿ, ಮಾವಿನ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಅರಿಶಿನ ಸವರಿದ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕರು ಕಳಶಕ್ಕೆ ದೇವಿಯ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಹೊಸ ಸೀರೆ ಉಡಿಸಿ, ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಿ ದೇವಿಯ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ನೈವೇದ್ಯ: ಮೊದಲು ವಿಘ್ನನಿವಾರಕನಾದ ಗಣೇಶನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿಯ ಪೂಜೆ ಆರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿ, ಒಬ್ಬಟ್ಟು (ಹೋಳಿಗೆ), ಪುಳಿಯೊಗರೆ, ಪಾಯಸದಂತಹ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಿಹಿ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನು ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂಜೆ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೂ ಅನೇಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಉಪವಾಸವಿದ್ದು, ನಂತರ ಪ್ರಸಾದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ವಿತ್ರ ದಾರ (ದೋರ): ಪೂಜೆಯ ನಂತರ, ಅರಿಶಿನ ಲೇಪಿತ ಹಳದಿ ದಾರವನ್ನು ವ್ರತ ಮಾಡಿದ ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಬಲಗೈಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ದೇವಿಯ ರಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.

ಸುಮಂಗಲಿಯರಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ: ಈ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಯಾಮವೆಂದರೆ, ಸುಮಂಗಲಿಯರನ್ನು ಮನೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ಅರಿಶಿನ ಕುಂಕುಮ ನೀಡಿ, ತಾಂಬೂಲ (ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಹಣ್ಣು, ವೀಳ್ಯದೆಲೆ, ಅಡಿಕೆ, ಬಳೆ) ಕೊಟ್ಟು ಗೌರವಿಸುವುದು.

ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿನ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳು

ಹಳೆ ಮೈಸೂರು ಭಾಗ (ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರು, ಮಂಡ್ಯ)

ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವರಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ವ್ರತವು ಅತ್ಯಂತ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಮನೆಮನೆಯ ಸಂಭ್ರಮ: ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರಿನಂತಹ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಹಿಂದೂ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬದ ಮುನ್ನಾದಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಹೂವು, ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವವರಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.

ಸಮುದಾಯದ ಬೆಸುಗೆ: ಬಡಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಪರಸ್ಪರರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ತಾಂಬೂಲ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಇದು ಸಮುದಾಯದ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ: ಈ ಭಾಗದ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷ ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಮೈಸೂರಿನ ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೇವಿಗೆ ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ.

ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲದೆ, ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಸಮುದಾಯದವರೂ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು "ವರಲಕ್ಷ್ಮಿ ನೋಂಬು" ಎಂದು ತಮ್ಮದೇ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಜರಾಯಿ ಇಲಾಖೆಯು ರಾಜ್ಯದಾದ್ಯಂತ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಹಸಿರು ಬಳೆ, ಅರಿಶಿನ-ಕುಂಕುಮ ವಿತರಿಸಲು ಸೂಚನೆ ನೀಡುವುದು, ಈ ಹಬ್ಬದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.

ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕ (ಉಡುಪಿ, ಮಂಗಳೂರು)

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವರಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ವ್ರತದ ಆಚರಣೆಯು ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ವರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.

ವಲಸಿಗರ ಪ್ರಭಾವ: ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಇದು ಕರಾವಳಿಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳ ಹಬ್ಬವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮೈಸೂರು ಭಾಗದಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದ ಕುಟುಂಬಗಳು ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಿದವು. ಕಳೆದ ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಆಚರಣೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ದೇವಾಲಯ ಕೇಂದ್ರಿತ ಆಚರಣೆ: ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತೃತ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಬದಲು, ಅನೇಕರು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಅರ್ಚನೆ ಮಾಡಿಸಿ ಬರುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಮೂಹಿಕ ಕುಂಕುಮಾರ್ಚನೆ: ಮಂಗಳೂರಿನ ಕೆಲವು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾವಿರಾರು ಮಹಿಳೆಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ "ಲಕ್ಷ ಕುಂಕುಮಾರ್ಚನೆ"ಯಂತಹ ಸಾಮೂಹಿಕ ಪೂಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷತೆ. ಮಂಗಳಾದೇವಿ, ಉರ್ವ ಮಾರಿಯಮ್ಮನಂತಹ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ದಿನ ಸಹಸ್ರಾರು ಮಹಿಳೆಯರು ಸೇರಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕ (ಬೆಳಗಾವಿ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ಧಾರವಾಡ)

ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವರಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ವ್ರತದ ಪ್ರಭಾವ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕಡಿಮೆ.

ಸೀಮಿತ ಆಚರಣೆ: ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ವ್ರತವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿನ ಸಮುದಾಯಗಳು ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ, ಗೌರಿ ಹಬ್ಬ (ಸ್ವರ್ಣಗೌರಿ ವ್ರತ), ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯಂತಹ ಹಬ್ಬಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಳವಡಿಕೆ: ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದೊಂದಿಗೆ ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ ಕುಟುಂಬಗಳು ಈ ವ್ರತವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಗೌರಿ ಪೂಜೆಯು ವರಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ವ್ರತದ ಆಶಯವನ್ನೇ ಹೋಲುವುದರಿಂದ, ಬಹುಶಃ ಈ ವ್ರತಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಅಷ್ಟು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲದಿರಬಹುದು.

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಆಚರಣೆಗಳು

ದೇವಾಲಯಗಳ ಪಾತ್ರ: ರಾಜ್ಯದ ಮುಜರಾಯಿ ಇಲಾಖೆಯು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಹಬ್ಬದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.

ಸಾಮೂಹಿಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹ: ಸಾಮೂಹಿಕ ಕುಂಕುಮಾರ್ಚನೆಗಳ ನಂತರ, ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ದಾಸೋಹದ (ಪ್ರಸಾದ ಭೋಜನ) ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಮಾಜಿಕ ಬೆಸುಗೆ: ಪರಸ್ಪರರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ತಾಂಬೂಲ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸಿಹಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಈ ಹಬ್ಬದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಜನರು ತಮ್ಮ ಪೂಜೆಯ ಅಲಂಕಾರಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕವೂ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ವರಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ವ್ರತವು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ; ಅದು ಭಕ್ತಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿಯ ಸಂಗಮವಾಗಿದೆ. ಹಳೆ ಮೈಸೂರಿನ ಮನೆಮನೆಯ ಸಂಭ್ರಮ, ಕರಾವಳಿಯ ದೇವಾಲಯ ಕೇಂದ್ರಿತ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ನಿಧಾನಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜಾ ವಿಧಾನಗಳ ಅಳವಡಿಕೆ – ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳು ಹಬ್ಬದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಶ್ರಾವಣದ ಈ ಶುಭ ಶುಕ್ರವಾರದಂದು, ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಏಳಿಗೆಗಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾ, ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

Ramaswamy Sastry and Vighnesh Ghanapaathi